Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Махабарата эпосында Хехейя патшалығы (Хайхая, Хайхея, Хехейя және т.б. атауларымен де белгілі) – Үндістанның орталық және батыс бөлігінде Чандраванши (Ядава) әулетінен шыққан патшалар билеген патшалықтардың бірі. Оны Раванды жеңген Картавирия Арджуна биледі. Астанасы қазіргі Мадхья-Прадеш штатындағы Нармада өзенінің жағасында орналасқан Махишмати қаласы болған. Талажанга Хехейя патшалығының шығысындағы одақтас мемлекет болды. Олар Үндістанның көптеген басқа патшалықтарын бағындырды, бірақ Бхаргава жауынгерлерімен туған антагонизм олардың құлауына себеп болды. Парасурама – осы патшалықты жойған Бхаргавалардың көшбасшысы.
In the Mahabharata epic, the Heheya Kingdom (also known as Haihaya, Haiheya, Heiheya, etc.) is one of the kingdoms ruled by Chandravanshi (Yadava) kings in central and western India. It was ruled by Kartavirya Arjuna, who defeated Ravana. Its capital was Mahishmati on the banks of river Narmada in present day Madhya Pradesh. Talajangha was an allied kingdom to the east of Heheya. They conquered many other kingdoms of India until enmity with the warrior Bhargavas resulted in their demise. Parasurama was the Bhargava leader who ended the kingdom.
Хайхая тайпалары
Хайхаялар – Ядудан тегін шығарған бес гана (клан) ежелгі одағы. "Харивамша Пурана" (34.1898) бойынша, Хайхая – Ядудың шөбересі және Сахасражиттің немересі болған. "Вишну Пурана" (IV.11) бес Хайхая кланының барлығын Талажангхалар деп бірге атайды. Бес Хайхая кланы: Витихотра, Шарята, Бхожа, Аванти және Тундикера.
The Haihayas were an ancient confederacy of five ganas (clans), who claimed their common ancestry from Yadu. According to the Harivamsha Purana (34.1898) Haihaya was the great grandson of Yadu and grandson of Sahasrajit. In the Vishnu Purana (IV.11), all the five Haihaya clans are mentioned together as the Talajanghas. The five Haihaya clans were Vitihotra, Sharyata, Bhoja, Avanti and Tundikera.
Махишмати қоры
Харивамшада (33.1847) олардың болашақ астанасы Махишмати қаласын (қазіргі Мадхья-Прадеш штатында) құру құрметі Саханжаның ұлы, Хайхая арқылы Яду ұрпағы Махишмант патшаға еске түсірілген. Басқа бір жерде Раманың аталарының бірі – Мучукунда Махишмати қаласын негізін қалаушы деп көрсетілген. Онда ол Ркша тауларында Махишмати және Пурика қалаларын салғаны айтылады. Падма Пуранада (VI.115) қаланың негізін Махиша салғаны жазылған.
In the Harivamsha (33.1847), the honour of founding their future capital city of Mahishmati (in present day Madhya Pradesh) was attributed to king Mahishmant, son of Sahanja and a descendant of Yadu through Haihaya. At another place it names Muchukunda, one of the ancestors of lord Rama, as the founder of Mahishmati. It states that he built the cities of Mahishmati and Purika in the Rksha mountains. According to the Padma Purana (VI.115), the city was actually founded by a certain Mahisha.
