Дмитрий Шепилов: Советтік саяхатшы және мемлекет қайраткерінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Дмитрий Трофимович Шепилов (Дмитрий Трофимович Шепилов, Дмитрий Трофимович Шепилов; 5 қараша 1905 [е.с. 23 қазан 1905] – 18 тамыз 1995) – кеңес экономисі, заңгер және мемлекет қайраткері, Сыртқы істер министрі қызметін атқарған. 1957 жылы Никита Хрущевті биліктен ығыстыруға жасалған сәтсіз қастандыққа қатысып, одан кейін жала жабылып, қызметтен алынған. Хрущевтің құлауынан кейін ақталып, көпке танылмаған зейнет өмірін өткізді.

Ерте мансап

Дмитрий Шепилов Ресей империясының Каспий аръяғы облысындағы Ашхабадта (қазіргі Түрікменстанның астанасы) орыс ұлтының жұмысшы отбасында дүниеге келген. 1926 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің құқық факультетін бітіріп, Якутскке жұмысқа жіберілді, онда Якутияның орынбасар прокуроры және әрекет етуші прокуроры болып жұмыс істеді. 1928–1929 жылдары Шепилов Смоленскте облыстық прокурордың көмекшісі болып жұмыс істеді. 1931–1933 жылдары Шепилов Мәскеудегі Қызыл профессорлар институтында оқыды, сонымен бірге "Аграрлық майдан" журналының "жауапты хатшысы" қызметін атқарды. 1933 жылы бітіргеннен кейін Шепилов совхоздың саяси бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 1935 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық Комитетінің ауыл шаруашылығы ғылымы секторының меңгерушісінің орынбасары болды. 1937 жылы Шепилов ғылым докторы атағын алды және Кеңес ғылым академиясының Экономика институтының ғылыми хатшысы болып тағайындалды. Сондай-ақ ол 1937–1941 жылдары Мәскеудің жоғары оқу орындарында экономика пәнінен сабақ берді. Барбаросса операциясы басталғаннан кейін, 1941 жылдың шілдесінде Шепилов Кеңес халық милициясына (Народное ополчение) қосылды және 1941–1942 жылдардағы Мәскеу шайқасы кезінде оның Мәскеу бөлімшесінің саяси комиссары болды. 1942–1943 жылдары 23-ші гвардиялық армияның, ал 1944–1946 жылдары 4-ші гвардиялық армияның саяси комиссары болды, соғысты генерал-майор шенімен аяқтады. 1945 жылдың мамыр айынан 1946 жылдың ақпанына дейін Шепилов Венадағы Совет Одағының жоғары лауазымды өкілдерінің бірі болды, бұл Австрияның шығыс бөлігін совет әскерлерінің басып алуының бастапқы кезеңіне сәйкес келді.

