Нацистік оккупацияға қарсы еврейлердің қарсылығы түрлері
Jewish resistance in German-occupied Europe
Екінші дүниежүзілік соғысында нацизмге қарсы еврейлердің қарсылығы: ұйымдасқан қозғалыстар, қарулы көтерілістер, пассивті қарсылық түрлері. Холокост тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нацистік оккупациялық режимдерге қарсы яһудилердің жасаған қарсылығының түрлі формалары
Various forms of resistance conducted by Jews against Nazi occupation regimes
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропадағы неміс оккупациялық режимдеріне қарсы яһудилер ұйымдастырылған, жасырын әрекеттердің түрлі формаларын жүзеге асырды. Тарихшы Йегуда Бауэрдің сөзіне сәйкес, яһудилердің қарсылығы – немістердің барлық заңдары мен іс-әрекеттеріне қарсы жасалған барлық амалдар деп анықталды. Бұл термин ерекше Холокостпен байланысты және қысымға ұшырағандардың әртүрлі әлеуметтік жауаптарын, сондай-ақ яһудилердің өзі жүргізген пассивті және қарулы қарсылықтарын қамтиды. Нацистік Германия мен оның одақтастарының әскери күшіне, геттоға жабылудың әкімшілік жүйесіне және азаматтық халықтың түрлі топтарының жаушылығына байланысты, азаған яһудилар ғана «Соңғы шешімге» әскери тұрғыдан тиімді қарсы тұра алды. Дегенмен, түрлі формадағы қарсылыққа жасалған көптеген әрекеттер бар, оның ішінде жүзден астам қарулы яһуди көтерілісі тіркелді. Тарихи тұрғыдан алғанда, яһудилердің неміс билігіне қарсы тұруын зерттеу Холокосты зерттеудің маңызды бір бөлігі болып саналады.
Jewish resistance under Nazi rule took various forms of organized underground activities conducted against German occupation regimes in Europe by Jews during World War II. According to historian Yehuda Bauer, Jewish resistance was defined as actions that were taken against all laws and actions acted by Germans. The term is particularly connected with the Holocaust and includes a multitude of different social responses by those oppressed, as well as both passive and armed resistance conducted by Jews themselves. Due to military strength of Nazi Germany and its allies, as well as the administrative system of ghettoization and the hostility of various sections of the civilian population, few Jews were able to effectively resist the Final Solution militarily. Nevertheless, there are many cases of attempts at resistance in one form or another including over a hundred armed Jewish uprisings. Historiographically, the study of Jewish resistance to German rule is considered an important aspect of the study of the Holocaust.
Тұжырымдамалар мен анықтамалар
Тарихшы Джулиан Джексон Францияны неміс оккупациясы туралы зерттеу барысында яһуди қарсылығының үш түрі болғанын дәлелдеді: "біріншіден, жалпы қарсылықтағы жеке француз яһудилері; екіншіден, жалпы қарсылықтағы яһуди ұйымдары; үшіншіден, (тек яһудилерден ғана құралмаған) қарсылық ұйымдары, яһуди мақсаттарымен". Мартин Гилберт өзінің "Холокост: яһуди трагедиясы" атты кітабында яһуди қарсылығын кеңірек анықтайды. Ол көптеген түрдегі жеке қарсылықтың кең таралғанын айтады. Яһудилер тапқан қаруларымен зұлматшылдарға қарсы күресті. Бірақ Гилберт көптеген яһудилердің пассивті қарсылық көрсеткенін атап өтеді: олар азапқа төтеп беру арқылы, тіпті қадірлі өліммен, неміс басқыншыларының үмітсіздік көру тілегін қанағаттандырмады. Гилберт: "Жай ғана тірі қалу – адам рухының жеңісі" деп жазады. Нечама Тек Еуропалық яһудилерге таңылған шектеуші және моральдық тұрғыдан әлсіретуші жағдайларға қарсы кездесетін кез келген күрделі және әртүрлі қарсылық әрекеттерін рухани қарсылық деп қарастыру керек дейді. Тек, гетто басшыларының азық-түлік пен дәрі-дәрмек табу үшін ресурстарды іздеуі немесе еврей мәдениет қауымдастығын құру арқылы Германиядағы еврей өнерін және суретшілерін сақтау сияқты әрекеттер, нацистердің яһудиліктердің жеке басын және мәдениетін жою мақсатына қарсы тұрудың пассивті құралы болып табылады деп мәлімдейді. Бұл көзқарасты Йегуда Бауэр де қолдайды, ол нацистерге қарсылық тек физикалық оппозициядан ғана емес, еврей халқына қорлық және адамдық емес жағдайларға қарамастан, қадір-қасиет пен адамгершілік сыйлаудан тұратынын жазған. Пассивті және рухани қарсылық туралы ғалымдық пікір тарихшы Йегуда Бауэрдің "амида" тұжырымынан туындайды, яғни еврей сөзі "қарсы тұру" дегенді білдіреді, бұл яһуди өмірін жоюға қарсы кез келген әрекет – қарсылық екенін көрсетеді. Патрик Генри сияқты тарихшылар, яһудилердің бей-жайлығы туралы "қасапқа баратын қой" мифінің себебі, қарулы көтерілістен басқа яһуди қарсылығының түрлері туралы ашық талқылаудың болмауы екенін анықтады. Яһудилер негізінен Шығыс Еуропада қарусыз қарсылық көрсетті; мысалы, жас яһудилер азық-түліктің контрабандасын жүргізді немесе Собибор мен Треблинка өлім лагерьлеріндегі ормандарға адамдарды жасырын түрде алып кетті, ал Батыс Еуропада олар қарулы қарсылық көрсетті. 