Арджуна Картавирия және оның мұрагерлері
Махабхарата мен Пураналар бойынша ең танымал Хайяха патшасы Арджуна Картавирия болды. Оның лақабы Сахасрабаху еді. Ол "Самрат" және "Чакравартин" деп аталды. Оның есімі Риг Ведада (VIII.45.26) кездеседі. Соңында ол Нага басшысы Каркотака Нагадан Махишмати қаласын жаулап алып, оны бекініс астанасы етті. Арджуна Даттатрейяға құлшылық етіп, оның құрметіне ие болды. Арджунаның ұлдары абыз Жамаданниді өлтірді. Жамаданның ұлы Парашурама Арджунаны өлтіріп, кек алды. Арджунаның ұлы Джаядваджа оның орнына таққа отырды. Джаядваджадан кейін оның ұлы Талажанга билік құрды. Диганикаяның Махаговиндасуттасында Аванти патшасы Вессабху (Вишвабху) және оның астанасы Махиссати (Махишмати) туралы айтылады; ол Витихотра әулетінен шыққан патша болған болуы мүмкін. Шамасы, кейінгі Витихотралар билігінде Аванти аймағының барлығы Виндхья тауларымен екіге бөлініп, Махишмати мен Уджайни (қазіргі Уджайн) қалалары олардың орталықтарына айналды. Мацья Пуранада (5.37) айтылуынша, Уджайнидің соңғы Витихотра патшасы Рипунджаяның министрі Пулика оның қожайынын өлтіріп, оның ұлы Прадьётаны жаңа патша етіп тағайындады. Көптеген Хайяхалар Веда білімімен қаруланған еді.
According to the Mahabharata and the Puranas, the most celebrated Haihaya king was Arjuna Kartavirya. His epithet was Sahasrabahu. He was called a Samrat and Chakravartin. His name is found in the Rig Veda (VIII.45.26). He ultimately conquered Mahishmati city from Karkotaka Naga, a Naga chief, and made it his fortress capital. Arjuna propitiated Dattatreya and was favoured by him. Arjuna's sons killed the sage Jamadagni. Jamadagni's son Parashurama in revenge killed Arjuna. Arjuna's son Jayadhvaja succeeded him to the throne. Jayadhvaja was succeeded by his son Talajangha. The Mahagovindasuttanta of the Dighanikaya mentions an Avanti king Vessabhu (Vishvabhu) and his capital Mahissati (Mahishmati); probably he was a Vitihotra ruler. Probably, during the rule of the later Vitihotras, the whole Avanti region developed into two realms, divided by the Vindhyas, having principal cities at Mahishmati and Ujjayini (present day Ujjain). According to the Matsya Purana (5.37), Pulika, one of the ministers of Ripunjaya, the last Vitihotra king of Ujjayini, killed his master and made his son Pradyota the new king. It is said that many of the Haihayas were learned in the Vedas.
Ортағасырлық Хайхаялар
Кейбір ерте ортағасырлық династиялар, оның ішінде Калачурилер және Кераланың Мушакавамша Мушика патшалығы, өз тегін Хаяхялардан таратуды мәлімдеді. Шығыс Үндістанның Хаяхялары орта ғасырларда ислам басқыншыларына қарсы күресті.
A number of early medieval dynasties, which include the Kalachuris and the Mushakavamsha Mushika Kingdom of Kerala, claimed their descent from the Haihayas. The Haihayas of eastern India fought against Islamist invaders in medieval times.
Иксваку патшаларымен дау-дамайлар
Сагара Косала патшалығының патшасы болды, ол Аёдхьядан билік құрған. Ол ежелгі Үндістанның танымал патшалық әулеті Икшвакудың ұрпағы еді. Сагара Джадудың ұлы ретінде еске алынады (Мбх 12,56). Оның әскері 60 мың адамнан тұрған делінеді, олардың барлығын ол ұлдарындай қарады. Икшваку патшасы Сагара Хайхаялар мен Талажангаларды жеңгендігі айтылады. Ол бүкіл әскери топты бағындырды. (MBh 3,106)
Sagara was a king of Kosala Kingdom, ruling from Ayodhya. He was of the lineage of Ikshwaku, a famous royal dynasty in ancient India. Sagara is mentioned as the son of Jadu (MBh 12,56). His army was said to number 60,000 men, all of whom he treated as sons. The Ikswaku king Sagara is said to have defeated the Haihayas and the Talajanghas. He brought under subjection the whole of the military caste. (MBh 3,106)
Харьясваның тұсында
Сарыати әулетінен (Сарыати мен Ықшуаку Манудың көптеген ұлдарының екеуі болды (Мбх 1,75)), екі патша туды, атап айтқанда Хаяхя мен Талажанга, екеуі де Ватсаның ұлдары. Хаяхяның он әйелі мен жүз ұлы болды, олардың барлығы да соғысқа бейім болған. Касиде де Диводасаның атасы Харьясва деген патша болды. Витахавия деп белгілі болған Хаяхя патшаның ұлдары Каси мемлекетіне шабуыл жасады. Ганг және Ямуна өзендері арасында жатқан сол елге басып кірген ол Харьясва патшамен шайқасып, оны сол жерде өлтірді. Хаяхяның ұлдары қорқынышсыз Ватсалар еліндегі өздерінің сүйкімді қалаларына қайтып келді.