Соғыстан кейінгі

1946 жылдың ақпан айында Шепилов Кеңес Армиясының Бас саяси басқармасының үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалды. 1946 жылдың 2 тамызында ол Коммунистік партияның басты газеті «Правданың» үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болды. 1947 жылдың ортасында Коммунистік партия Орталық Комитетінің үгіт-насихат бөлімінің басшысы Георгий Александров және оның орынбасарлары жеткіліктілік деңгейде сақ болмағандары үшін жазғылыққа тартылып, қызметтерінен босатылды. 1947 жылдың 18 қыркүйегінде Шепилов бөлім бастығының орынбасары болып тағайындалды. Жаңа бөлім басшысы Михаил Сусловтың басқа да міндеттері болғандықтан, Шепилов бөлімнің күнделікті жұмысын дерлік толығымен басқарды. Мәскеуде жүргенде Шепилов өте жақсы жады, білімі және әдепті мінезімен (дегенге жетеді, ол Чайковскийдің «Пиковая дама» операсын жатқа айта алатын) танымал болды. Ол коммунистік идеология бойынша сарапшы және Иосиф Сталиннің коммунистік идеология жөніндегі басшысы Андрей Ждановтың сенімді адамы болды. Оның алғашқы міндеттерінің бірі – Ждановқа Кеңес Одағының ең көрнекті композиторлары Дмитрий Шостакович пен Сергей Прокофьевті тәртіпке келтіруге көмектесу болды. Ол Шостаковичтің сегізінші және тоғызыншы симфонияларын, ал Прокофьевтің «Соғыс және бейбітшілік» операсын совет музыкасының кемшіліктерінің ең нашар мысалы деп таңдады. 1947 жылдың 1 желтоқсанында Андрей Ждановтың ұлы Юрий Ждановтың үгіт-насихат бөлімінің ғылым секторына жетекшілік етуге тағайындалуы Шепиловты өзінің қамқоршысының ұлын бақылауға алудың қиын жағдайына қойды. Бұл жағдай Юрий Ждановтың Иосиф Сталиннің қызы Светланаға үйленгені және сол кезде Сталиннің ең жақын кеңесшісі Андрей Ждановтың совет басшылығында көптеген жауы болғандығымен одан да қиындады. 1948 жылдың сәуір айында Шепилов Юрий Ждановтың совет биологы және Сталиннің сүйіктісі Трофим Лысенконы сынаған сөзін мақұлдағанда, Андрей Жданов пен оның қарсыластары арасында қатыгез саяси күрес басталды. 1948 жылдың 1 шілдесінде Ждановтың басты қарсыласы Георгий Маленков Коммунистік партияның хатшылығына өтті, ал Жданов екі айлық демалысқа жіберілді, одан кейін қайтыс болды. Алайда Шепилов бұл өзгерістерден ғана аман қалмай, тіпті өзінің жағдайын жақсартты және 1948 жылдың 10 шілдесінде үгіт-насихат бөлімінің келесі басшысы болып тағайындалды. Ол сондай-ақ саяси бюро мүшесі Николай Вознесенскийді шеттету және кейіннен өлім жазасына кесумен байланысты партиялық күрестің келесі кезеңінен де аман қалды. Бірақ 1949 жылдың 14 шілдесінде партияның бас теориялық журналы «Большевик» партиясының бас редакторы болып табылатын Вознесенскийдің экономика жөніндегі кітабын, Вознесенский билікте болған кезде жариялауға рұқсат бергені үшін Орталық Комитет тарапынан жазғылыққа тартылды. 1952 жылы Сталин Шепиловқа жаңа совет экономикасы оқулығын жазуды тапсырды. Бұл оқулық Сталиннің жақында жарық көрген «КСРО-дағы социализмнің экономикалық проблемалары» атты еңбегіне негізделген. 1952 жылдың 18 қарашасында Коммунистік партияның XIX съезі аяқталғаннан кейін Шепилов «Правданың» бас редакторы болып тағайындалды.

