Кіріспе
19 және 20 ғасырлардағы христиан қозғалысы. Литургиялық қозғалыс – 19 және 20 ғасырлардағы құлшылықты реформалауға бағытталған ғылыми зерттеулердің қозғалысы. Ол католик шіркеуінде басталып, англикандық қауым, лютерандық және басқа да кейбір протестант шіркеулері сияқты көптеген басқа христиан шіркеулеріне тарады.
The Liturgical Movement was a 19th century and 20th century movement of scholarship for the reform of worship. It began in the Catholic Church and spread to many other Christian churches including the Anglican Communion, Lutheran and some other Protestant churches.
Бельгия мен Германиядағы оқиғалар
Сол кезде Германияда Мария Лаах аббаты Ильдефонс Хервеген 1914 жылы Қасиетті аптада мирян үшін литургиялық конференция шақырды. Кейіннен Хервеген Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін дін қызметкерлері мен мирянға арналған бірқатар жарияланымдарға әкелген зерттеулерді қолға алды. Немец ғалымдарының бірі – Одо Казель. Орта ғасырларды зерттеуден бастаған Казель христиан литургиясының бастауларын ежелгі діндердің культтік амалдарымен байланыстырып қарастырды, литургияны терең, әмбебап адамдық және діни акті ретінде түсіндірді. 1918 жылғы "Ecclesia Orans (Дұға ететін шіркеу)" еңбегінде Казель ежелгі Грекия мен Римнің пұтқа табынушылық құпияларын зерттеп, олардың христиандық құпиялармен ұқсастықтары мен айырмашылықтарын талқылады. Оның қорытындылары түрлі орындарда, әсіресе Австриядағы Клостернеубургте зерттелді, онда августин каноны Пиус Парш 1919 жылы басқарып алған Санкт-Гертруда шіркеуінде осы принциптерді қолданды. Ол мирянмен бірге Киелі кітаптың литургиямен байланысын анықтады. Ұқсас тәжірибелер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лейпцигте де жүргізілді.
Ғибадатхана архитектурасына әсері
Литургиялық қозғалыс 1950 жылдары Франция, Бельгия, Германия, Швейцария және Ұлыбританиядағы шіркеулер дизайнына ықпал етті. «Литургиялық қозғалыстың идеяларына сай заманауи стильді» қолдау мақсатымен 1957 жылы Ұлыбританияда Жаңа шіркеулерді зерттеу тобы құрылды. NCRG – католик және англикан шіркеулерінің сәулетшілері мен шеберлерінен тұратын топ, олар The Tablet және Architects' Journal сияқты басылымдар арқылы шіркеулердегі литургиялық реформаны ілгерілетуге тырысты. Топты Питер Хаммонд, Роберт Магуайр және Кит Мюррей (ғибадатхана дизайнымен айналысатын маман) бірлесіп құрды. Оған сондай-ақ сәулетшілер Питер Гилби, Джон Ньютон (Burles, Newton & Partners), Патрик Наттгенс, Джордж Пейс, Патрик Рейнтиенс (витраж шебері), Остин Винкли, Ланс Райт, қатар католик дін қызметкері және теолог Чарльз Дэвис кірді. Екінші Ватикандық собор қозғалыстың көптеген идеяларын қабылдады, нәтижесінде дизайн түбегейлі өзгеріп, «әсемдікке емес, асыл қарапайымдыққа» баса назар аударылды. Питер Хаммондтың «Литургия және архитектура» еңбегінің жарық көргені, ол қазіргі ағылшын шіркеуінің дизайнына сынды пікір білдірді, және Фредерик Гиббердтің Ливерпуль қалалық соборының құрылысын аяқтау жобасы бұл саланың шешімді нүктелері болды.
Ғибадатханаларды қайта реттеу
Редтеудің мысалы – Ретфордтағы Санкт-Джозеф шіркеуі, оны Эрнест Бауэр Норис заманауи роман стилінде, арт-деко элементтерін қоса отырып жобалаған. Шіркеу 1959 жылы ашылды, ал 1968 жылы Жерар Голен ІІ Ватикан кеңесінің ұсыныстарына сәйкес келу үшін қайта жабдықталды. Қайта жабдықтау барысында Голен Стивен Сайкске киелі орын қабырғасына үлкен «Christus Resurrexit» суретін салуды тапсырды.
Жаңа шіркеулер құрылысы
Католик шіркеуі Ұлыбританияда 1950 және 60-шы жылдары заманауи сәулет және өнердің маңызды демеушісіне айналды. Гиллеспи, Кидд & Коя, Жерар Голен, Фрэнсис Полен, Десмонд Уильямс және Остин Винкли сияқты модернист сәулетшілер тобы, Екінші Ватикан кеңесінің талабы бойынша "асқан қарапайымдылықты" көрсету үшін заманауи дизайн мен құрылыс әдістерін қолданды, бұл ғимараттарда діни қозғалыстың құндылықтарын нақты бейнелеуге бағытталған еді. Десмонд Уильямс өзінің Сент-Мэри Данстебл шіркеуінің "дөңгелек пішіндес екенін, мақсаты – көптеген қауымды алтарга жақындату болған, және ол ғибадат етушілерді тартуда өте сәтті болды" деп атап өтті. Магуайр мен Мюррейдің Bow Common (1960) шіркеуі II* санаттағы ескерткіш мәртебесіне ие болды, сонымен қатар Ұлыбританияның ең жақсы заманауи шіркеулері конкурсының төрешілері оны Ұлыбританиядағы ХХ ғасырдың ең үздік шіркеуі деп мойындады. Осы қозғалыстағы сәулетшілер сондай-ақ Dom Charles Norris, Patrick Reyntiens және Steven Sykes сияқты белгілі керамика және шыны өнер шеберлерімен де ынтымақтастықпен жұмыс істеді.