1943 жылдың сәуір және мамыр айларында Варшава геттосының еврей ерлер мен әйелдері қару алып, немістерге қарсы көтерілді, өйткені немістер геттоның қалған тұрғындарын Треблинка өлім лагеріне депортациялап жатқаны белгілі болды. Варшава еврейлері, Яһуди Жартылай әскерлік ұйымы мен Яһуди Әскери Одағы немістерге қарсы шағын қару-жарақ пен Молотов коктейльдерімен күресті, ал поляк қарсыластары сырттан қолдау көрсетті. Аса қатал шайқастардан кейін, неміс әскері Варшава геттосын басып алды және қалған тұрғындарын өлтірді немесе нацистік өлтіру орталықтарына депортациялады. Немістер 18 қаза тапқанын және 85 жараланғанын мәлімдеді, бірақ бұл көрсеткіш даулы, қарсылық көшбасшысы Марек Эдельман 300 неміс қаза болғанын бағалады. 13 000-ға жуық яһуди өлтіріліп, 56 885 адам концлагерлерге депортацияланды. Яһудилердің геттодан шығып бара жатқанда қарсылық көрсетпеуінің екі негізгі себебі болды: нацистердің күшті армиясы және яһудилердің қарулы қарсылық көрсетуіне басқалардың қолдауы қажет болды, сондай-ақ геттода қару алу мүмкіндігі болмады. Көптеген ірі және ұсақ гетто көтерілістері болды, бірақ олардың көпшілігі сәтті болмады. Гетто көтерілістерінің мысалдары – Белосток геттосының және Ченстохова геттосының көтерілістері. Көтерілістер бес ірі қалада және 45 провинциялық қалада болды.
The historian Julian Jackson argued that there were three forms of Jewish resistance in the course of his study of the German occupation of France: "first, individual French Jews in the general Resistance; secondly, specifically Jewish organizations in the general Resistance; thirdly, Resistance organizations (not necessarily comprising Jews alone) with specifically Jewish objectives." In his book The Holocaust: The Jewish Tragedy, Martin Gilbert defines Jewish resistance more widely. He recounts widespread individual resistance in many forms. Jews fought oppressors with the weapons they could find. But Gilbert emphasizes that many Jews resisted passively; by enduring suffering and even death with dignity, they refused to satisfy German attackers' desire to see them despair. Gilbert writes, "Simply to survive was a victory of the human spirit." Nechama Tec argues that any of the complex and varying acts of defiance against the restrictive and demoralizing conditions forced upon the Jews of Europe should be considered spiritual resistance. Tec asserts that actions such as ghetto leaders scavenging resources for food and medicine, or the employment and preservation of Jewish art and artists in Germany through the creation of Jewish Cultural Association serve as a passive means of resisting the Nazi aim to destroy the identity and culture of Judaism. This view is supported by Yehuda Bauer, who wrote that resistance to the Nazis comprised not only physical opposition, but any activity that gave the Jewish people dignity and humanity despite the humiliating and inhumane conditions. The scholarly argument surrounding passive and spiritual resistance stems from historian Yehuda Bauer's concept of "amidah", the Hebrew word meaning "to stand up against", which asserts any act of resisting the destruction of Jewish life is an act of defiance. Historians such as Patrick Henry have found that the "sheep to the slaughter" myth of Jewish passivity is partly tied to the apparent lack of discussion regarding forms of Jewish resistance outside armed revolt. Jews mainly used unarmed resistance in Eastern Europe; for instance, young Jews smuggled food or secretly took people into the forests in Sobibór and Treblinka death camps, whereas in Western Europe, they used armed resistance. Between April and May 1943, Jewish men and women of the Warsaw Ghetto took up arms and rebelled against the Nazis after it became clear that the Germans were deporting remaining Ghetto inhabitants to the Treblinka extermination camp. Warsaw Jews of the Jewish Combat Organization and the Jewish Military Union fought the Germans with a handful of small arms and Molotov cocktails, as Polish resistance attacked from the outside in support. After fierce fighting, vastly superior German forces pacified the Warsaw Ghetto and either murdered or deported all of the remaining inhabitants to the Nazi killing centers. The Germans claimed that they lost 18 dead and 85 wounded, though this figure has been disputed, with resistance leader Marek Edelman estimating 300 German casualties. Some 13,000 Jews were killed, and 56,885 were deported to concentration camps. There are two main reasons why Jews failed to resist when they were leaving the ghettos: Nazis' powerful army and also, it was difficult for Jews to get armed resistance because they needed others' support and because they lacked the ability to get arms when they were in ghettos. There were many other major and minor ghetto uprisings, however most were not successful. Some of the ghetto uprisings include the Białystok Ghetto Uprising and the Częstochowa Ghetto Uprising. Uprisings took place in five major cities and 45 provincial towns.
