Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Ветар бұғазы (, Estreito de Wetar, ) – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы халықаралық бұғаз. Ол Ветар аралын Тимор аралының шығыс бөлігінен бөліп тұрады. Бұғаз – басқа бір халықаралық бұғаз, Омбай бұғазы, екеуінің аралық бөлігі; екі бұғаз Үнді мұхитын Тынық мұхитымен байланыстырады.

Этимология

Ветар – Индонезиядағы бұғаздың солтүстік жағалауының ар жағында орналасқан арал. Тетум тілінде «таси фето» тіркесі Тимордың солтүстік жағалауының көп бөлігін бойлай жатқан «Омбай Ветар бұғазын» білдіру үшін жиі қолданылады. Ал осы су айдынының қарсы жағындағы, үлкен толқындары бар, тұмандырақ Тимор теңізі Тимордың оңтүстік жағалауын шайып өтеді және Тетум тілінде көбінесе «таси мане» деп аталады.

География

Бұл бұғаз Ветар аралын Тимор аралының шығыс бөлігінен бөліп тұрады. Осылайша, солтүстікте Индонезия, оңтүстікте Шығыс Тимор мемлекеттері орналасқан. Ең тар жерінде ол шақырымға жуық. Сондықтан бұл бұғаз Индонезия архипелагындағы Тынық және Үнді мұхиттарының суларын байланыстыратын екі терең су жолының бірі, екіншісі – Омбай бұғазы. Архипелаг – Жер бетіндегі төмен ендіктердегі жалғыз мұхиттар аралық байланыс, ал екі мұхит арасындағы су алмасу Индонезия ағыны (ITF) деп аталады. ITF ағыны көбінесе солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай ағады. Оның негізгі жолы Тынық мұхитынан Селебес теңізі, Макассар бұғазы және Ява және Флорес теңіздері арқылы Банда теңізіне өтеді. ITF-тың бір бөлігі тікелей Омбай бұғазына өтеді, ал қалғаны Ветар аралының шығыс жағынан айналып, Ветар бұғазы арқылы жанама түрде ағып өтеді. Осы және басқа ITF жолдары арқылы Тынық мұхитынан Үнді мұхитына қоректік заттарға толы су Амазонка өзенінің ағынынан 50 есе жылдамдықпен ағып түседі. Теңіз шөптері коралл рифтерін шөгінділерден қорғайды және жойылып бара жатқан дугонгтың (Dugong dugon) тамақтану ортасы болып табылады. Шығыс Тимордың жағалауында теңіз шөптерінің жеті туысы кездеседі. Шығыс Тимордың Хера және Метинаро аймақтарындағы мангр тоғайларында басым түрлер – Sonneratia alba, Rhizophora apiculata, Ceriops tagal және Avicennia. Екі аймақтың да құрлыққа қарайтын бөлігінде тығыз, аласа Ceriops tagal немесе Avicennia, немесе олардың қоспасы басым. Жалпы алғанда, екі аймақтағы мангр тоғайлары адамның қызметінен – жолдар мен ғимараттар салу, балық және шабақ шаруашылықтары, бақылаусыз мал жаю, мангр кесу, қатты шөгінділер және теңіз деңгейінің көтерілуі сияқты факторлардан зардап шегеді. Сондықтан екі аймақ та бұрынғы көлемінен әлдеқайда кішірейіп қалған. Екі бұғаздың оңтүстік жағында орналасқан Шығыс Тимор киттер мен дельфиндер үшін танылған «жаһандық биоартүрлілік орталығы», ал теңіз ғалымдары Ветар бұғазын олар үшін «мұхиттық супермагистраль» деп сипаттаған. Бұл бұғаз арқылы көшіп өтетін киттер мен дельфиндердің түрлеріне көк кит, кекіректі кит, қысқа қанатты кашалот, инебас кит, дақты дельфин, қалың тісті дельфин және бөтелке мұрынды дельфин жатады. Ветар бұғазы сонымен қатар теңіз биоартүрлілігінің әлемдік орталығы саналатын Коралл үшбұрышының бір бөлігі болып табылады; Шығыс Тимордың жағалау аймақтарында маңызды коралл рифтері экожүйелері орналасқан. Оңтүстік шетінде үш IBА орналасқан. Батыстан шығысқа қарай олар – Areia Branca no Dolok Oan (бұғаздың батыс ұшында), Subaun (Метинаро мен Манатуто арасында) және Paitchau тауы мен Iralalaro көлі (бұғаздың шығыс ұшында). Соңғы IBА аумағы дерлік Шығыс Тимордың алғашқы ұлттық паркі – Нино Конис Сантана ұлттық паркімен бірдей.