In Saryati's lineage (Saryati and Ikshwaku were two among the many sons of Manu (MBh 1,75)), two kings took their birth, viz. Haihaya and Talajangha, both sons of Vatsa. Haihaya had ten wives and a hundred sons, all of whom were highly inclined to fighting. In Kasi also there was a king, the grandfather of Divodasa, known as Haryyaswa. The sons of King Haihaya, who was otherwise known as Vitahavyas, invaded the kingdom of Kasi. Advancing into that country that lies between the rivers Ganges and Yamuna, he fought a battle with King Haryyaswa, slaying him there. The sons of Haihaya fearlessly went back to their own delightful city in the country of the Vatsas.
Судеваның тұсында
Осы арада Харьясваның ұлы Судева Каси тағына жаңа билеуші ретінде отырды. Сол ізгі рухты ханзада өз мемлекетін біраз уақыт басқарды, бірақ Витахавияның жүз ұлы оның иеліктеріне қайта шапты да, шайқаста жеңіске жетті. Судева патшаны жеңгеннен кейін, Хайяя жеңімпаздары өз қалаларына қайтып келді.
Meanwhile, Haryyaswa's son Sudeva was installed on the throne of Kasi as its new ruler. That righteous souled prince ruled his kingdom for some time before the hundred sons of Vitahavya once more invaded his dominions and defeated him in battle. Having vanquished King Sudeva thus, the Haihaya victors returned to their own city.
Диводасаның тұсында
Содан кейін Судеваның ұлы Диводаса Каси тағына жайғастырылды. Витахавия ұлдарының қаһарлы күшін сезінген Диводаса патша, зор күш-қуатпен, Индраның бұйрығымен Баранаси (Варанси немесе Банарас) қаласын қайта салып, бекітті. Олар барлық түрлі тауарлар мен жабдықтамаларға толы болды және гүлденген дүкендер мен базарлармен әшекейленді. Осы жерлер Ганг өзенінің жағалауынан Гомати өзенінің оңтүстік жағалауына дейін солтүстікке қарай созылып, екінші Амравати (Индра қаласы) сияқты болды. Хайхая тайпасы қайтадан шабуыл жасады. Елордасынан шыққан құдіретті Диводаса патша олармен шайқасты. Диводаса патша мың күн бойы жаумен соғысты, бірақ соңында көптеген жақтастары мен малын жоғалтып, қатты қиналды. Әскерін жоғалтып, қазынасы таусылған Диводаса патша астанасын тастап қашты. Ол Врихаспати ұлы Бхарадваджадан қорғау сұрады.
After that Divodasa, the son of Sudeva, was next installed on the throne of Kasi. Realising the prowess of those high souled princes, the sons of Vitahavya, King Divodasa, endued with great energy, rebuilt and fortified the city of Baranasi (Varanasi or Banaras) at Indra's command. They teemed with articles and provisions of every kind and were adorned with shops and marts swelling with prosperity. Those territories stretched northwards from the banks of Ganges to the southern banks of Gomati, and resembled a second Amravati (the city of Indra). The Haihayas once again attacked. The mighty King Divodasa, issuing from his capital, gave them battle. King Divodasa fought the enemy for a thousand days but at the end, having lost a number of followers and animals, he became exceedingly distressed. King Divodasa, his army lost and his treasury exhausted, left his capital and fled. He sought protection of his priest, Bharadwaja, the son of Vrihaspati.
