Кіріспе

Уругвайлық эссеші, сыншы және саясаткер (1871–1917) – Уругвай қаласы.

Хосе Энрике Камило Родо Пиньейро (15 шілде 1871 – 1 мамыр 1917) – уругвайлық эссеші. Ол сол кездегі маңызды испан ойшылдарымен, Испаниядағы Леопольдо Алас (Кларин), Перудегі Хосе де ла Рива Агуэромен және ең бастысы, қазіргі кездегі ең ықпалды латын америкалық ақын, модернизмнің негізін қалаушы Рубен Дариомен хат алмасу қарым-қатынасын дамытты. Оның көркем проза стилі мен алға тартқан модернисттік идеологиясының нәтижесінде Родо қазіргі уақытта модернисттік әдебиет мектебінің ең көрнекті теоретигі болып саналады. Родо ең танымал болған туындысы – «Ариэль» (1900) эссесі, «Темпест» пьесасынан алынған. Онда Ариэль адам табиғатындағы жақсы қасиеттерді, ал Калибан – жаман қасиеттерді бейнелейді, олар тарихтың болашақ бағытын талқылайды. Родоның ниеті – бұл эссе арқылы латын америкалық жастарға классикалық батыс дәстүрін насихаттау болған. Родо жұмыс істейтін адамдардың рухты дамытуға уақыт таба алмай, бір жұмысты қайта-қайта жасаудың әсерінен қорқатын. Алайда, уругвайлық жастар арасында ол Монтевидеодегі өзінің есімімен аталған Parque Rodó паркімен танымал. Бір ғасырдан астам уақыттан бері «Ариэль» Латын Америкасының әдебиеті мен мәдениетінде ерекше ықпал еткен және мәңгілік эссе болып табылады. Бұл ерекше мәдени, әдеби және саяси жағдайлардың үйлесіміне, сондай-ақ классикалық құндылықтарды ұстануына және утилитаризмді айыптауына, Родоның «нордомания» деп атаған құбылысына (төменде түсіндірілген) байланысты.

Әдебиет ерекшеліктері

Ариэль модернизм деп аталатын ағымға жатады, оның көркемдігі, көркем прозасы және әлемдік сілтемелер мен аллюзиялармен ерекшеленеді. Бұл эссе болғанымен, оның идеялары Проспероның баяндаушы дауысы арқылы жеткізіледі. Просперо, ұстаз және Ариэль – Уильям Шекспирдің «Бораны» пьесіндегі кейіпкерлерге сілтеме, ал олардың аттарын пайдалану модернизмнің космополитизмге ұмтылысының мысалы. «Ариэльде» Проспероның семинарында белгілі де, осылайша танылмаған еуропалық авторлар да бар. Ол Гёте, Гастон Дешамп, Ассиздік Франциск, Шиллер және Гийо туралы жиі айтады. Просперо сондай-ақ Ежелгі Грекия сияқты орындарға назар аударады және грек сұлулығын еліктеуге лайық жалғыз идеал деп баса көрсетеді. Родо Ариэльді сұлулықты, рухты және жақсылықты бейнелейтін метафора ретінде пайдаланады. Ариэльдің қарсы тұратыны – утилитаризм, ол Калибанмен бейнеленген, ал ол позитивизм мен нордоманияны осы ағымның танымалдылығын арттырған екі себеп ретінде көрсетеді. «Ариэльдің» құрылымы бинарлық қарама-қарсылыққа негізделген, ал Ариэль мен Калибанның бейнелері бір-біріне толық қарсы.