Омбай-Веттар бұғазының үміт орны

2020 жылғы Дүниежүзілік мұхиттар күні Омбай-Ветр бұғазы "Көк үміт" миссиясының үміт дағы ретінде тағайындалды. Бұл тағайындама Шығыс Тимордың солтүстігіндегі, әлемдік маңызы бар коралл рифтері мен теңіз биоәртүрлілігіне ие ашық суларды сақтаудың маңыздылығын мойындайды. Сондай-ақ, бұл екі бұғаздың тұрақты теңіз экожүрекқызметін дамыту мүмкіндігін көрсетіп тұр.

Коммерциялық

Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына сәйкес, коммерциялық кеме немесе ұшақ тек ашық теңіздің немесе эксклюзивті экономикалық аймақтың бір бөлігінен екінші бөлігіне үздіксіз және жедел өту мақсатында ғана жүзу немесе ұшу еркіндігіне ие. Бұл транзиттік өту принципі Омбай және Ветр бұғаздарына қолданылады, себебі олар Үнді мұхитын Тынық мұхитымен байланыстырады. Омбай-Ветр маршруты Малакка-Сингапур бұғазынан ұзағырақ. Сондықтан, бұл маршрут батыстан шығысқа қарайғы коммерциялық тасымал үшін аса қолайлы балама жол емес. Егер Малакка-Сингапур маршрутында коммерциялық кемелердің қозғалысында кез келген үзіліс болса, Омбай-Ветр маршруты да әлемдік саудада, әсіресе Азия-Тынық мұхит аймағында маңызды рөл атқарады. Омбай-Ветр маршрутының арналары өте терең. 1977 жылы Лондонда орналасқан Халықаралық стратегиялық зерттеулер институты жариялаған мақалада Омбай-Ветр маршруты Гибралтар бұғазынан кейін АҚШ-тың қорғаныс мүдделері үшін әлемдегі екінші маңызды бұғаз ретінде бағаланды. Қазіргі таңда бұл екі бұғазды Қытай да стратегиялық тұрғыдан маңызды деп санайды. Ветр бұғазында жыл бойы дельфиндерді, тіпті кішкентай киттерді – мысалы, қысқа қанатты кашалоттар мен дөңгелек бас киттерін де кездестіруге болады. Қазан және желтоқсан аралығында бұл бұғаз маңызды көші-қон жолына айналады: көк киттер, сүрегін киттер, мойын киттер, кашалоттар, қатыгез киттер, қысқа қанатты кашалоттар және дөңгелек бас киттер сияқты көптеген ірі және кішкентай түрлерді байқауға болады, сондай-ақ өте ірі дельфин топтарын да көруге болады. Бұл маршрутпен көшіп бара жатқан киттер Шығыс Тимордың солтүстік жағалауына өте жақын болады. Субаун айманындағы таулы жерлерде, Дилі мен Манатуто арасындағы бұғаздың бойында, панорамалық көріністері бар тік жартастар мен төбелер бар. Жергілікті тұрғындардың желілері киттердің қозғалысын және мінез-құлқын тіркейді, содан кейін оны "нақты уақытта" зерттеушілерге және Дилідегі киттерді қадағалау туристік операторларына хабарлайды.