In February 1946, Shepilov was appointed deputy head of the Propaganda and Agitation Department of the Soviet Army's Main Political Directorate. On 2 August 1946 he became the head of the propaganda department of the main Communist Party daily Pravda. In mid 1947, the head of the Propaganda and Agitation Department of the Communist Party Central Committee Georgy Aleksandrov and his deputies were subject to public criticism for being insufficiently vigilant and removed from their positions. Shepilov was appointed deputy chief of the Department on 18 September 1947. Since the new department head, Mikhail Suslov, had other responsibilities, Shepilov had almost complete control of the Department's day to day operations. While in Moscow, Shepilov—famous for his near eidetic memory, erudition and polished manners (reputedly, he could sing the whole of Tchaikovsky's opera The Queen of Spades from memory)—became an expert on Communist ideology and a protégé of Joseph Stalin's chief of Communist ideology Andrei Zhdanov. One of his first tasks was to assist Zhdanov in disciplining the Soviet Union's two greatest living composers, Dmitri Shostakovich and Sergei Prokofiev. He selected Shostakovich's Eighth and Ninth Symphonies and Prokofiev's opera War and Peace as the worst examples of what was wrong with Soviet music. The appointment of Yuri Zhdanov, Andrei Zhdanov's son, to lead the Propaganda Department's Science Sector on 1 December 1947 put Shepilov in the delicate position of supervising his patron's son. The situation was made even more delicate by the fact that Yuri Zhdanov had just married Joseph Stalin's daughter Svetlana and the fact that Andrei Zhdanov, Stalin's closest advisor at the time, had many enemies in the Soviet leadership. When in April 1948 Shepilov approved Yuri Zhdanov's speech critical of Soviet biologist and Stalin favorite Trofim Lysenko, it started an intense political battle between Andrei Zhdanov on the one hand and his rivals who were using the episode to discredit Zhdanov. On 1 July 1948, Zhdanov's main rival, Georgy Malenkov, took over at the Communist Party Secretariat while Zhdanov was sent on a two month vacation, where he died. Shepilov, however, not only survived this change at the top, but even improved his position and was appointed as the next head of the Propaganda and Agitation Department on 10 July 1948. He also survived the next round of the intra Party struggle associated with the removal and later execution of the Politburo member Nikolai Voznesensky. However, on 14 July 1949, he was censured by the Central Committee for allowing the Party's main theoretical magazine Bolshevik to publish Voznesensky's book on economics back when Voznesensky was still in power. In 1952 Stalin put Shepilov in charge of writing a new Soviet economics textbook based on Stalin's recently published treatise Economic Problems of Socialism in the USSR. On 18 November 1952, after the 19th Communist Party Congress, Shepilov was appointed editor in chief of Pravda.

Хрущевтің теоретигі

1953 жылы наурыз айында Сталиннің қайтыс болуынан кейін Шепилов жаңа Кеңес Коммунистік партиясының басшысы Никита Хрущевтің одақтасы және қолдаушысына айналды, соңғысының Кеңес Министрлер кабинетінің премьер-министрі Георгий Маленковпен күресінде идеологиялық қолдау көрсетті. Осы жылы ол Кеңес ғылым академиясының корреспондент-мүшесі аталды. Маленков тұтыну тауарларын көбірек өндіруді жақтағанда, Шепилов ауыр және қорғаныс өнеркәсібінің маңыздылығын баса көрсетті және Маленковтың позициясын былай сипаттады:

1955 жылдың ақпан айында Маленков премьер-министр қызметінен алынса, Шепилов 1955 жылдың 12 шілдесінде Орталық Комитет хатшыларының бірі болып сайланды. Ол "Правда" газетіндегі қызметін сақтап, ірі коммунистік теоретикке айналды, 1956 жылғы ақпанда өткен партияның 20-шы съезінде Сталинді айыптаған Хрущевтің танымал "жасырын докладына" үлес қосты.