Классикалық мәдениет

"Ариэль" еңбегінде Родо Латын Америкасының 19 ғасыр соңындағы жағдайын талдайды. Ол утилитаризмнің мамандану мен материализмге сүйенетінін, соның салдарынан санамыздың байлығына зиян келтіретінін көрсетеді. Мұндай тәжірибе рухқа әсер ете алады және оны әлсіретеді. Латын Америкасының рухын жаңғырту үшін Родо грек және рим мәдениеттерінің эстетикалық идеалдарына қатаң бейілуді ұсынды. Ол бұл екі мәдениет те сұлулықты қадірлейтініне, ал ең бастысы – адамның ой-қиялына берілудің маңыздылығын мойындайтынына сенді. Осылайша, өнер – рухты іздеп табуға және байытуға, сондай-ақ утилитаризмді жоққа шығаруға мүмкіндік беретін білімнің бір түрі.

Утилитаризмді айыптау

Родо прагматикалық утилитаризмді, яғни пайдалылықты оған қатысқандардың барлығына ең көп бақыт әкелу жолы деп қарастырған философиялық бағытты сынады: «Ариэль» есімі утилитаризмнің шектеулеріне қарсы өмірдің идеалистік сезімін бекітуді білдіреді. Ол өз пікірін одан әрі дамытып, утилитаризмнің кейбір адамдардың өте тар салаларда мамандануына себеп болатынын, ал мұндай мамандану нәтижесінде олар толық емес, деформацияланған білім алатынын айтады. Родоның пікірінше, маманданудың салдарынан адам өмірдің бір саласында гений болса, екіншісінде мүлдем қабілетсіз болуы мүмкін. Родо мұны адамның кемістігі деп сипаттайды, себебі білім арқылы өмірді жан-жақты түсінбесе, адам толыққанды болмайды. Жұмыс орындарының мамандануы қоғамның жетілуге қарай дамуына кедергі келтіріп, керісінше, дамуын тежейді. Осы мамандану қоғамды орташа деңгейге түсіреді, ал Родо атап көрсеткендей, орташалыққа түсудің тағы бір себебі – бүгінгі демократия. Бұл қатаң мәлімдеме, және Родо оны демократиялық қоғамдардың дұрыс шешімдер қабылдауға қабілетсіз деп санайтын көпшілікке билік беруімен түсіндіреді; бірақ ол демократияға қарсы емес, керісінше, оның кемшіліктерін жоюдың көптеген жолдарын көрсетеді, мысалы, ең қабілетті адамдардың қоғамның қалған бөлігін білім беру арқылы орташа деңгейді көтеруге ұмтылуын, ал емес керісінше болуын атап көрсетеді.

"Nordomanía" ұғымы

Родо "nordomanía", яғни Солтүстік Америкаға құштарлық пен янки материализміне қарсы ескертеді. Алайда, бұл тек Нордамерикада гегемониялық үрдіс, "nordomanía"мен салыстырғанда, өйткені Родо өзінің "Рубен Дарио. Оның әдеби тұлғасы. Оның соңғы жұмысы" эссесінде айтқандай, туған жеріне сәйкес өзіндік стильде болудың бір жолы – Уитменнен шағылысу. Екіншісі – көрініс: табиғаттан шабыттанған ақын [Родо, Хосе Энрике. (1899 ж.) "Жаңа өмір" II. Рубен Дарио. Оның тұлғасы. Оның соңғы жұмысы. Монтевидео: Dornaleche y Reyes баспасы]. Оның ойлары 20 ғасырдың басында АҚШ-тың Батыс жарты шарында, әсіресе Латын Америкасында өсу кезеңін еске салады. Родо аймақтық ерекшеліктің маңыздылығын және оның әр елде терең тамырлармен орналасуын қажет ететінін айтады. Дегенмен, сыртқы мәдени және экономикалық ықпалдың салдарынан аймақтық ерекшелікті құру мен сақтау кейде қиындық тудырады. Родоның жақын өткенінде, негізінен 1898 жылғы испан-американ соғысы сияқты көптеген мысалдар болды. Родо басқа елдердің сыртқы ықпалы пайдалы болғанымен, ол белгілі бір ел немесе аймақтың бастапқы қағидаларын жоюы мүмкін деп санайды. Сондықтан Родо испандық американдық жастардың аймақтық және мәдени ерекшелікті қалыптастыруға және сақтауға өз үлесін қосуға жауапкершілігі бар екенін айтады.

