Кіріспе

Дхарма шакра (, Деванагари: धर्मचक्र) немесе дхарма дөңгелегі – буддизмде кең таралған символ. Бұл символ индуизмде де, әсіресе діни өзгерістерге ұшыраған аймақтарда, джайнизмде және қазіргі Үндістанда да қолданылады. Тарихи тұрғысынан алғанда, дхарма шакра Шығыс Азия мәдениетінің ең алғашқы кезеңдерінен бастап бүгінгі күнге дейін Шығыс Азия мүсіндері мен жазуларында әшекей ретінде жиі пайдаланылған. Қазіргі таңда бұл буддизм дінінің маңызды символы болып табылады.

Этимология

Санскрит тіліндегі дхарма (धर्म) сөзі dhṛ түбірінен туындаған, яғни "ұстау, сақтау, бекіту" мағыналарын білдіреді және "орнатылған немесе мызғымас" дегенді көрсетеді. Бұл сөз Веда санскритінің dharman түбірінен шыққан, "тасымалдаушы, қолдаушы" мағынасына ие. Веда дінінің тарихи тұжырымында дхарма Ртаның бір қыры ретінде түсінілген.

Тарих және қолданылуы

Осыған ұқсас чакра (спицалы дөңгелек) символдары – Үндістан тарихындағы ең ежелгілердің бірі. Мадхаван мен Парпола атап өткендей, дөңгелек символы Индес өркениетінің артефактілерінде, әсіресе бірнеше мөрлерде жиі кездеседі. Ерекше айта кетерлік жайт, ол Dholavira тақташасында он белгінің тізбегінде бейнеленген. Ведаларда Сурья құдайы күн дискісімен байланысты, ол бір дөңгелекті арба (чакра) ретінде сипатталады. Сурьяның бір түрі – Митра, "әлемнің көзі" деп аталды, сондықтан күн әлемді жарықтандырып, қабылдайтын көзге ұқсатылады. Мұндай дөңгелек Вишнудың негізгі атрибуты болып табылады. Осылайша, дөңгелек символы жарық пен біліммен де байланысты болуы мүмкін.

Буддизмдегі қолданысы мен мәні

Буддизмде Дхарма чакра Будданың Дхармасын (Будданың ілімі және жалпыға ортақ моральдық тәртіпті), Гаутама Будданың өзін және ерте Буддизм дәуірінен бастап ағарту жолына түсуді бейнелеу үшін кеңінен қолданылады. "Дхарма дөңгелегін айналдыру" терминін түсіндіргенде, Тхеравада сарқысы Буддагоса, Будда айналдырған бұл "дөңгелек" ең алдымен даналық, білім және түсінік (ньяна) ретінде түсінілуі керек дейді. Бұл даналықтың екі жағы бар: пативедха-ньяна, шындықты өзіңнің санаңмен түсіну даналығы және десана-ньяна, шындықты жариялау даналығы. Будда суретінде, Бхархут және Санчи сияқты ерте орындарда дхармачакра көбінесе Гаутама Будданың өзінің символы ретінде қолданылған. Буддизмде дөңгелектің айналма қозғалысы әлемдегі өмірдің айналма табиғатын бейнелеу үшін де қолданылады (ол "самсара дөңгелегі", "самсара чакрасы" немесе "болу дөңгелегі", "бхава чакрасы" деп те аталады). Индо-Тибет дәстүрінде буддалық космологиядағы қайта туудың көптеген әлемін көрсететін Бхавачакра деп аталатын күрделі бейнелер жасалған. Дөңгелектің спицалары көбінесе буддалық ілімнің өзара байланысты тууын көрсететін символ ретінде қолданылады. Тхеравада ғалымы Буддагосаның айтуынша: “Бұл қайта туудың басталмаған дөңгелегі” (самсарачакка) деп аталады. Оның ортасы – надандық (авиджа), себебі ол оның түбірі. Қартаю және өлім (жара марана) – оның шеті (немесе доңғалақтың жақтауы), өйткені ол оны тоқтатады. Қалған он буын [өзара байланысты туу тізбегі] – оның спицалары [яғни санкхарадан бастап болуға (бхава) дейін].”

Дөңгелек символизмі сонымен қатар буддизмнен діни өзгеріске ұшыраған Үндістан храмдарында да қолданылған, мысалы, Джаганнатх храмында, оның құдайының буддистік тегі бар деп кейбір ғалымдар санайды. Одишаның басқа да көне храмдарында, ең танымалдарының бірі – Конарк Күн храмында да қолданылады. 24 спицалы Ашока дхармачакрасы қазіргі Үндістан туында бейнеленген, ол Дхарманың жалқы үнділік ұғымын көрсетеді. Бұл сөздер "Мундака Упанишадтан" алынған, ол Веданың соңғы бөлімі. Үндістанның бірінші вице-президенті Сарвепалли Радхакришнан Үндістанның Ашока чакрасы "дхарма заңдарының дөңгелегін", сондай-ақ "ақиқатты (сатья)", "адамгершілікті" және "қозғалысты", яғни "бейбіт өзгерістің сергектігін" көрсетеді деді.