Кіріспе

Мексика лингвистикасындағы дауыссыз дыбыс

Мексика лингвистикасында сальтильо (испан тілінде, "кішкентай секіру") – глоттальді тоқтату дауыссыз дыбысы (IPA: ʔ). Бұл атауды классикалық науатль тілінің алғашқы грамматиктері берген. Басқа көптеген науан тілдерінде классикалық науатль тілінің глоттальді тоқтатуына ұқсас дыбыс – ʔ, ал сальтильо термині тарихи себептермен оған қолданылады. Сальтильо, үлкен және кішкентай әріптерде, Unicode-та (латын әріптерінің кеңейтілген D блогында) кездеседі, бірақ көбінесе апострофпен жазылады; кейде (екі түрлі айтылу үшін) немесе ʔ айтылғанда жазылады. Глоттальді тоқтатуды апостроф тәрізді символмен жазу, арабтың хамзасының транслитерациясынан туындаған болуы мүмкін. Кейбір науатль еңбектерінде, Хорасио Карочиден (1645 ж.) кейін, алдыңғы дауыс үстіне гравіс белгісі қойылып жазылған. Глоттальді тоқтату Американың көптеген басқа да жергілікті тілдерінде фонема ретінде кездеседі және оның болуы немесе болмауы сөздерді ажырата алады. Дегенмен, стандартты испан тілінде глоттальді тоқтату жоқ, сондықтан испан тілінде сөйлейтін адамдар бұл дыбысты көбінесе байқамайды, ал испан жазушылары мексика тілдерін транскрипциялағанда оны әдетте жазбайды: мысалы, науатль тілінде "отта" және "көтерілуі" екеуі де әдетте tleco деп жазылады. Глоттальді тоқтату ерекшеленетін жағдайларда, соңғысы tlehko немесе tleꞌko деп жазылуы мүмкін.

Сальтильо хаты

Испан тілінде "saltillo" сөзінің негізгі мағынасы көмекейлік тоқтаудың дыбысына қатысты болғанымен, ол көбінесе осы дыбысты жазу үшін қолданылатын әріпке, әсіресе тік апострофқа қолданылады, және осылайша "saltillo" сөзі ағылшын тілінде де қолданылады. Тлапанек тілінің (Me̱ꞌpha̱a̱) әліпбиінде үлкен және кіші әріптердің екеуі де қолданылады. Басқа тілдерде, мысалы, Рапа Нуи тілінде тек кіші әріптер қолданылады, ал сөз көмекейлік тоқтаумен басталатын болса, бірінші дауыс әрпі үлкен әріппен жазылады. Unicode 5.1 нұсқасынан бастап әріптердің жазылу формаларына қолдау көрсетілді, және екеуі де әдетте тік апостроф сияқты, кейде нүктесіз леп белгісі ретінде бейнеленеді. Unicode-ты білмейтін типографтар жиі апострофты пайдаланады, бірақ бұл электрондық файлдарда мәселе тудыруы мүмкін, себебі апостроф – сөз құраушы таңба емес, пунктуациялық белгі, ал апострофты екі түрлі мақсатта қолдану мәтінді автоматты түрде өңдеуді қиындатады. Кіші әріпті "saltillo" әрпі Канаданың микмак тілінде, Нигерияның изере тілінде және кем дегенде бір Оңтүстік-Шығыс Азия тілінде, Филиппин мен Малайзияның Орталық Синама тілінде қолданылады. Соңғысында ол көмекейлік тоқтауды да, орталық дауыстыны да көрсетеді және араб әліпбиіндегі хамзаның осы дыбыстарды белгілеу үшін тарихи қолданылуынан туындайды. Мысалы, "bowaꞌ" сөзі – "ауыз" (консонант ретінде) және "nsꞌllan" сөзі – "май" (дауысты ретінде).