Концентрациялық лагерьлер
Үш лагерде үлкен қарсылық күштері болды. 1943 жылдың тамызында Треблинка жойғыш лагерінде көтеріліс болды. Көтерілісшілер екі жас жігіттің жалған кілттерді пайдаланып қару-жарақ қоймасына кіргенінен кейін мылтықтар мен гранаталар алды. Қару-жарақтар лагерь ішінде қоқыс жәшіктері арқылы таратылды. Бірақ қару-жарақ таратылып жатқанда, наци күзетшісі бір тұтқынды тоқтатып, одан тыйым салынған ақша тапты. Тұтқынның азапталып, жоспарды ашып қоюынан қорқып, көтеріліс ұйымдастырушылары қару-жарақ таратылуын аяқтамай, мерзімінен бұрын көтеріліс бастауға шешім қабылдады және келісілген сигнал бойынша бір гранатаны аттырды. Содан кейін тұтқындар наци күзетшілеріне мылтықтар мен гранаталармен шабуыл жасады. Бірнеше неміс және украин күзетшілері қаза тапты, жанармай бакі өртеліп, казармалар мен қоймалар өртенді, әскери көліктер істен шығарылды және СС штаб-пәтеріне гранаталар лақтырылды. Күзетшілер автоматтан атып жауап берді, 1500 тұтқын қаза тапты, бірақ 70 тұтқын бостандыққа қашып кетті. Күзетшілер аттар мен көліктерде қашып кеткендерді қуды, бірақ қашып кеткендердің кейбіреуі қарулы болды және күзетшілердің атысына жауап берді. Лагерьде газ беру бір айға тоқтатылды. 1943 жылдың қазан айында Собибор жойғыш лагерінде поляк еврейі Леон Фельдхендлер және совет еврейі Александр Печерский басқарып, көтеріліс болды. Тұтқындар жасырын түрде 12 неміс СС офицерін, оның ішінде командирдің орынбасары мен бірнеше украин күзетшілерін өлтірді. Жоспар бойынша, олар лагердің басты қақпасынан шығып, барлық СС офицерлерін өлтіруді көздеген, бірақ күзетшілер өлтіруді біліп алып, атыс ашты. Содан кейін тұтқындар атыс астында бостандыққа қашуға мәжбүр болды, лагердегі 600 тұтқынның шамамен 300-і аман қалды. 50-70 тұтқынды қоспағанда, қалғандарының барлығы миналы далаларда қаза тапты немесе немістер қайта ұстап, өлтірді. Бірақ қашқандардың нәтижесінде нацистер лагерьді жабуға мәжбүр болды, бұл көптеген адамның өмірін сақтап қалды. 1944 жылдың 7 қазанында Аушвицтегі еврей Sonderkommandos (негізгі лагерден бөлек ұсталып, газ камералары мен крематорийлерде жұмыс істеуге жіберілген тұтқындар) көтеріліс жасады. Әйел тұтқындар қару-жарақ фабрикасынан жарылғыш заттарды жасырын әкелген, ал IV крематорий жарылыстан зардап шекті. Оларға Біркенаудың бірінші командасы қосылды, олар да өз күзетшілерін жеңіп, лагерьтен қашып шықты. Тұтқындар жаппай қашуға тырысты, бірақ қатты атыс тоқтатты. Көтерілісте үш күзетші қаза тапты, оның ішінде тірідей пешке лақтырылған Oberkapo болды. 250 қашқанның ішінде барлығы дерлік қаза тапты. Аушвицте одақтастардың әуе шабуылымен және поляк қарсыластарының сырттан шабуылымен үйлестірілген жалпы көтеріліс жасау туралы халықаралық жоспарлар да болды. Сонымен қатар, кемінде 18 мәжбүрлі еңбек лагерінде де көтерілістер болды. Совет партизандарының шамамен 10% еврейлерден тұрды. Мыңдаған еврейлер Югославия партизандарына да қосылды. Югославия партизандарының бір бөлімі, Раб батальоны, Раб концлагерінен босатылған еврейлерден құралған.
