Кіріспе

Талибанның адам құқықтарын бұзуы

Ауғанстандағы адам құқықтары, әсіресе Талибан 2021 жылдың тамызында Кабулды басып алғаннан бері қатты шектеледі. Әйелдердің құқықтары мен бостандықтары қатты шектеледі, олар көпшілік орындарға және жұмысқа қабылдануға тыйым салынған. Ауғанстан – он бір жастан асқан әйелдерге білім алуға тыйым салған әлемдегі жалғыз ел. Талибанның әйелдерге қатысты саясаты көбінесе гендерлік апартеид деп аталады. Хазаралар сияқты азшылық топтары қуғын-сүргінге ұшырап, өз жерлерінен шығарылуда. Билік органдары белсенділер мен саяси қарсыластарға қатысты физикалық зорлық-зомбылық, шабуылдар, негізсіз тұтқындау және қамауға алу, азаптау, мәжбүрлеп жоғалу сияқты шараларды қолдануда.

Тарих

Захир Шахтың монархиясы тұсында адам құқықтары көбінесе сақталды. 1949 жылдан бастап Ауғанстан премьер-министрі Шах Махмуд Хан баспасөз бостандығын ұлғайтты, бірақ бұл қадамдар көп ұзамай кері қайтарылды. 1965 жылдың шілдесінде қабылданған Баспасөз заңы алғаш рет баспасөзді едәуір бостандыққа ие етті. Баспасөз көбінесе еркін болғанымен, кейбір жағдайларда патша қауіпті деп саналған диссиденттердің бұқаралық ақпарат құралдарын жапты. 1978 жылғы Саур революциясынан кейін Ауғанстанды басқарған коммунистік Халқ республикасы оппозицияны қатыгездікпен, күшпен басып тастады. Үкімет мыңдаған тұтқындарды, сондай-ақ ауылдық азаматтардан құралған диссиденттерді ұрлап, өлім жазасына кесті. 1987 жылдың сәуір айында Ауғанстан Біріккен Ұлттар Ұйымының азаптауға қарсы конвенциясын (CAT) ратификациялады, ол мемлекетке кез келген адамға азаптау жасауға тыйым салады. Жаңа басшы Бабрак Кармал Халқтың қатыгездігін тоқтатуға уәде берді, ол ішінара орындалды, бірақ адам құқықтарының бұзылуы тоқтамады. Үкімет Кеңес Одағымен бірге (Совет-Афған соғысы кезінде) ауылдық аймандардағы азаматтық елді мекендерді нысанаға алды. Президент Мұхаммед Наджибулланың реформалары кезінде сөз бостандығы одан әрі жақсарды, бірақ жалпы адам құқықтары шектеулі болып қалды. 1990 жылдары түрлі жасақтар тарапынан бейбіт тұрғындарға қарсы көптеген қылмыстар жасалды. Кабул шайқасы кезінде, әсіресе Гүлбұддин Хекматияр жасағының ракеталық шабуылдары мыңдаған бейбіт тұрғындардың өліміне әкелді. 1996 жылдан бастап билікке келген Талибан әйелдерге қатаң шектеулер енгізді, ашық түрде өлім жазасын орындады және аштықтан зардап шеккен азаматтарға халықаралық көмек кіруіне кедергі келтірді. 2004 жылдан 2021 жылға дейін, Талибан құлатқанға дейін Ауғанстан Ислам Республикасының президенттік үкіметі конституциясында мықты адам құқықтары негізін құрды. 2004 жылғы Ауғанстан Конституциясының екінші тарауында құқықтар туралы жарлық бекітілді. Өмірге және бостандыққа құқық, әділ сотқа құқық және барлық адамдар үшін кінәсіздік презумпциясы конституциялық түрде қорғалды. Бұл Ислам Республикасына барлық азаматтарға кепілдік берілген берік адам құқықтары негізін сыйлады.