Диводасаның ұлы Пратарддана қарсылық білдіреді
Диводаса Витахавиялардан кек алуға қабілетті батыл ұл тіледі. Бадхара Бхарадваджаның батасымен ол Пратарддана есімді ұлды алды, ол жақсы жауынгер болар еді. Диводаса өзінің ұлын Касидің тағына отырғызып, Витахавия ұлдарына қарсы жорық жасауын бұйырды. Ол өз көлігінде әскерімен бірге Гангты жылдам кесіп өтіп, Витахавия қаласына бет алды. Витахавиялар өз көліктерінде қаладан шығып, Пратардданаға түрлі қару-жарақтармен шабуыл жасады. Пратарддана олардың бәрін шайқаста өлтірді. Хаихая патшасы Витахавия барлық ұлдары мен туыстары өлген соң, діни қызметкері Бхригудан қорғаныш іздеді. Бхригу оны брахман дәрежесіне көтерді. Кейіннен Уграсрава Саутиден толық Махабхарата баянын алған Саунака данасы осы Витахавияның ұрпағынан тарады.
Divodasa wished for a brave son who could avenge the Vitahavyas. With his priest Bharadwaja's, blessings he obtained a son named Pratarddana, would become well skilled in battle. Divodasa installed his son on the throne of Kasi and asked him to march against the sons of Vitahavya. He speedily crossed the Ganges on his car followed by his army and proceeded against the city of the Vitahavyas. The Vitahavyas issued out of their city in their cars and poured out on Pratarddana, showered of weapons of various kinds. Pratarddana slew them all in battle. The Haihaya king Vitahavya then, all his sons and kinsmen dead, sought protection of his priest Bhrigu. Bhrigu converted him a Brahmana. Sage Saunaka, later receiver of the entire Mahabharata narrative from Ugrasrava Sauti, was born from the line of this Vitahavya.
Хайяха патшасы Картавирия Арджуна
Картавирия Арджуна (Сахасрабаху Арджуна немесе Сахасрарджуна) – асыл текті патша және Лорд Даттатрейяға адал құл. Мың қолмен (оның қолдары ретінде қызмет ететін, оның бұйрықтарын орындайтын мың шақырушыны білдіретін) және ұлы сұлулықпен мақтанған күшті Картавирия көне заманда барлық әлемнің билеушісі болды. Оның астанасы Махишмати қаласында орналасқан. Ядав Кшатрияларының Хаихая тайпасының басшысы, теңдесі жоқ күш-қуатымен бүкіл жерді, теңіздермен қоршалған аралдарын, алтын мен асыл тастардың барлық кен орындарын биледі. Кшатриялардың міндеттерін, сондай-ақ қарапайымдылықты және Веда білімін ең алдымен сақтап, патша Лорд Даттатрейяға көп байлық сыйлады (МБх 13,152).
Kartavirya Arjuna (Sahasrabahu Arjun or Sahasrarjun) is described as a noble king and a devotee of Lord Dattatreya. Endowed with a thousand arms (thought to symbolise a thousand attendants acting as his hands, executing his commands) and great beauty the mighty Kartavirya, in days of yore, became the lord of all the world. He had his capital in the city of Mahishmati. Of impossible prowess, that chief of the Haihaya race of yadav Kshatriyas swayed the whole earth with her belt of seas, together with all her islands and all her precious mines of gold and gems. Keeping before him the duties of the Kshatriya order, as also humility and Vedic knowledge, the king made large gifts of wealth unto the Lord Dattatreya (MBh 13,152).