There were major resistance efforts in three of the extermination camps. In August 1943, an uprising took place at the Treblinka extermination camp. The participants obtained guns and grenades after two young men used forged keys and snuck into the armory unit. The weapons were then distributed around the camp in garbage bins. However, during the distribution of arms, a Nazi guard stopped a prisoner and found contraband money on him. Fearing that the prisoner would be tortured and give away the plan, the organizers decided to launch the revolt ahead of schedule without completing the distribution of weapons, and set off a single grenade—the agreed upon signal for the uprising. The prisoners then attacked the Nazi guards with guns and grenades. Several German and Ukrainian guards were killed, a fuel tank was set on fire, barracks and warehouses were burned, military vehicles were disabled, and grenades were thrown at the SS headquarters. The guards replied with machine gun fire, and 1,500 inmates were killed—but 70 inmates escaped to freedom. The guards chased those who had escaped on horseback and in cars, but some of those who escaped were armed, and returned the guards' fire. Gassing operations at the camp were interrupted for a month. In October 1943, an uprising took place at Sobibór extermination camp, led by Polish Jewish prisoner Leon Feldhendler and Soviet Jewish POW Alexander Pechersky. The inmates covertly killed 12 German SS officers, including the deputy commander, and a number of Ukrainian guards. Although the plan was to kill all of SS members and walk out of the main gate of the camp, the guards discovered the killings and opened fire. The inmates then had to run for freedom under fire, with roughly 300 of the 600 inmates in the camp escaping alive. All but 50–70 of the inmates were killed in the surrounding minefields or recaptured and murdered by the Germans. However, the escape forced the Nazis to close the camp, saving countless lives. On October 7, 1944, the Jewish Sonderkommandos (inmates kept separate from the main camp and put to work in the gas chambers and crematoria) at Auschwitz staged an uprising. Female inmates had smuggled in explosives from a weapons factory, and Crematorium IV was partly destroyed by an explosion. At this stage they were joined by the Birkenau One Kommando, which also overpowered their guards and broke out of the compound. The inmates then attempted a mass escape, but were stopped by heavy fire. Three guards were killed in the uprising, including an Oberkapo who was pushed alive into an oven. Almost all of the 250 escapees were killed. There were also international plans for a general uprising in Auschwitz, coordinated with an Allied air raid and a Polish resistance attack from the outside. Uprisings also erupted in at least 18 forced labor camps. About 10% of Soviet partisans were Jews. Thousands of Jews also joined the Yugoslav Partisans. One Yugoslav Partisan unit, Rab battalion, was composed of entirely of Jews liberated from the Rab concentration camp.
Бельгия
Бельгиялықтардың еврейлерге қатысты қарсылығы 1942 жылдың тамыз-қыркүйек айлары аралығында сары белгілер тағу туралы заң қабылданғаннан кейін және депортациялар басталғаннан кейін айқындалды. Депортациялар басталғанда еврей партизандары AJB жинаған еврейлердің тізімдерін жойды. Еврейлерді жасыруға арналған алғашқы ұйым, Comité de Défense des Juifs (CDJ JVD), 1942 жылдың жазында құрылды. Ол екі идиш тіліндегі жасырын газет шығарды: «Unzer Wort» («Біздің сөзіміз», Еңбек Сионистік көзқарасымен) және «Unzer Kamf» («Біздің күресіміз», Коммунистік көзқарасымен). CDJ – жасырын еврейлерге көмек көрсеткен ондаған ұйымдасқан қарсылық топтарының бірі ғана болды. Басқа топтар мен жеке қарсылықшылар еврейлерге жасыруға орын табу, азық-түлік және жалған құжаттармен қамтамасыз етуге жауапты болды. Көптеген еврейлер жасырын өмір сүргеннен кейін ұйымдасқан қарсылық топтарына қосылды. Солшыл бағыттағы топтар, мысалы, Фронт дель Индепенденс (FI OF), белгиялық еврейлердің арасында ерекше танымал болды. Коммунистік рухтағы Қарулы партизандардың (PA) Брюссельде үлкен еврей бөлімі болды. Қарсылық күштері 1942 жылы депортация бағдарламасының басшысы Роберт Холзингерді өлтірді. Белсенді түрде немiс тарапына көмектескен Холзингер, осы лауазымға немiстер таңдаған австриялық еврей болды. 1943 жылдың басында Фронт дель Индепенденс Ловен католик университетінің академик экономисі Виктор Мартинді Келн университетіндегі ғылыми жұмысын сылтау ретінде пайдаланып, депортацияға түскен белгиялық еврейлердің тағдыры туралы ақпарат жинау үшін жіберді.
Belgian resistance to the treatment of Jews crystallised between August–September 1942, following the passing of legislation regarding wearing yellow badges and the start of the deportations. When deportations began, Jewish partisans destroyed records of Jews compiled by the AJB. The first organization specifically devoted to hiding Jews, the Comité de Défense des Juifs (CDJ JVD), was formed in the summer of 1942. It produced two Yiddish language underground newspapers, Unzer Wort ("Our Word", with a Labour Zionist stance) and Unzer Kamf ("Our Fight", with a Communist one). The CDJ was only one of dozens of organised resistance groups that provided support to hidden Jews. Other groups and individual resistance members were responsible for finding hiding places and providing food and forged papers. Many Jews in hiding went on to join organised resistance groups. Groups from left wing backgrounds, like the Front de l'Indépendance (FI OF), were particularly popular with Belgian Jews. The Communist inspired Partisans Armés (PA) had a particularly large Jewish section in Brussels. The resistance was responsible for the assassination of Robert Holzinger, the head of the deportation program, in 1942. Holzinger, an active collaborator, was an Austrian Jew selected by the Germans for the role. In early 1943, the Front de l'Indépendance sent Victor Martin, an academic economist at the Catholic University of Louvain, to gather information on the fate of deported Belgian Jews using the cover of his research post at the University of Cologne.
