Кіріспе
1932 жылғы роман
«Жалғыз жол» – британдық автор Невил Шуттің романы. Ол алғаш рет 1932 жылы «Уильям Хайнеман» баспасынан, ал АҚШ-та «Уильям Морроу» баспасынан жарық көрді. 1936 жылы роман Клайв Брук пен Виктория Хоппердің басты рөлдерде ойнаған «Жалғыз жол» фильміне бейімделді, АҚШ-та бұл фильм «Скотленд-Ярд бұйрық береді» деген атпен шықты. Роман 1968 жылы BBC-нің «Джаз дәуірі» телесериалының 14-шы эпизодының негізі болды.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Кітап жуырда (1930 жылы) қайтыс болған командир Малкольм Стивенсонның адвокатынан келген хатпен басталады. Ол хат өлімінен бірнеше ай бұрын жазылған. Стивенсоннің баяны көрінеу байланыссыз виньеттер сериясымен басталады, олардың ішінде біреуі ғана түсінікті – ол Бірінші дүниежүзілік соғыста болған оқиға, онда Стивенсон неміс суденесін батырып, британдықтардың жараланған қалдықтарын құтқарып, тұтқынға алу мүмкін болмағандықтан, қарсыласуға тырысқан немістерді өлтірген. Сол оқиға оны әлі де мазалайды. Өте бай болғандықтан, ол жағалаудағы бу кемелерінің флотилиясын ұқыпсыз, бірақ үнемі табысқа жетіп жатқан күйде басқарады. Ол ауыр ішімдік ішкен түні, зақымдалған көліктен жараланған күйі ұрланып, оянғанда есін жияды. Теңіздегі кездесудің психикалық және физикалық жараларын әлі де көтеріп жүріп, ол Лидстегі би залында Мэри (Молли) Гордонмен (ол оны Sixpence деп лақаптайды) танысады. Ол Моллимен бірге өткізген соңғы жылдардағы ең жақсы кешін өткізеді. Полиция Стивенсонды Ұлыбританияға контрабандалық жолмен әкелінген қарулар туралы кеңес алу үшін шақырады. Стивенсон қаруды анықтай алмайды, бірақ Молли айтқандар мен оның туысы, пионер-ұшқыш сэр Филипп Стеннинг айтқандарды байланыстырып, Моллидің ағасы жүк көлігінің жүргізушісі болуы мүмкін екенін түсінеді. Ол полицияға жақындап келеді. Полиция тергеуінен жариялылық қорқақтығынан, олар Стивенсоннан алғашқы сұрақтарды өзі қоюын сұрайды. Олар Стивенсонға қарулардың алдағы жалпы сайлауға байланысты қарулы көтеріліс үшін әкелініп жатыр деп сенетіндерін айтады, бірақ кімнің жауапты екенін білмейді. Стивенсон Лидске оралып, Моллидің жұмысына жақындасады. Ол шеберлікпен сұрақтар қойып, оның ағасының жүк көлігін анықтай алатынын растайды. Полицияға көмектесуге деген құштарлығы мен Моллиға деген сезімі арасында ол оны Девондағы үйіне платоникалық демалысқа шақырады. Ол келіседі. Олар келгеннен кейінгі таңертең ол оны Ньютон Аббот қаласындағы полиция бөліміне апарады, онда полиция күтеді. Стивенсон олардың жұмсақ, бірақ алаялық сұрақтары арқылы жүк көлігін анықтауға мәжбүрлегенін бақылайды. Олар оның інісінің қайтыс болғанына сендіреді. Стивенсонның әділеттілік сезімі ашуға ұшырап, Моллиді өзінің адвокатымен кеңесу үшін алып кетеді. Кеңескеннен кейін ол полицияға бәрін айтады, бірақ көмектесе алатын ақпараты аз. Стивенсон мен Молли Лестердегі оның інісі Биллиді іздейді. Стивенсон мен Билли бір-бірін таниды. Стивенсон сол түні көлігімен апатқа ұшырамағанын, бірақ мас күйінде жағажайда серуендеп жүріп, сонда шабуылға ұшырағанын және көлік апаты жасалғанын түсінеді. Билли оған қатысы бар екенін мойындайды, ол жағалауға түскен кемеден қорабаға пакеттер алып бару үшін төленгенін мойындайды. Кейде ол адамдарды