Кіріспе
Америкалық-канад антропологы және приматологы Линда Мари Федиган (1949 жылы туған) – Канадада тұратын американдық ғалым, педагог және Калгари университетінде (Альберта) Приматология және биоантропология саласындағы Канада зерттеу орталығының жетекшісі. Одан бөлек, Федиган – «Американдық приматология журналының» бас редакторы және Канада Корольдік қоғамының мүшесі. Қазіргі қызметіне тағайындалғанға дейін Федиган 1974 жылдан 2001 жылға дейін Альберта университетінде антропология пәнінен сабақ берген профессор болды.
Linda Marie Fedigan, (born 1949) is a Canadian based American academic, educator, and Canada Research Chair in Primatology and Bioanthropology at the University of Calgary, Alberta. In addition, Fedigan is also the Executive Editor of the American Journal of Primatology and a fellow of the Royal Society of Canada. Prior to accepting her current position, Fedigan was a professor at the University of Alberta, teaching anthropology from 1974 until 2001.
Білім
Федиган Оклахома штатында дүниеге келді және Остиндегі Техас университетінде антропология бойынша формальды білімін бастады, онда бакалавр, магистр және докторлық дәрежелерін аяқтады. Бастапқыда ол мәдени антрополог болуды жоспарлаған, бірақ кейіннен әлеуметтік мінез-құлыққа деген қызығушылығына байланысты приматологияға назар аударуды шешті. Ол 1974 жылы Техас штатының Ла Мока ранчосындағы Арашияма Батыс приматтарды зерттеу станциясында өмір сүретін жапон маймылдарының трансплантацияланған тобындағы әлеуметтік рөлдерді зерттегені үшін философия докторы ғылымын қорғады.
Зерттеу
Федиган Коста-Рика және Жапон маймылдарының әлеуметтік құрылымы, жыныстық ерекшеліктері, көбеюі, мінез-құлық экологиясы және сақталуына баса назар аударады. Федиган әйелдердің өмір жолын және еркек-әйел қарым-қатынастарын зерттеген алғашқы әйел приматологтардың бірі болды. Оның бұрынғы зерттеу жобаларына Арашияма Батыс приматтарды зерттеу станциясы, Санта-Роза примат далалық жобасы және гендер мен ғылым тақырыбындағы зерттеулер (осы мақалада сипатталған) кіреді.
Арашияма батыс-шығыс приматтар жобасы
1954 жылы Жапонияның Киото қаласының жанында Арашияма жапон макакаларының (Macaca fuscata) тобын зерттеу басталды. 1966 жылдың жазында топ табиғи түрде екі топқа бөлінді, ал 1972 жылы олардың бірі америкалық және жапондық студенттерді зерттеу және оқыту мақсатымен Техас штатына көшірілді. Топтар Арашияма Батысы және Арашияма Шығысы деп аталды. Техаста 150 макакадан тұратын топқа 42,4 гектарлық бұталы жерде еркін жүруге рұқсат берілді. Федиган 1972 жылы көшіруден бастап 1996 жылы деректерді жинау тоқтағанға дейін осы жобаға қатысты. 1978-1979 жылдары ол Далалық станцияның менеджері болды және үш жылдан астам макакалармен бірге өмір сүрді. Оның қазіргі зерттеулері жиналған деректерді, әсіресе әйелдердің репродуктивтік және өмірлік тарих үлгілерін талдауға бағытталған. Еркектердің көшіп кетуі, әйелдердің туыстық байланыстары, туысқандықтан аулақ болу, топтың бөліну құрылымы, достық, үстемдік және репродуктивтік жетістік – бұл Арашияма зерттеулерінің нәтижелерімен болжаған және/немесе әсер еткен идеялардың бірнешеуі ғана. 1991 жылы Федиган Памела Асквитпен бірлесіп «Арашияма маймылдары: Жапонияда және Батыста 35 жылдық зерттеулер» атты еңбекті шығарды, SUNY Press. Бұл жұмыс Арашияма жапон макакаларын және приматтарды зерттеудегі жапондық және батыстық дәстүрлерді зерттейді, сондай-ақ әртүрлі мәдени көзқарастар приматология ғылымын қалай қалыптастыратыны туралы ойлар қамтиды.
Санта-Роза приматтар өсіру жобасы
1983 жылы Коста-Рика үкіметімен бірлесіп, Федиган Санта-Роза приматтарды зерттеу жобасын құрды. Бұл жобаның мақсаты – паркте мекендейтін үш примат түрінің мінез-құлқының экологиясын, қорғау параметрлерін және өмір тарихын сипаттау болды: ақ бетті капуциндер (Cebus imitator), шапанды ұран маймылдары (Alouatta palliata) және қара қолды ұсақ маймылдар (Ateles geoffroyi). Зерттеу орталығы – 1970 жылы құрылған Санта-Роза ұлттық паркі, ол Либерия қаласынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 35 км қашықтықта орналасқан. Парктің ауданы 108 шаршы километрді құрайды, онда бұрынғы жайылымдар, құрғақ жапырақты орман және жартылай мәңгі жасыл орман кездеседі. Үнемі санақ жүргізуден басқа, Федиган және оның зерттеушілер тобы парктегі бірнеше топтарды, соның ішінде таңдалған аналық капуциндердің өмір тарихы туралы жан-жақты, ұзақ мерзімді зерттеулер жүргізді. 1998 жылы Федиганның жұмысы Omni Film Productions Ltd. компаниясы түсірген «Коста-Рика маймылдары» деген фильмге арналды. Бұл фильм «Жабайы табиғат чемпиондары» (Discovery Channel) деп аталатын, әлемдегі жоғалу қаупі төніп тұрған жануарлар мен оларды құтқаруға тырысатын адамдар туралы жазбалар сериясының бір бөлігі болды. Оның зерттеулерінің нәтижесінде ол «Толық капуцин» атты кітаптың тең авторы атанды, онда капуцин маймылдарының табиғаттағы өмірі, оның ішінде олардың физикалық, психикалық және әлеуметтік сипаттамалары зерттеледі. Бұған қоса, кітапта адамдардың осы маймылдарды ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейін қалай қарағаны, пайдаланғаны және зерттегені туралы ақпарат келтірілген.