Франция
Француз халқының 1% құраса да, еврейлер француз қарсыласының 15–20% құрады. Осы еврей қарсыласының бір бөлігі Германия, Польша және басқа да Орталық Еуропа елдерінен келген босқындар еді. Француз және шетелдік еврейлердің көпшілігі жалпы қарсылық қозғалысына қатысса да, кейбір еврейлер өздерінің қарулы қарсылық қозғалысын құрды: Армэ Джуиве (Еврей армиясы), – сионистік ұйым, қарыштап өркендеген шағында шамамен 2000 жауынгерден тұрды. Францияның барлық аймақтарында қызмет етіп, ол жүздеген еврейлерді Испания мен Швейцарияға құпия өткізіп, оккупациялық неміс әскерлеріне шабуылдар жасады, сондай-ақ нацистік ақпарат берушілер мен гестапо агенттерін нысанаға алды. Армэ Джуиве 1944 жылғы тамыздағы жалпы француз көтерілісіне қатысып, Париж, Лион және Тулуза қалаларында шайқасты.
Despite amounting to only 1% of the French population, Jews accounted for about 15–20% of the French Resistance. Some of the Jewish resistance members were refugees from Germany, Poland and other central European states. Although the majority of the French and foreign Jews involved in the French Resistance participated in the general Resistance movements, some Jews also set up their own armed resistance movement: the Armée Juive (Jewish Army), a Zionist organization, which at its height, numbered some 2,000 fighters. Operating throughout France, it smuggled hundreds of Jews to Spain and Switzerland, launched attacks against occupying German forces, and targeted Nazi informants and Gestapo agents. Armee Juive participated in the general French uprising of August 1944, fighting in Paris, Lyon, and Toulouse.
Германия
Нацистік кезеңде Германияның өзіндегі еврейлердің қарсылығы саботаж бен бұзушылықтардан бастап, одақтас күштерге барлау мәліметтерін беруге, нацистерге қарсы үгіт таратуға, сондай-ақ нацистер бақылаған аумақтардан еврейлердің көшіп кетуіне көмектесуге дейін түрлі формалар алды. Холокост кезінде еврейлер үшін, нацистік режим еврейлерді жоюға ниеттенгендіктен, тірі қалудың өзі қарсылықтың бір түрі саналды деген пікір бар. Еврейлердің неміс қарсылығының көп бөлігі Werkleute, Hashomer Hatzair және Habonim сияқты солшыл сионистік ұйымдардың, сондай-ақ неміс социал-демократтарының, коммунистерінің және «Жаңа бастама» сияқты тәуелсіз солшыл топтардың жер асты қызметімен шектелді. Германиядағы Гитлерге қарсы оппозицияның көп бөлігі (яғни консервативті және діни күштер), неміс және еуропалық еврейлерді жою жоспарларына наразы болғанымен, көбінесе антисемиттік көзқарастарға ие болды. Белгілі бір жағдайға Штутгарттан шыққан еврей сәулет студенті Хельмут Хирштің тұтқындалуы және өлім жазасы кірді. Хирш Отто Штрассер басқарған, нацистік партиядан бөлініп шыққан «Қара фронт» ұйымына қосылды. 1936 жылдың желтоқсанында Гестапо Хиршті ұстағаннан кейін, ол Штрассер мен «Қара фронт» атынан нацистік шенеунік және «Дер Штюрмер» газетінің антисемиттік редакторы Юлиус Штрейхерді өлтіруді жоспарлағанын мойындады. 1937 жылдың 8 наурызында Хиршке өлім жазасы берілді, ал 4 маусымда ол балтамен өлімге кесілді. Германиядағы ең маңызды еврей қарсылық тобы, 1937 жылдан 1942 жылға дейін белсенді болған Берлиндегі Баум тобы (Baum Gruppe) болды. Көбінесе жас еврей әйелдер мен ерлерден құралған бұл топ нацистерге қарсы жапырақшалар таратты және жартылай ашық демонстрациялар ұйымдастырды. Олардың ең танымал әрекеті – Берлиндегі Люстгартендегі Йозеф Геббельс ұйымдастырған кеңеске қарсы көрмені бомбалау болды. Бұл әрекеттің салдарынан неміс еврейлері жаппай тұтқындалды, өлім жазасына кесілді және оларға қарсы жазалау шаралары қолданылды. Бомбалау тудырған жазалау шаралары еврей қарсылығы белсенді болған басқа жерлердегідей оппозициялық айналымдарда пікірталас тудырды: әрекет ету және қастандық жазалау қаупіне тап болу, немесе аман қалу мүмкіндігін арттыру үмітімен қақтығыстан аулақ болу.