Сыртқы істер министрі

Оның бағыты марксистік-лениндік теория болғанымен, Шепилов көп ұзамай сыртқы саясатқа да қатыса бастады. 1954 жылдың қыркүйегінде ол Хрущевпен бірге Қытайға сапар жасады. 1955 жылдың мамыр айының соңында ол Хрущев пен жаңа кеңестік премьер-министр Николай Булганинге 1947–1948 жылдары басталған екі ел арасындағы қақтығысты тоқтату үшін Югославияға ертіп барды. Югослав басшылығының сол кездегі мүшесі Велько Мичуновичтің айтуынша: 1955 жылы Титомен түскі ас кезінде Хрущев бірнеше рет Шепиловтан өзі айтқан оқиғаны растауын сұрады. Мичунович еске алады: "Шепилов үстелдің салфеткасын алып тастап, үстелден тұрып, ресми есеп берушідей: "Дәл солай, Никита Сергеевич!" – деп жауап беріп, қайтадан отыратын. Мен Шепиловтың осындай әрекетін де, Хрущевтің оған төзімділік танытуын да өте ерекше деп таптым". 1955 жылдың шілдесінде Шепилов Мысырға барып, Мысырдың басшысы Гамал Әбдел Насермен келіссөздер жүргізіп, қару-жарақ келісіміне қол жеткізді. Бұл, де-факто, Мысырдың әскери режимін кеңестік мойндауды білдірді және кейінгі кеңес-мысыр одағының жолын ашты. Бұл сонымен қатар Сталин жылдарындағы қаталдыққа қарама-қайшы, үшінші әлем елдерімен қарым-қатынаста Совет Одағының жаңа икемділігін де көрсетті. 1956 жылдың 27 ақпанында Совет Коммунистік партиясының 20-шы съезінен кейін Шепилов Орталық Комитет Президиумының (1952–1966 жылдардағы Политбюро атауы) мүшесі (дауыс беру құқығы жоқ) болып сайланды. 1956 жылдың 1 маусымында Шепилов Вячеслав Молотовты Совет Одағының сыртқы істер министрі лауазымынан алмастырды. Ол "Правда" газетіндегі қызметінен бас тартты, бірақ 24 желтоқсанға дейін Орталық Комитет хатшысы болып қалды. 1956 жылдың маусым айының басында Шепилов Мысырға қайта оралып, Асван тоғанын салуға кеңес көмегін ұсынды. Бұл ұсыныс, 1956 жылдың шілдесінде Батыс пен Мысыр қарым-қатынастарының нашарлауына байланысты Американың Дүниежүзілік банкі ұсынысы кері тартылғаннан кейін қабылданды. 1956 жылдың 27 шілдесінде, Насер Суэц каналы компаниясын ұлттандырғанын жариялағаннан кейін бір күн өткен соң, Шепилов Мысырдың Кеңес Одағындағы елшісімен кездесіп, Мысырдың ұстанымын қолдауға уәде берді. Хрущев бұл туралы 31 шілдедегі сөйлеген сөзінде ресми түрде жариялады. 1888 жылғы Константинополь конвенциясына қол қойған Совет Одағы тамыздың ортасында Лондонда Суэц мәселесі бойынша өтетін халықаралық конференцияға шақырылды. Бірақ Шепилов бастапқыда ұсынысты қабылдауға тартынды. Алайда, конференцияға бару туралы шешім қабылданғаннан кейін, ол кеңес делегациясын басқарды. Конференция Суэц каналын халықаралық деңгейде басқару туралы американдық резолюцияны 18 дауысқа 4 қарсы қабылдады. Бірақ Шепилов Совет басшылығының тапсырмасы бойынша Үндістан, Индонезия және Цейлон доминионымен одақ құруға қол жеткізді. Шепилов 1956 жылғы Мажар революциясы мен 1956 жылдың қазан-қараша айларындағы Суэц дағдарысы кезінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде Совет Одағын өкілдік етті. Бірақ барлық маңызды саяси шешімдерді Хрущев және басқа да жоғары кеңес басшылары қабылдады.

Even though his field was Marxist Leninist theory, Shepilov soon began to branch out into foreign policy. In September 1954, he accompanied Khrushchev on a visit to China. In late May 1955 he accompanied Khrushchev and the new Soviet prime minister Nikolai Bulganin to Yugoslavia to end the confrontation between the two countries which had begun in 1947–1948. According to Veljko Mićunović, then a member of the Yugoslav leadership:

At a lunch with Tito in 1955, Khrushchev several times asked Shepilov to confirm an incident he had just described. "Shepilov would remove the table napkin," Micunovic recalled, "stand up from the table, and as though he were reporting officially, would reply: 'Just so, Nikita Sergeyevich!' and sit down again. I found such behavior on Shepilov's part most unusual, as I did Khrushchev's in tolerating it". In July 1955 Shepilov traveled to Egypt for talks with the Egyptian leader Gamal Abdel Nasser and secured an arms deal, which meant de facto Soviet recognition of Egypt's military regime and paved the way for subsequent Soviet Egyptian alliance. It also signaled the Soviet Union's new found flexibility in dealing with non Communist Third World countries in marked contrast to the intransigence of Stalin's years. On 27 February 1956, after the Soviet Communist Party's 20th Congress, Shepilov was made a candidate (non voting) member of the Central Committee's Presidium (the Politburo's name in 1952–1966). On 1 June 1956, Shepilov replaced Vyacheslav Molotov as the Soviet foreign minister. He gave up his Pravda post, but remained a Secretary of the Central Committee until 24 December. In early June 1956 Shepilov went back to Egypt and offered Soviet assistance in building the Aswan Dam, which was eventually accepted after a competing American World Bank offer was withdrawn in July 1956 in the context of general deterioration of Western Egyptian relations. On 27 July 1956, one day after Nasser announced the nationalization of the Suez Canal Company, Shepilov met the Egyptian ambassador to the Soviet Union and offered general support for Egypt's position, which Khrushchev made official in his 31 July speech. Although the Soviet Union, as a signatory to the Constantinople Convention of 1888, was invited to the international conference on the Suez issue to be held in London in mid August, Shepilov at first hesitated to accept the offer. However, once the decision to go was made, he led the Soviet delegation at the conference. Although the conference adopted the American resolution on the internationalization of the Suez Canal 18 votes against 4, Shepilov succeeded in striking an alliance with India, Indonesia and the Dominion of Ceylon as directed by the Soviet leadership. Shepilov represented the Soviet Union at the UN Security Council during the 1956 Hungarian Revolution and the Suez Crisis in October–November 1956, although all important political decisions were made by Khrushchev and other top Soviet leaders.

Министрлік қызметіне дейінгі және орнынан түсуі

1957 жылдың 14 ақпанында Шепилов тағы да Коммунистік идеологияға жауапты Орталық Комитет хатшысы болып тағайындалды, ал ертесі күні Андрей Громыко оны Кеңес Сыртқы істер министрі лауазымынан алмастырды. Жаңа қызметінде Шепилов 1957 жылдың наурыз айында Композиторлардың екінші съезін өткізді, ол Дмитрий Шостакович және басқа формалистік композиторларды айыптау туралы Бірінші съездің (1948 жылдың қаңтары) шешімін қайта бекітті. Музыканттарға сөз сөйлеген кезде Шепилов 19 ғасыр композиторы Римский-Корсаковтың атын дұрыс айтпады, «сак» буынына екпін қойып, осыдан Шостакович сол жылы жеке түрде «Антиформалист Райок» (Peepshow) атты сатирикалық кантата жазуға шабыттанды (1989 жылы жарық көрді). Оның басты кейіпкерлері – Эдиницын, Двойкин және Троикин (Онесин, Твокин және Трекин) – Сталин, Жданов және Шепиловтің айқын карикатуралары болып табылады. Съезде Шепилов джаз бен рок музыкасын да айыптады, «жабайы үңгір адамдардың тойларына» және «негізгі инстинкттер мен жыныстық құштарлықтың күшеюіне» қарсы ескертті. 1957 жылдың маусымында Хрущевті құлатуға бағытталған қастандыққа қолдау көрсеткен жалғыз Орталық Комитет хатшысы – Шепилов болды. Лазар Каганович оған Президиумда қастандық жасаушылардың көпшілікке ие екенін сендірген соң, ол соңғы сәтте оларға қосылды. Хрущев Орталық Комитет отырысында жеңіске жеткен кезде Шепиловтың сатқындығына ашуланып, оны «оларға қосылған Шепилов» деп айыптады. 1957 жылдың 29 маусымында Шепилов Орталық Комитеттен шығарылды және Молотов, Маленков және Кагановичпен бірге «Партияға қарсы топтың» мүшесі ретінде баспасөз беттерінде жала жапты. Шепилов маршал Георгий Жуковтың досы болғандықтан, бірнеше айдан кейін Жуковтың өзі де қызметтен алынды деп саналады. Орталық Комитеттегі лауазымдарынан айырылғаннан кейін Шепилов Қырғызстанға жергілікті Ғылым академиясының Экономика институтын басқаруға жіберілді, бірақ көп ұзамай директордың орынбасары болып төмендетілді. 1960 жылы ол Мәскеуге қайтарылып, Кеңес Ғылым академиясынан шығарылды және Совет мемлекеттік архивіне (Госархив) клерк болып жұмысқа орналасты, онда 1982 жылға дейін зейнеткерлікке шыққанша жұмыс істеді. 1961 жылдың қараша айында Коммунистік партиясының 22-ші съезінде «Партияға қарсы топты» айыптаудың екінші толқынынан кейін Шепилов 1962 жылдың 21 ақпанында Коммунистік партиядан шығарылды. 1976 жылы оған Коммунистік партияға қайта қабылдануға рұқсат берілді, бірақ ол партиядан шетте қалды. 1964 жылдың қазанында Хрущев Кеңес Одағының басшысы лауазымынан алынған кезде Шепилов өзінің естеліктерін жазуға кірісті, бұл жобаны 1970 жылға дейін үзіліспен жалғастырды. Оның қағаздары 89 жасында Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін жоғалып кетті, бірақ кейін табылғаннан кейін 2001 жылы жарияланды. Жастық шағында Марион Барри өзінің екінші есімі ретінде «Шепиловты» таңдаған. Бұл кеңес саясаткерінің құрметіне жасалған делінген, бірақ оның нақты себептері даулы.