Бхаргавалармен қақтығыстар
Хайяя тайпасының Бхаргава брахмандарымен араздасуы Махабхаратаның әртүрлі жерлерінде еске алынады. Бхаргавалардың басшысы, Жамадагни ұлы Парасурама, Хайяя патшасы Картавирия Арджунаны өлтіргені айтылады. Бұл дау осымен тоқтамады. Бхаргавалар бүкіл Үндістанды аралап, көптеген кшатрия патшаларын өлтірді, олардың көпшілігі Картавирия Арджунаның туыстары еді. (МБх 1,104)
The Haihaya tribe's dispute with Bhargava Brahmins is mentioned at various places in the Mahabharata. The leader of the Bhargavas, Parasurama, son of Jamadagni, is said to kill the Haihaya king Kartavirya Arjuna. The dispute didn't end there. The Bhargavas went all over India and slew numerous Kshatriya kings, most of them kinsmen of Kartavirya Arjuna. (MBh 1,104)
Гималайдағы Гандамадана тауларындағы Махадевадан (МБх 12,49) теңдесі жоқ "жалынды сәуле мен тоқтаусыз өткірлікке" ие "жауынгерлік балтаны" алғаннан кейін, Бхаргава Рама жер бетіндегі бұрынғысыздай күшке ие болды. Осы уақытта Критивирьяның ұлы, кшатрия әулетінен шыққан Арджуна, Хайяялардың билеушісі, зор күшке ие, мінез-құлқы жоғары, Ұлы Даттатреяның кеңшілігімен мың қолға ие болған, өзінің күшімен бүкіл жерді, тауларын және жеті аралын бағындырған, қуатты император атанды. (12,49)
In acquiring the unrivaled "battleaxe of fiery splendour and irresistible sharpness" from Mahadeva of the Gandhamadana mountains, in the Himalayas (MBh 12,49), Bhargava Rama became an unparalleled force on earth. Meanwhile, the mighty son of Kritavirya, Arjuna of the Kshatriya order and ruler of the Haihayas, imbued with great energy, highly virtuous in behaviour, and possessing a thousand arms through the grace of the great sage Dattatreya, and having subjugated in battle by the might of his own arms the whole earth with her mountains and seven islands, became a very powerful emperor. (12,49)
Хайяя тайпасының құдіретті әміршісі Арджуна Рамадан өлтіріледі. (MBh 3,115)
The King Arjuna, mighty lord of the Haihaya tribe, would be killed by Rama. (MBh 3,115)
Даудың қысқаша мазмұны
Бахарха Раманың әкесі Жамадагниді өлтіріп, кшатриялар бұзауларын ұрлаған соң, бұрын ешкім жеңбеген Картавирияларды өлтірді. Ол садағымен 64 рет 10 мың кшатрияны қырды. Осы қырғынға Дантакура елінің 14 мың брахманды жек көретін кшатриялары да қатысты. Хаихаялардың 1000-ын ол қысқа таяғымен, 1000-ын қылышымен, 1000-ын дарға асып өлтірді. Рама 10 мың кшатрияны балтасымен өлтірді. Ол жауларының ашулы сөздеріне шыдай алмады. Бхригу руының Рама есімін атап, көптеген брахмандар дауыс көтеріп айқайлағанда, ол Кашмирлықтарға, Дардалықтарға, Кунтиліктерге, Кшудракалықтарға, Малавалықтарға, Ангалықтарға, Вангалықтарға, Калингалықтарға, Видехалықтарға, Тамралиптакалықтарға, Ракшовахалықтарға, Витахотралықтарға, Тригарталықтарға, Мартикаваталықтарға қарсы шығып, мыңдаған санын өткір жебелерімен қырды. Ол аймақтан аймаққа көшіп, мыңдаған Хаихая кшатрияларын өлтірді. Көптеген көлдерді қанға толтырып, 18 аралды бағындырып, 100 құрбандық шалдырды. (MBh 7,68)
Bhargava Rama, having his father Jamadagni slain and his calf stolen by the Kshatriyas, slew Kartaviryas who had never been vanquished before by foes. With his bow he slew 64 times 10,000 Kshatriyas. In that slaughter were included 14,000 Brahmana hating Kshatriyas of the Dantakura country. Of the Haihayas, he slew a 1000 with his short club, a 1000 with his sword, and a 1000 by hanging. Rama slew 10,000 Kshatriyas with his axe. He could not quietly bear the furious speeches uttered by those foes of his. And when many foremost of Brahmans uttered exclamations, mentioning the name of Rama of Bhrigu’s race, he proceeding against the Kashmiras, the Daradas, the Kuntis, the Kshudrakas, the Malavas, the Angas, the Vangas, the Kalingas, the Videhas, the Tamraliptakas, the Rakshovahas, the Vitahotras, the Trigartas, the Martikavatas, counting by thousand, slew them all by means of his whetted shafts. Proceeding from province to province, he thus slew thousands of scores of Haihaya Kshatriyas. Creating a deluge of blood and filling many lakes also with blood and bringing all the 18 islands under his subjection, he performed a 100 sacrifices. (MBh 7,68)