Екінші оқылым

Антунья, Хосе. "Родоның Ариэлі". Américas 13.3 (1961 жылғы наурыз): 32–34. Аронна, Майкл. "Хосе Энрике Родоның "Ариэль": Панамерикандық жаңарудың емдік бағдарламасы", "Pueblos enfermos": Ғасыр тоғысындағы испандық-американдық эсседегі ауру туралы пайымдаулар. Чапел-Хилл: Роман тілдері мен әдебиеті бойынша Солтүстік Каролина зерттеулері, 1999: 87–134. Бачелье, К. К. "Родоны зерттеуге кіріспе". Hispania 46.4 (1963 жылғы желтоқсан): 764–769. Брэдстон, Гордон. "Хосе Энрике Родоның әдеби әлемі (1871–1917)". Луис Альберто Санческе арналған құрметтеме. Ред. Виктор Бергер және Роберт Г. Мид, кіші. Мадрид: Ínsula баспасы, 1983: 95–103. Эрл, Питер Г. "Утопия, Универполис, Макондо". Hispanic Review 50 (1982): 143–157. Эрл, Питер Г. "Хосе Энрике Родо". Латын Америка жазушылары. II том. Ред. Соле/Абреу. Нью-Йорк: Charles Scribner’s Sons, 1989: II: 447–455. Гонсалес Эчеверрия, Роберто. "Сөйлейтін мүсіннің мәселесі: Ариэль және латын американдық эсседегі шеберлік риторикасы". Шеберлердің дауысы: Қазіргі латын американдық әдебиеттегі жазу және билік. Остин: Техас университетінің баспасы, 1985: 8–32. Жауреги, Карлос. "Латын американдық аристократизмнің монстрлары: неоколониалды шеткердегі тәбеттің өзгеруі" ("Canibalia" кітабының 4-тарауы). Мадрид: Iberoamericana, 2008: 311–391. Миллер, Никола. Мемлекеттің көлеңкесінде: Зиялылар және ХХ ғасырдағы Латын Америкасында ұлттық сәйкестікті іздеу. Лондон: Verso, 1999: 96–114. Перейра Суарес, Эстер. "Хосе Энрике Родо және демократиядағы іріктеу". Hispania 58.2 (1975): 346–350. Родригес Монегал, Эмир. "Родоның империализмге қарсылығы туралы". Revista Iberoamericana 80, 38-том (1972): 495–501. Родригес Монегал, Эмир. "Модернистік утопия: Дарьо мен Рододағы жаңа және ескі әлемдер туралы миф". Revista Iberoamericana 46 (1980): 427–442. Санчес, Луис Альберто. Американың көрнекті жазушылары. Бірінші серия. Екінші басылым. 3 томдық. Мадрид: Gredos, 1963: III том, "Хосе Энрике Родо", 77–94. Сан-Роман, Густаво. Хосе Энрике Родоға арналған анықтамалық. Woodbridge: Tamesis, 2018. Саймингтон, Джеймс В. "Родоның эхолары". Américas 20.3 (1968 жылғы наурыз): 8–13. Саймингтон, Джеймс В. "Латын Америка мәдениетін танып біліңіз". New York Times (жұма, 23 қыркүйек 1983): Редакциялық мақала. Тьемпо, Сезар. "Хосе Энрике Родоға бір көзқарас". Hispania 39.3 (1956): 269–274. Уорд, Томас. "Родо және императивті иерархиялар". Мәдени қарсылық: Америка эссесіндегі ұлт. Лима: Рикардо Пальма университеті, 2004: 72–85. Уорд, Томас. "Рододағы краустың сұлулық тұжырымы" және "Сұлулық – шешім", "Әдеби теория: романтизм, краустық және индустриялық "глобализация" алдындағы модернизм". Университет, MS: Миссисипи университеті, "Романтика монографиялары", 2004: 70–82.