On 14 February 1957 Shepilov was once again made Secretary of the Central Committee responsible for Communist ideology and the next day, Andrei Gromyko replaced him as the Soviet foreign minister. In his new capacity, Shepilov oversaw the Second Composers' Congress in March 1957, which re affirmed the decision of the First Congress (January 1948) to denounce Dmitri Shostakovich and other formalist composers. While delivering his speech to musicians, Shepilov mispronounced the name of the 19th century composer Rimsky Korsakov, putting the stress on the syllable 'sak', which inspired Shostakovich to compose, privately, a satirical cantata The Anti formalist Rayok (Peepshow) later that year (published in 1989). Its leading characters, Edinitsyn, Dvoikin, and Troikin (Onesyn, Twokin and Threekin) are transparently caricatures of Stalin, Zhdanov, and Shepilov. Shepilov also denounced jazz and rock music at the Congress, warning against "wild cave man orgies" and the "explosion of basic instincts and sexual urges". Shepilov was the only Central Committee Secretary to support an abortive plot to oust Khrushchev in June 1957, having reportedly joined the plot at the last moment when Lazar Kaganovich assured him that the plotters had a majority in the Presidium When Khrushchev prevailed at the Central Committee meeting, he was furious over what he saw as Shepilov's betrayal, and denounced him as 'Shepilov who joined them'. Shepilov was ousted from the Central Committee on 29 June 1957 and vilified in the press as a member of the "Anti Party Group" along with Molotov, Malenkov and Kaganovich, the only 3 other Soviet leaders whose participation in the coup attempt was made public at the time. Shepilov was friend of Marshal Georgy Zhukov and perhaps that was one of the reasons why a few months later Zhukov himself was removed from the office. After losing his Central Committee positions, Shepilov was sent to Kyrgyzstan to head the Economics Institute of the local Academy of Sciences, but was soon demoted to deputy director. In 1960 he was recalled to Moscow, expelled from the Soviet Academy of Sciences and sent to the Soviet State Archive (Gosarkhiv) to work as a clerk, where he remained until his retirement in 1982. Following a second wave of denunciations of the "Anti Party Group" at the 22nd Communist Party Congress in November 1961, Shepilov was expelled from the Communist Party on 21 February 1962. In 1976 he was allowed to re join the Communist Party, but remained on the sidelines. When Khrushchev was ousted as the Soviet leader in October 1964, Shepilov began working on his memoirs, a project which he continued intermittently until circa 1970. His papers were lost after his death at age 89 in Moscow, but were eventually found and published in 2001. As a young man, Marion Barry chose "Shepilov" as his middle name. It is said that this was done in honor of the Soviet politician, but the reasons have been disputed.