Jewish resistance within Germany itself during the Nazi era took a variety of forms, from sabotage and disruptions to providing intelligence to Allied forces, distributing anti Nazi propaganda, as well as participating in attempts to assist Jewish emigration out of Nazi controlled territories. It has been argued that, for Jews during the Holocaust, given the intent of the Nazi regime to exterminate Jews, survival itself constituted an act considered a form of resistance. Jewish participation in the German resistance was largely confined to the underground activities of left wing Zionist groups such as Werkleute, Hashomer Hatzair and Habonim, and the German Social Democrats, Communists, and independent left wing groups such as the New Beginning. Much of the non left wing and non Jewish opposition to Hitler in Germany (i. e., conservative and religious forces), although often opposed to the Nazi plans for extermination of German and European Jewry, in many instances itself harbored anti Jewish sentiments. A celebrated case involved the arrest and execution of Helmut Hirsch, a Jewish architectural student originally from Stuttgart, in connection with a plot to bomb Nazi Party headquarters in Nuremberg. Hirsch became involved in the Black Front, a breakaway faction from the Nazi Party led by Otto Strasser. After being captured by the Gestapo in December 1936, Hirsch confessed to planning to murder Julius Streicher, a leading Nazi official and editor of the virulently anti Semitic Der Stürmer newspaper, on behalf of Strasser and the Black Front. Hirsch was sentenced to death on March 8, 1937, and on June 4 was beheaded with an axe. Perhaps the most significant Jewish resistance group within Germany for which records survive was the Berlin based Baum Group (Baum Gruppe), which was active from 1937 to 1942. Largely young Jewish women and men, the group disseminated anti Nazi leaflets, and organized semi public demonstrations. Its most notable action was the bombing of an anti Soviet exhibit organized by Joseph Goebbels in Berlin's Lustgarten. The action resulted in mass arrests, executions, and reprisals against German Jews. Because of the reprisals it provoked, the bombing led to debate within opposition circles similar to those that took place elsewhere where the Jewish resistance was active—taking action and risking murderous reprisals vs. being non confrontational with the hopes of maximizing survival.
Нидерланды
Нидерландыда соғысқа дейінгі Германияның басып алуына қарсы тұруға бірден кіріскен жалғыз топ – коммунистік партия болды. Соғыстың алғашқы екі жылында ол барлық басқа ұйымдардың жиынтығынан әлдеқайда ірі қарсылық ұйымы болды. 1941 жылы еврейлерге қарсы шараларға наразылық ретінде ақпан айындағы ереуіл ұйымдастырылды. Осы қарсылыққа көптеген еврейлер қатысты. 1000-ға жуық голландтық еврей немістерге қарсы күреске қатысты, олардың 500-і осы жолда қаза тапты. 1988 жылы сол кездегі Амстердам мэрі Эд ван Тьейн олардың есіміне ескерткіш ашты. Алғашқы қарсыластардың арасында мұздатқыш дүкенінің иесі, неміс қашқыны Эрнст Кан болды. Ол серігі Конмен бірге фашистік NSB-нің «Weerafdeling» (WA) деп аталатын әскери бөлімінің шабуылдарын тойтару үшін дүкенге аммиак газы баллонын орнатқан. 1941 жылдың ақпан айының бір күні неміс полициясы дүкенге күшпен кірді, олар газдалып қайтыс болды. Кейін Кан тұтқындалды және 1941 жылдың 3 наурызында Нидерландыда нацистік атыс жасағының қолынан өлім жазасына кесілген алғашқы азамат болды. Боксшы Бенни Блум өзінің бокс мектебінің мүшелерінен еврейлер арасында жекпе-жек жасау үшін топ ұйымдастырды. Осы төбелес салдарынан WA мүшесі Х. Кут қаза тапты, содан кейін немістер еврейлерге қарсы алғашқы голландтық рейдті (полиция шабуылын) жазалау ретінде бұйырды. Бұл өз кезегінде ақпан айындағы ереуілге әкелді. Блум тобы Нидерландыда немістерге қарсы күрескен жалғыз еврей тобы және Нидерландыдағы алғашқы белсенді қарсылық күресшілерінің тобы болды. Блум соғыстан аман қалды және 1986 жылы қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң еврей қарсыластарына ескерткіш орнатуға ұмтылды. Көптеген еврейлер немістерге қарсы күреске қатысты. Бұрынғы театр «Hollandsche Schouwburg» жиналыс орталығының еврей директоры Вальтер Сускинд балаларды орталығынан жасыруға көмектесті. Оған көмекшісі Жак ван де Кар және жақын маңдағы балабақша директоры Пиммель ханым көмектесті. Коммунистік партияның жер астындағы ұйымында «Nederlandse Volksmilitie» (NVM, Голланд халықтық милициясы) атты ұлтшыл топ құрылды. Оның басшысы Салли (Сэмюэл) Дормитс болды, ол Бразилиядағы партизан соғысынан және Испания азамат соғысынан әскери тәжірибе алған. Бұл ұйым Гаагада құрылған, бірақ негізінен Роттердамда орналасқан. Онда негізінен еврейлерден тұратын 200-ге жуық адам болды. Олар неміс әскерлерінің пойыздарына бомба тастады және еврейлерге тыйым салынған кинотеатрларды өртеді. Дормитс еврей қызына жеке куәлік алу үшін әйелдің сөмкесін ұрлап, ұсталды. Дормитс полиция бөлімшесінде өзін-өзі атып өлтірді. Бір дүкеннің кассалық чегінен полиция Дормитстің жасырынған жерін тауып, бомбалар, өртке қарсы материалдар, заңсыз құжаттар, қарсылық акциялары туралы есептер мен қатысушылардың тізімін тапты. Гестапоға дереу хабар берілді және сол күні екі жүз адам тұтқындалды, содан кейін Роттердам, Гаага және Амстердамда көптеген адамдар ұсталды. Голланд полициясы еврей коммунистерін азаптауға қатысты. Соттан кейін 20-дан астам адам ату жазасына кесілді, ал қалғандарының көпшілігі концлагерлерде немесе Аушвицте газбен өлтірілді. Тек азы ғана аман қалды.
