Кіріспе

Бақыт теңгерімшілдігі – теңдік туралы көзқарас, оны түрлі теңдік пен басқа да саяси философтар қолдайды. Осы көзқарас бойынша, әділдік талабы бойынша адамдардың өмірлік жағдайының айырмашылықтары олардың өздері жасайтын жауапты шешімдерімен анықталуы керек, ал таңдамаған жағдайларымен емес. Бұл, ешқандай кінәсі болмағандықтан, кейбір адамдардың басқалардан нашар жағдайда болуы – жамандық екенін көрсетеді.

Шығу тегі

Бақыт теңгерімшілігінің теориялары 20 ғасырлық философ Джон Ролздың үлестіру әділдігі теориясымен көрегендік танытты, онда ол адамның дағдылары мен қабілеттерінің әртүрлі үлестіру нәтижелеріне алып келетінін атап өтті. Ролз мұны әділ емес деп есептеді, себебі адамның табиғи қабілеттері немесе жағдайлары адамның өзінің таңдауынан емес, "табиғи лотерея" арқылы анықталады, яғни моральдық тұрғыдан қарағанда, бұл кездейсоқ болып табылады. Бұл алаңдаушылық кейінірекгі теңдік теорияларының әділдік теорияларына ықпал етті, олардың ішінде Рональд Дворкиннің ресурстар теңдігі теориясы, ол өзін осылай атаудан бас тарса да, айқын бақыт теңгерімшілігі ерекшеліктеріне ие алғашқы теория болып саналады. Дворкиннен кейін Ричард Арнесонның әл-ауқат үшін мүмкіндіктер теңдігі және Джеральд Коэннің артықшылықтарға тең қолжетімділік теориялары ең белгілі ерте бақыт теңгерімшілігі теорияларының екеуі болды.

Негізгі қағидалар

Бақыт теңгерімшілдігі кездейсоқ факторлардың (мысалы, апаттардың немесе аурулардың) теңдікке әсер етпеуі керек деген тұжырымға негізделген. Сондықтан, адамдар өздеріне тиіс емес, мүдделеріне әсер ететін бақытсыздықтар үшін өтемақы алуға тиіс. Бақыт теңгерімшілдігі – әділдік туралы ойлауға бағыт беруге арналған негізгі нормативтік идея, нақты саясатты белгілеу емес. Бұл идея Джон Роулстың үлестірудің үлестеріне кездейсоқ факторлардың әсер етуі тиіс емес деген ойынан туындаған. Бақыт теңгерімшілдері адамдардың жағдайының қаншалықты жақсы екенін өлшеудің дұрыс жолы (мысалы, материалдық иелік, психологиялық қуаныш немесе басқа фактор) және олардың ресурстарының құнын қалай бағалау мәселелері бойынша келіспейді.

Сын

Бұл ұстаным эгалитаристік ойдың кейбір бағыттарында дау тудырады, ал философ Элизабет С. Андерсон оны басқалармен қатар, бір нәрсенің таңдалу фактісі оны қабылдануға міндетті етпейді деген негізде өткір сынға алды. Мысалы, тонаушы біреуге "Ақшаңды бер немесе өміріңді" деген таңдау ұсынуы мүмкін, ал кейбір теоретиктер, соның ішінде Томас Гоббс (Левиафан XIV: "Қорқыту арқылы жасалған келісімдер жарамды") осы таңдауды алдын ала міндетті деп қарастырған. Ол сондай-ақ, бақыт теңдігінің әлсіздерге деген кемсітушілікке толы аяныштылықты білдіретінін, олардың өтемақы талаптарын теңдік емес, кемтарлыққа негіздеп, көптеген адамдарды бостандықтарының әлеуметтік жағдайларынан олардың өзінен кінәлі деп танылғандықтан шығарып тастайтынын айтады. Бұдан әрі, бұл мемлекеттің жеке тұлғалардың таңдауына қатысты жоғары моральдық және басқыншылық үкімдер шығаруын қамтиды және өте интуицияға қайшы келетін қорытындыларға әкеледі: орташадан жоғары тәуекел бар жұмыстарға өз еркімен барушылар немесе табиғи апаттарға жиі ұшырайтын географиялық аймақтарда өмір сүруді "таңдаған" адамдар, осының салдарынан зардап шеккен жағдайда, ешкімге талап қоюға құқылы емес.

Дүниежүзілік бақыт теңгерімшілігі

Глобалды бақыт теңдігі – космополиттік моральдық теориямен байланысты әлемдік деңгейдегі үлестірімді әділдік туралы көзқарас. Ол, кейбір адамдардың өз кінәсінен емес, басқалардан нашар жағдайда болуы жамандық деген қағидадан басталады және осы түсінікті мемлекеттік шекарадан тысқары қолданады. Жаһандық бақыт теңдігін жақтаушылар моральдық тұлғалардың алыстағы адамдардың тағдырлық бақытын жеңілдетуге міндетті болуы мүмкін деп санайды. Осы ой-пікір мектебінің қолдаушыларының арасында Саймон Кэни және, мүмкін, Чарльз Бейтц бар; ал қарсыластары, олардың көпшілігі аталған қағиданы толығымен немесе бір тараптың әл-ауқаты белгілі бір ең төменгі деңгейден жоғары болғандағы теңсіздіктерге қатысты қабылдамайды, Роберт Нозик кіреді.

Адвокаттар

Бақыт теңгерімшілігінің белгілі жақтастары Рональд Дворкин, Ричард Арнесон, Джеральд Коэн, Джон Ромер, Эрик Раковски және Кок Чор Тан болды.