да тасыған. Ол ақша алғанша, өзінің не тасып жүргеніне мән бермейді. Билли Стивенсонның адвокатымен кездескеннен кейін полицияға жеткізіледі. Ол жүктің қайда баратынын анықтай алады, бірақ полиция түсіруді тоқтатып, кеме мен оған қатысы барларды ұстап алуды қалайды. Сэр Филипп бұл қауіпті іс екенін ескертеді, бірақ Стивенсон Билли мен Моллиге қатысуға рұқсат береді және контрабандистерді ұстауға көмектесу үшін өзінің кемелерінің бірін ұсынады. Билли контрабандистермен тағы бір рет байланысады. Олар дайындалған кезде Стивенсон Моллиден өзіне үйленуді сұрайды. Ол оны бірге тұрып, жақсырақ танысқанша қабылдамайды. Полиция, Стивенсон және басқалар оның үйінде кездескен кезде, оларға оқ атылады. Билли мен полиция қызметкерлерінің бірі қаза табады, Моллидің иығына жара түседі. Стивенсон мен Стеннинг қарулыларды қуып барады, олар кемемен қашып кетуге тырысады. Кемелерді басқару және Канал ағысының білімі арқылы Стивенсон екінші кемені "Шекелде" (бәлкім, ол нағыз "Манакл" рифін Додман Пойнт маңындағы жерге көшіріп жіберген) тасқа жүгіруі керек болатын жағдайға келтіреді. Стивенсон екінші кемеге құтқару үшін жасалған әрекеттерді жасайды, бірақ ол сәтсіз аяқталады (Стивенсонның білетіні сияқты), ал кеме суға батып, борттағы адамдар қаза табады. Стивенсон Моллидің жағдайын білу үшін ауруханаға жүгіреді. Моллидің жаралары жұғады, Стивенсон оның күтіміне ешқандай шығын жұмсамағанымен, оның жағдайы баяу нашарлайды. Стивенсон төсек жанында отырып, оған жүрегін төгіп, олар үшін жоспарларын айтып бергеннен кейін, ол қайтыс болады. Қарулы топтың денелері табылды, біреуі голландиялық, біреуі ресейлік (бәлкім, коммунист) және Кембридж университетінің жақында бітірген түлегі. Ашуланған Стивенсон Кембридждік адамның байланыстарын іздеп табады және әйел заговоршыны табады. Олар қару мен коммунистерді елге әкелді, содан кейін, тиісті уақытта, құйрық тістеп, еңбек партиясын кінәлі ету үшін, консерваторлардың жеңісін қамтамасыз ету үшін жоспарды ашып беруге болатын. Стивенсон, сол түні мас күйінде болғанда осы қыз болғанын және олар оның өмірін сақтауға көндіргенін түсінеді, оған оның әрекеттерінен туған өлімдер туралы айтады және оны өзінің санасымен жалғыз қалдырады; алдымен құйрық тістеудің бас-бастысы кім екенін біледі: Кембридж саясаттану профессоры. Өлімінен кейін оқиғаның жариялануын қамтамасыз ету үшін шаралар қолданғаннан кейін, Стивенсон профессормен бетпе-бет кездесуге барады. Профессор ештеңеден бас тартпайды, бірақ еңбек партиясы жеңіске жеткен жағдайда не болуы керек екенін түсіндіріп, әрекеттерін қорғауға тырысады. Стивенсон профессордың ақылдан арық екенін түсінеді және оған үлтиматум қояды: оқиға баспасөзде жарияланады, бұл сайлауда еңбек партиясының үлкен жеңісіне (және профессордың тұтқынға алынуына) әкеледі, егер профессор сайлауға дейін, төрт күн қалғанда, жұма күні өзіне-өзі қол жұмбаса. Профессор осылай істейді, жоғары терезеден "көз жасымен" құлайды, ал Стивенсон профессордың қарындасының қайғысына аз мән береді. Стивенсон дүйсенбі күні жұмысына оралады, кем дегенде сайлаудың бағытын өзгертпегенін қамтамасыз етеді. Ол өмірінің соңына апаратын жалғыз жолға қайта оралады, ол бір сәт үшін басқа біреумен бөліскен.