In the Netherlands, the only pre war group that immediately started resistance against the German occupation was the communist party. During the first two war years, it was by far the biggest resistance organization, much bigger than all other organizations put together. A major act of resistance was the organisation of the February strike in 1941, in protest against anti Jewish measures. In this resistance, many Jews participated. About 1,000 Dutch Jews took part in resisting the Germans, and of those, 500 perished in doing so. In 1988, a monument to their memory was unveiled by the then mayor of Amsterdam, Ed van Thijn. Among the first Jewish resisters was the German fugitive Ernst Cahn, owner of an ice cream parlor. Together with his partner, Kohn, he had an ammonia gas cylinder installed in the parlor to stave off attacks from the militant arm of the fascist NSB, the so called "Weerafdeling"("WA"). One day in February 1941 the German police forced their entrance into the parlor, and were gassed. Later, Cahn was caught and on March 3, 1941, he became the first civilian to be executed by a Nazi firing squad in the Netherlands. Benny Bluhm, a boxer, organized Jewish fighting parties consisting of members of his boxing school to resist attacks. One of these brawls led to the death of a WA member, H. Koot, and subsequently the Germans ordered the first Dutch razzia (police raid) of Jews as a reprisal. That in turn led to the Februaristaking, the February Strike. Bluhm's group was the only Jewish group resisting the Germans in the Netherlands and the first active group of resistance fighters in the Netherlands. Bluhm survived the war, and strove for a monument for the Jewish resisters that came about two years after his death in 1986. Numerous Jews participated in resisting the Germans. The Jewish director of the assembly center in the "Hollandsche Schouwburg", a former theatre, Walter Süskind, was instrumental in smuggling children out of his centre. He was aided by his assistant Jacques van de Kar and the director of the nearby crèche, Mrs Pimentel. Within the underground communist party, a militant group was formed: de Nederlandse Volksmilitie (NVM, Dutch Peoples Militia). The leader was Sally (Samuel) Dormits, who had military experience from guerrilla warfare in Brazil and participation in the Spanish Civil War. This organisation was formed in The Hague but became mainly located in Rotterdam. It counted about 200 mainly Jewish participants. They made several bomb attacks on German troop trains and arson attacks on cinemas, which were forbidden for Jews. Dormits was caught after stealing a handbag off a woman in order to obtain an identification card for his Jewish girlfriend, who also participated in the resistance. Dormits committed suicide in the police station by shooting himself through the head. From a cash ticket of a shop the police found the hiding place of Dormits and discovered bombs, arson material, illegal papers, reports about resistance actions and a list of participants. The Gestapo was warned immediately and that day two hundred people were arrested, followed by many more connected people in Rotterdam, The Hague and Amsterdam. The Dutch police participated in torturing the Jewish communists. After a trial more than 20 were shot to death; most of the others died in concentration camps or were gassed in Auschwitz. Only a few survived.
Достасқан әскерлердегі еврейлік қарсылық
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шамамен 1,5 миллион еврей одақтас әскерлерінің қатарында қызмет етті, олардың ішінде шамамен 550 000 АҚШ қарулы күштерінде (Тынық мұхитында қызмет еткендерді қоса алғанда) және 500 000 Қызыл Армияда болды. Неміс басқыншылығы кезінде Польша армиясында 100 мыңға жуық адам, ал мыңдаған адам еркін поляк күштерінде, оның ішінде 10 мыңға жуығы Андерс армиясында қызмет етті. Соғыс жылдары британдық әскерде 60 мыңға жуық британдық еврей және Палестинадан 30 мыңға жуық еврей қызмет етті. Тағы 17 мың еврей Канада қарулы күштерінде қызмет етті. Британдық армия Палестинадан 37 еврей еріктісін Еуропаға парашютпен түсіріп, қарсылық қозғалысын ұйымдастыруға дайындады. Осы топтың ең танымал мүшесі Ханна Сзенес болды. Ол Югославияға жіберіліп, Аушвиц концлагеріне депортациялануға жатқан венгр еврейлерін құтқаруға көмектесуге тиіс болды. Сзенес Венгрия шекарасында тұтқындалып, түрмеге қамалып, азапталды, бірақ миссиясының мән-жайларын ашпады. Соңында ол сотталып, атылып өлтірілді. Арнайы тергеу тобы – британдық армияның коммандос бөлімшесі, оған Палестинадан келген, неміс тілінде сөйлейтін еврей еріктілері кірді. Олар Батыс Шөлдік науқаны кезінде жау тылында коммандос және диверсиялық шабуылдар жасады, сондай-ақ неміс әскери полициясының киімдерін киіп, неміс әскерін тоқтатып сұраққа алып, әскери ақпарат жинады. Олар басқа британдық күштерге де көмектесті. 1942 жылдың қыркүйегінде британдық, родезиялық және Жаңа Зеландия күштерінің Тобрукты жаулап алуға жасаған «Келісім» операциясы сәтсіз аяқталғаннан кейін, аман қалғандар Корольдік пионер корпусына жіберілді.