Модернисттік шіркеулердің мәртебесі
Осы кезеңде салынған кейбір шіркеулер қазір Historic England ұйымының тізіміне енгізілуде, олардың ерекше модернистік сәулеті мен өнерінің құндылығын мойындау мақсатында. Олардың ішінде Голеннің Фатима анамыз шіркеуі, Харлоу (II санаттағы тізімделген, 1958), Сент-Мэри Данстабл шіркеуі (II санаттағы тізімделген, 1964), Винклидің Шотландияның Сент-Маргарет шіркеуі, Твикенхэм (II санаттағы тізімделген, 1969) бар.
Сын
Бұл шіркеулердің архитектурасын архитектор Роберт Магуайр сынға алды; ол былай деді: "Герард Голеннің Харлоудағы Фатима анамыздың Т пішінді шіркеуі, Бакфаст аббаттығының әйнегімен сәнделген. Менің бұл шіркеуге қатысты жалғыз маңызды сын айтарым – және ол маңызды – Құдайдың қасиетті халқы, бүкіл Галлия сияқты, үш бөлікке бөлінген".
Дәстүрлі жобаларға қайта оралу
АҚШ-та папа Бенедикттің дін қызметкерлерінің мәртебесіне қайта назар аударғаннан кейін, дәстүрлі католик шіркеулерінің орналасуына оралу байқалды. Бұл жаңа құрылыстарда Литургиялық қозғалысқа дейінгі архитектураны қайта қарауды және модернистік шіркеулерді дәстүрлі үлгіде қайта жаңартуды қамтиды. Екінші Ватикан соборынан бері литургиялық жобаларда көбінесе кездеспейтін, жиналыстың біртіндігін бұзушылық тудыратын дәстүрлі крест пішіндес жоспар, соңғы шіркеу ғимараттарына енгізілді.
Лютерандық дәстүрдегі шіркеулер
Америкадағы евангелистік лютеран шіркеуі, АҚШ-тағы ең ірі лютеран қауымы, литургия мен оның ежелгі тамырларына деген жаңаша құрметті қайта жандандырды. Оның дін қызметкерлері мен қауымдары көптеген дәстүрлі литургиялық символдарды қабылдады, мысалы, қолды кесіп белгі беру, құрбандық иісі және толық киім, бұл бұрынғы жылдарға қарағанда жиірек кездеседі. Жеке қауымдар стильдегі еркіндікке ие болғанымен, литургиялық құлшылықтың жалпы стилі – киім-кешек, алтарды безендіру және көптеген ресми амалдарды қайта енгізу – Рим католиктері мен Англикан дәстүрлерінің стиліне жақындады.
Англикандық Қауымдастық
XX ғасырда Англия шіркеуі рәсімдер мен ритуалдарды түбегейлі өзгертті, олардың көпшілігі ортағасырлық христиандық дәстүрді қайта жаңғыртуға бағытталған. 1912 жылы алғаш рет жарияланған Ағылшын миссалы 1662 жылғы дұға кітабындағы Евхаристиялық ритуалды және Рим миссалының латын тіліндегі дұғаларын, соның ішінде дене күйін және қол қимылдарын көрсететін ережелерді біріктірді. Бұл көп жылдар бойы кең таралған тәжірибелерді мойындау болды. Бұл өзгерістер дау-дамайға, қарсылыққа, жаушылыққа және сот процесіне әкеп соқты. 1928 жылы ұсынылған дұға кітабын қайта қарастыру жұмысы континенттік ғалымдардың зерттеулері мен тәжірибесіне ешқандай қатысы жоқ ортағасырлық үлгілерге негізделген. Америка Құрама Штаттарында католиктік білім мен реформаның еуропалық бірнеше орталығына сапар шеккен Уильям Палмер Лэдд Нью-Хейвендегі Беркли діни мектебінде осы қозғалыстың көптеген идеяларын таныстырды. Лэдд журналдардағы бірнеше мақалалар сериясын жазды (оның өлімінен кейін «Дұға кітабына қосымшалар» деген атпен кітап ретінде жарияланды), ол Епископалдық шіркеуге жаңа бағдарламаның көп бөлігін енгізді. Бұл қозғалыстың американдық нұсқасы кең шіркеу тамырларына ие болса, Англияда бұл католиктік қайта жаңғырумен байланысты жаңа буын ғалымдар мен дін қызметкерлері талқылаудың келесі кезеңін жетекке алды. 1935 жылы Габриэль Хеберттің «Литургия және қоғам» атты еңбегі жарық көргеннен кейін Англияда құлшылық пен әлем арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ евхаристиялық тойлау мен қатысудың маңыздылығы туралы пікірталас басталды. Хеберт, Келхамның рухани әкесі, литургияны кең әлеуметтік принциптермен түсіндірді, мысалы, евхаристиялық ораза идеясын практикалық емес деп санады. Оның жақтастары тек қана қасиетті нанға қатысуды емес, жиірек қатысуды қалады; олар евхаристияны күнделікті өмірмен байланыстыруды көздеді. Оның ықпалымен, садақа жинау рәсімі қайта жаңғыртылды, бірақ бұл ұзаққа созылған дау-дамайсыз болған жоқ.
Табысы мен сын-пікірлері
Принстон университетінің профессоры Хортон М. Дейвис былай дейді: "Литургиялық қозғалыстың ерекшелігі – ол протестант шіркеулеріне католик шіркеуінің литургиялық мұрасын ішінара қайта жаңартуға мүмкіндік берді, ал католиктер протестанттардың уағыз айтуға, ана тілінде бірлесіп құлшылық етуге және діншілердің Құдай халқы ретіндегі маңыздылығын бағалауына ден қойды."