Гендер және ғылым
Гендер мен ғылымға қатысты Федиганның қызығушылығы ғалымның жынысы жыныстық айырмашылықтарды зерттеуге қалай әсер ететінінен басталып, ғылыми салалардағы гендерлік рөлге кеңірек көшті. Федиган осы тақырыпта көптеген мақалалар жазды, олардың ішінде әйелдердің адам эволюциясы модельдеріндегі рөлі, феминизм және приматология, ғылым және табысқа жеткен әйелдер, сондай-ақ өмір тарихы зерттеулерінің өзгеруіне гендердің тарихи әсерлерін талдау бар. Ол адам эволюциясы теорияларындағы әйелдердің бейнесін және осы бейнелерді құрудағы әйел ғалымдардың рөлін зерткен тұңғыш ғалым. 1996 жылы Федиган Ширли Струммен бірлесіп Бразилияның Тересополис қаласында «Примат қоғамдарының өзгеретін бейнелері: теорияның, әдістеменің және гендердің рөлі» тақырыбында халықаралық Веннер-Грен конференциясын ұйымдастырды. Конференция нәтижесінде екеуі 2000 жылы «Приматтармен кездесулер: ғылымның, гендердің және қоғамның модельдері» атты жинақты бірлесіп редакциялады.
Құрметтер мен марапаттар
2016 жылдың 30 маусымында Федиган генерал-губернатор Дэвид Джонстонның шешімімен "бірнеше примат түрлерінің мінез-құлқы мен қоғамын түсінуді дамытуға қосқан үлесі және жас приматологтарды тәрбиелеуге берілгендігі үшін" Канада орденінің мүшесі атанды. 2016 жылы ол Канада Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды.
Кітаптар мен монографиялар
2004 Фрагаси, Д., Висалберги, Е. және Федиган, Л. М. Толық капуцин маймылы: Цебус туысының биологиясы. Кембридж университетінің баспасы. 2000 Strum, S. C. және Fedigan, L. M. (ред.) «Приматтар кездесуі». Ғылым, гендер және қоғам үлгілері. Чикаго университетінің баспасы. «Приматтар кездесуі» туралы шолулар Isis 93(1):168–9 (2002), J. Hist. Behav. Sci. 38(1):99–100 (2002), Times Lit. Suppl. (16 тамыз, 2002), AJP 56:245–9 (2002), AJPA 116(2):178–9 (2001), Biol & Phil 17:285–99 (2002), Biol Digest 27(7) (2001), Ethol, Ecol & Evol 13(3) (2001), Frankfurt. A. Zeitung (ақпан, 2001), Gorilla J. 21(2001), IJP 32(1):227–9 (2002), Primate Eye 75:52–3 (2001), Primate Tidings 4 (2001), Primates 46(2):276–9 (2001). 1997 Fedigan, L. M. және Zohar, S. Жапон макакаларының өлім-жітіміндегі жыныстық айырмашылықтар: Арашияма Батыс популяциясынан алынған жиырма бір жылдық деректер. Am. J. Phys. Anthr. 102:161–175. 1992 Fedigan, L. M. Примат парадигмалары (екінші басылым). Чикаго университетінің баспасы. 1991 Fedigan, L. M. және Asquith, P. J. (ред.) Арашияма маймылдары: Жапония мен Батыста 35 жылдық зерттеу. SUNY Press. «Арашияма маймылдары» туралы шолулар: AJPA 87:239–41; American Anthropologist 95:167–68; Ethology 93:258–64; Primates 33:148–150. 1982 Fedigan, L. M., Примат парадигмалары: Жыныстық рөлдер мен әлеуметтік байланыстар. Монтр: Eden Press, 400 б. «Примат парадигмалары» туралы шолулар: Am. Anthr. 85:701–2; Am. J. Phys. Anthr. 61:269–77; Am. J. Prim. 4:99–100; Anim. Behav. 31:2; IJP 12:111–113; Man 18(3):607–8; Nature 302:359; Psych. Rep. 52:1011; Rev. in Anthr. 11(2):79–87; Science 219:281; Z. fur Tierpsych. 66(3–4):356. 1976 Fedigan, L. M., Жапон маймылдарының (Macaca fuscata) Арашияма Батыс тобындағы рөлдерді зерттеу. «Приматологияға үлес» сериясынан монография, 9-том. Базель: S. Karger Publ., 99 б.