Approximately 1.5 million Jews served in the regular Allied militaries during World War II, among them roughly 550,000 in the United States Armed Forces (including those who served in the Pacific theater) and 500,000 in the Red Army. About 100,000 served in the Polish Army during the German invasion and thousands served in the Free Polish Forces including about 10,000 in Anders' Army. About 60,000 British Jews and 30,000 Jews from Mandatory Palestine served in the British Armed Forces during the war. Another 17,000 Jews served in the Canadian Armed Forces. The British Army trained 37 Jewish volunteers from Mandate Palestine to parachute into Europe in an attempt to organize resistance. The most famous member of this group was Hannah Szenes. She was parachuted into Yugoslavia to assist in the rescue of Hungarian Jews about to be deported to the German death camp at Auschwitz. Szenes was arrested at the Hungarian border, then imprisoned and tortured, but refused to reveal details of her mission. She was eventually tried and executed by firing squad. The Special Interrogation Group was a British Army commando unit comprising German speaking Jewish volunteers from Palestine. It carried out commando and sabotage raids behind Axis lines during the Western Desert Campaign, and gathered military intelligence by stopping and questioning German transports while dressed as German military police. They also assisted other British forces. Following the disastrous failure of Operation Agreement, a series of ground and amphibious operations carried out by British, Rhodesian and New Zealand forces on German and Italian held Tobruk in September 1942, the survivors were transferred to the Royal Pioneer Corps.
Нокмимдер
Соғыстан кейін Холокосттан аман қалғандар, бұрынғы еврей қарсылық топтарының мүшелері бастаған топ құрды. Олар өздерін Нокмим ("құдайдың кек алушылары" дегенді білдіретін еврейше сөз) деп атады және Холокостқа қатысқан бұрынғы нацистерді іздеп тауып, жазалады. Олар нацистердің белгісіз санын өлтірді, ал олардың әрекеттері 1950 жылдарға дейін жалғасқан деп есептеледі. Нацистерді көбінесе ұрлап алып, асып немесе мойынды қысып өлтірді, ал кейбіреулерін қашып кететіндей етіп шабуылдап өлтірді. Бір жоғары шенді Гестапо офицері операция күтіп жатқан ауруханада, оның қан тамырларына керосин құйылып қайтыс болды. Ең табысты Нокмимдердің арасында еврей бригадасының ардагерлері болған болуы мүмкін, олардың әскери барлауға, көлік құралдарына және Еуропа бойынша еркін жүруге құқығы болды. Нокмим Латын Америкасы, Канада және Испания сияқты елдерге де барып, онда қоныстанған нацистерді іздеп тауып, өлтірді. Бір жағдайда, олар Ягала концлагерінде 8500 еврейді өлтірген Александр Лаакты Виннипег қаласының шетіндегі үйінде кездестірді, оған оларды өлтіруге ниетті екендерін айтқаннан кейін, ол өзіне-өзі қол жұмсауына рұқсат берді. 1946 жылы Нокмимдер Сталаг 13-те тұтқындалған бұрынғы СС мүшелеріне қарсы жаппай улану шабуылын жасады, олардың нан рационын оны жеткізген нан пісірушіде мырышпен араластырды. Шамамен 1200 тұтқын ауырып қалды, бірақ ешқандай өлім туралы хабарлама болған жоқ. АҚШ армиясы уланған тұтқындарды емдеу үшін барлық медициналық ресурстарын жұмылдырды. Нокмимдер бұл жаппай қастандық әрекетінің сәтсіздікке ұшырағанын айтты, ал кейбіреулері одақтастар өлім фактісін жасырғанын мәлімдеді.
In the aftermath of the war, Holocaust survivors led by former members of Jewish resistance groups banded together. Calling themselves Nokmim (Hebrew for "avengers"), they tracked down and executed former Nazis who took part in the Holocaust. They killed an unknown number of Nazis, and their efforts are believed to have continued into the 1950s. The Nazis were often kidnapped and killed by hanging or strangulation, others were killed by hit and run attacks, and a former high ranking Gestapo officer died when kerosene was injected into his bloodstream while he was in hospital awaiting an operation. It is possible that some of the most successful Nokmim were veterans of the Jewish Brigade, who had access to military intelligence, transport, and the right to freely travel across Europe. Nokmim also travelled to places such as Latin America, Canada, and Spain to track down and kill Nazis who had settled there. In one instance, they are believed to have confronted Aleksander Laak, responsible for killing 8,500 Jews at Jägala concentration camp, at his suburban Winnipeg home, and after telling him that they intended to kill him, allowed him to commit suicide. In 1946, the Nokmim carried out a mass poisoning attack against former SS members imprisoned at Stalag 13, lacing their bread rations with arsenic at the bakery which supplied it. Approximately 1,200 prisoners fell ill, but no deaths were reported. The U. S. Army mustered its medical resources to treat the poisoned prisoners. Nokmin responses ranged from viewing this mass assassination attempt as a failure to claiming that the Allies covered up the fact that there had been deaths.