21 ғасыр

2001 жылғы Бонн келісімі Ауғанстанның тәуелсіз адам құқықтары жөніндегі комиссиясын (АҚҚАК) адам құқықтарын қорғау және ілгерілету, сондай-ақ адам құқықтарын бұзушылықтар мен соғыс қылмыстарын тергеу үшін ұлттық адам құқықтары институты ретінде құрды. 2004 жылғы Ауғанстан Конституциясы АҚҚАК-тың құрылғанын бекітті. Қазіргі ахуалдағы тұрақсыздық, зорлық-зомбылық және қайта құру жұмыстарының салдарынан жағдайды нақты бағалау қиын болса да, әртүрлі үкіметтік емес ұйымдардың баяндамалары Ауғанстан үкіметінің түрлі салаларын адам құқықтарын бұзуда айыптап отыр. Сонымен қатар, американдық әскерлер Ауғанстан азаматтарына қатысты адам құқықтарын бұзу фактілерін жасаған, әсіресе Баграм түрмелерінде бейкүнә адамдар азаптауға, қорлауға және адамдық емес қарауға ұшырады. Жауапты әскерлерге берілген жұмсақ жазалар үшін АҚШ-қа қатаң сын танылды. Ауғанстанның Ұлттық қауіпсіздік күштерінің бірқатар өкілдері жердегі операциялар мен әуе шабуылдары кезінде азаматтарды өлтіруге қатысқан.

Азаптау туралы келісім

2002 жылдың наурыз айында ABC News телеарнасы ЦРУ-дың жоғары лауазымды шенеуніктері даулы, қатал сұраққа алу әдістерін бекілгенін мәлімдеді. Аталған сұраққа алу әдістерінің қатарында: шайқау және ұру, тұтқындарды тік тұрып қолға пәрмендеу, тұтқындарды суық камерада ұстау, сумен шашу және суға батыру сияқты амалдар бар еді.

Жарыс кезінде сайлау

2001 жылдан бері Ауғанстанда бірнеше сайлау өтті. Ең соңғы сайлау 2010 жылдың 18 қыркүйегінде Ұлттық Жиналысқа өтті, онда 250 орынға 2499 кандидат бақ сынасты. Сайлау барысында Талибан осы үдеріске қатысқан көптеген адамдарға шабуыл жасап, сайлау учаскелеріне жасалған 300-ден астам шабуылда 11 бейбіт тұрғын мен 3 Ауғанстан ұлттық полициясын қаза қылды. Талибанның салдарынан қаза болғандардың санының аз болуы сайлауға дейін күндері шабуыл жоспарлаған көтерілісшілердің жетекшілерін ұстауға бағытталған күшейтілген операцияларға байланысты, нәтижесінде жүздеген көтерілісшілер мен жарылғыш заттар қолға түсті. Сайлауға қатысу деңгейі 40% құрады.

Сот жүйесі

Ауғанстанда екі басым сот жүйесі бар: ресми мемлекеттік жүйе және бейресми дәстүрлі жүйе. Қалыпты сот жүйесі, мысалы, Жоғарғы Сот, Ұлттық қауіпсіздік соты (терроризмге қатысты істерді қарастыратын), бірінші және екінші инстанция соттары бар болғанымен, "джирга" және "шура" сияқты дәстүрлі институттар да жұмыс істейді.

Заң және тәртіп

Ауғанстанның Ұлттық қауіпсіздік басқармасының (ҰҚБ) кейбір мүшелері өздерінің түрмелерін ұстап, күдіктілерді азаптап, журналистерді мазалағаны айыпталады. Олар үкіметтік рейдтер кезінде бейбіт азаматтарды қасақана өлтіргеніне де айыпталады. Жергілікті жасақтардың қауіпсіздік күштері, олардың өз түрмелері бар, азаптау және өз бетінше кісі өлтіруде айыпталады. Солтүстіктегі әскер басшылары, үйлерінен шығарылған пуштундардың үйлеріне қайта оралуына кедерес келтіру үшін мүлікті жою, зорлау және кісі өлтіруді пайдаланды. Бала еңбегі мен адам саудасы Кабулдан тыс жерлерде кең таралған. Әскер басшылары арасындағы шайқастарда бейбіт азаматтар жиі қаза табады. Түрмелердегі нашар жағдайлар тұтқындардың ауруы мен өліміне әкеп соқты. Бұл жағдайды тоқтату үшін 2003 жылы түрмелерді жаңарту бағдарламасы басталды. Тиімді ұлттық сот жүйесінің болмауы сот арқылы қорғалу құқығын кемсітті, себебі қылмыстық істерде жергілікті стандарттар біркелкі болмады. Әділетті сот принциптері Ауғанстан Конституциясында және қылмыстық процессуалдық кодексте жазылған, бірақ білімді және тәжірибелі кадрлардың (әсіресе қорғаушы адвокаттардың) жетіспеуі, материалдық ресурстардың тапшылығы, сыбайлас жемқорлық және әскер басшылары мен саясаткерлердің заңсыз әрекеттері сияқты түрлі себептермен жиі бұзылады. Соңғы 40 жылда Ауғанстанда мыңдаған адам күштеп жоғалып кетті. 2020 жылдың 27 маусымында Ауғанстан Тәуелсіз Адам Құқықтары Комиссиясымен (ТАҚК) байланысты екі адам құқықтары қорғаушысы бомбалық шабуылда қаза тапты. Олар көлік құралына орнатылған жарылғыш құрылғысының жарылуынан көз жұмды. Бұл шабуыл Кабулдегі қарулы шабуылда екі прокурор мен бас прокуратураның үш қызметкері өлтірілгеннен бір аптадан астам уақыт өткен соң орын алды. 2020 жылдың 14 тамызында Біріккен Ұлттар Ұйымының сарапшылары Ауғанстан үкіметінен адам құқықтары қорғаушыларының өлтірілуін болдырмау үшін шұғыл шаралар қабылдауды талап етті. 2020 жылдың басынан бері тоғыз адам құқықтары қорғаушысы қаза тапты. Бұл көрсеткіш 2019 жылғы көрсеткіштен асып кетті. 2021 жылдан бері, Талибан Ауғанстанның Ислам Әмірлігін құрғаннан бері 100-ге жуық бұрынғы үкімет қызметкері мен олармен байланысты адамдар қаза тапты. Адам құқықтары, азаматтық құқықтар және медиа қызметкерлері жаңа үкімет кезінде "үнемі шабуылға" (қорқыту мен қысымға) ұшырауда.

Сөз бостандығы мен БАҚ

Ауғанстан Конституциясының 34-бабы сөз және баспасөз еркіндігіне мүмкіндік береді, бірақ ислам заңдарын қолдануға немесе басқа дінге қарсы келуге болатын бұқаралық ақпарат құралдарына шектеулер қойылады. Дегенмен, журналистер мен заңгерлерге, әсіресе Кабулдан тыс жерлерде, қорқыныш көрсетіліп, қауіп төндірілді. 2002 жылдың ақпанында уақытша президент Хамид Карзай баспасөз еркіндігіне кепілдік берді. 2004 жылғы Медиа заңына Карзай 2005 жылы қол қойды. 2008 жылы құжатты фильм режиссері Насыр Фаяз, Ariana TV телеарнасындағы апталық бағдарламасында Президент кабинетінің саясаткерлерін сынағандығы үшін тұтқындалды. Бұл тұтқындау журналистердің наразылығын туғызды және «Сөз бостандығы бұзылмайды» деп жазылған 34-бапты бұзды. 2020 жылғы Баспасөз еркіндігі индексі бойынша Ауғанстан 122-орында, 2017 жылғы 120-орыннан 2 саты төмен түсті. Бірақ ол өзінің барлық көршілерінен жақсы жағдайда қалуда. Ауғанстандағы журналистерге қауіпсіздік күштері де, көтерілісшілер де қауіп төндіреді. Журналистерді Ауғанстан билігінің өкілдері, соғыс әміршілері және көтерілісшілер қорқытып, шабуылдап, өлтіреді, оларды хабарлаудан тоқтату үшін. Сонымен қатар, Human Rights Watch есебінде көптеген ауған журналистері сезімтал мәселелерді жарияламай, өздеріне-өздері цензура жасайды деп айтылады. 2017 жылы Ауғанстан журналистерінің қауіпсіздігі комитеті (АЖҚК) ауған журналистеріне жасалған шабуылдардың 46%-ын Ауғанстан үкіметінің жасағанын мәлімдеді, ал қалған шабуылдарға көтерілісшілер жауапты болды.

Дін еркіндігі

Діни топтарды тіркеу қажет емес; азшылық дінді ұстанушылар өз діндерін еркін өркендетуге мүмкіндік алады, бірақ оларды басқа дінге шақыруға рұқсат етілмейді. Ислам – мемлекеттік дін, барлық заңдар ислами мораль қағидаларымен сәйкес болуы тиіс, ал Президент пен Вице-президент екеуі де мұсылман болуы керек. Ауғанстан Конституциясына сәйкес, діннен бас тарту ресми түрде өлім жазасымен жазаланады. 2006 жылы христиан дініне ауысқаны үшін тұтқындалған ауған мұсылманы Абдул Рахманға елден кетуге президенттің рұқсаты берілді, ол Италияға көшіп, саяси баспана алды. 2014 жылы исламнан бас тартып, атеист болған ауған мұсылманына Ұлыбританияда саяси баспана берілді, себебі ол туған еліне қайтса өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. 2022 жылы Freedom House Ауғанстандағы діни еркіндікті 4 балдық шкала бойынша 1 балл деп бағалады.

Әйелдер құқықтары

Ауғанстанның 2004 жылғы Конституциясы ерлер мен әйелдерге тең құқықтарды, соның ішінде әйелдерге үйден тыс жұмыс істеуге, саяси қызметке қатысуға рұқсат беруді және әрбір саяси партияның белгілі бір сандағы әйел кандидаттарын ұсыну талабын уәде етті. Талибан билігінің алғашқы кезеңінде әйелдердің дерлік барлық құқықтары тартылып алынды. Тіпті тырнақ лагынан бастап жұмыс іздеуге дейінгі мәселелерге де қатаң шектеулер қойылды. Талибан әйелдерді үйде ұстап, оларды зияннан сақтаймыз деп мәлімдеді. 2009 жылдың наурыз айының соңында Ауғанстан президенті Хамид Карзай халықаралық қоғамдастық тарапынан айыпталып, сыналып келген «Шығар отбасы заңына» қол қойды. Бұл заңда күйеудің зорлауы (132-бапта), балалардың некесі және тұрмысқа шыққан ауған әйелдеріне парда (жабыну) талаптары көзделген. Заң бір жылдан бері күшін жойғанымен, президент Карзай Ауғанстанның солтүстігіндегі шиит заң шығарушыларының және шииттер басымдығы бар көршілес Иран Ислам Республикасының қолдауын алуға тырысты. Ұлыбританияның «The Independent» газетінің хабарлауынша, «отбасы кодексі» Жоғарғы палатада/Сенатта талқыланбаған, сондай-ақ мұрағалу және әйелдерге қатысты ажырасу мәселелерінде гендерлік дискриминацияны бекітеді. Үкімет Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1325 қаулысын іске асыру бойынша түрлі уәделер бергеніне қарамастан, заң іске асырыла алмады. 2017 жылдың маусым айында Кабулда өткен бейбіт келіссөздерде 47 үкіметтік және халықаралық өкілдің арасында бар болғаны екі әйел болды. 2020 жылдың 18 қыркүйегінде президент Ашраф Ғани балалардың туу туралы куәліктеріне және жеке куәліктеріне аналарының есімін қосу туралы жаңа заңға қол қойды. Ауғанстандық әйелдер құқықтарын қорғаушылар бірнеше жыл бойы әлеуметтік желілерде #WhereIsMyName хэштегімен ата-ана есімдерін енгізуді талап етіп үгіт жүргізіп келді. 2022 жылдың мамыр айында Талибанның Жақсылықты насихаттау және жамандыққа жол бермеу министрлігі Ауғанстандағы барлық әйелдердің қоғамда толық жабынуы міндетті екенін жариялаған жарлық шығарды (бұрқа немесе көздерінен басқа барлық бөлігін жабатын ниқаппен бірге абайя).

Жыныстық бейімділік

Гомосексуализм және киім ауыстыру Талибан үкіметі кезінде өлім жазасына тартылатын қылмыс еді; алайда, бұрынғы өлім жазасы бір жылдық түрме жазасымен алмастырылды.

Хазараларды қудалау

Хазаралар Ауғанстандағы этникалық топтардың бірі. Талибандар билікті басып алғаннан кейін көптеген хазаралар өз үйлерінен күштеп шығарылды. Amnesty International ұйымының баяндамасына сәйкес, талибандар хазараларды қудалап, азаптап және заңсыз түрде өлтіруде.