Кіріспе

Иракта археологиялық тонау 19 ғасырдың соңынан бері жүріп келеді. Соғыстан кейінгі хаос бекітілмеген барлық нәрсені тонауға мүмкіндік берді. Ирак мұражайының қызметкерлері 2003 жылдың 9 сәуірінде эвакуацияланғаннан бастап, 2003 жылдың 15 сәуірінде АҚШ күштері жеткілікті мөлшерде келіп, "біраз тәртіп орнатуға" тырысқан кезеңде, осы орындарды қорғауға да әрекеттер жасалды. Осы уақыт аралығында шамамен 15 000 мәдени жәдігер жоғалып кетті. Содан бері Ирактың ішінде және сыртында шамамен 14 800 жәдігер табылып, Ирак үкіметінің қорғауына алынды.

Ерте тарих

Ежелгі артефакттарды тонаудың тарихы ұзаққа созды. 1884 жылы Месопотамияда көне ескерткіштерді жылжыту және жою туралы заңдар қабылданды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аясында британдықтар Месопотамияда тонау мәселесі туған археологиялық орындарды қорғауға кірісті. Олар көне ескерткіштерді экспорттауға толық тыйым салды. Осы кезеңде Британ мұражайы Ирактағы орындар мен мұражайларға жауапты болды. Ирак шекарасын белгілеумен танымал Гертруда Белл Ирак аймағында көптеген қазба жұмыстарын жүргізіп, қазіргі Ирак Ұлттық мұражайын құрды. 1920 жылдардың ортасына қарай антиквариаттардың қара нарығы кеңейді және антиквариаттар табылған барлық жерде тонау басталды. Ирак Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, көне ескерткіштерді экспорттауға салынған толық тыйым алынды. 1970 жылдардың ортасына дейін Ирак антиквариаттармен сыртқы сауданы шектемеген санаулы елдің бірі болды. Бұл Иракты әлемдік қара нарықтағы тонаушылар мен коллекционерлер үшін тартымды орынға айналдырды. Перс шығанағы соғысының нәтижесінде Ирактағы археологиялық орындардан кем дегенде 4000 артефакт тоналып кетті. Соғыстан кейінгі көтерілістердің салдарынан 13 аймақтық мұражайдың 9-ы тоналып, өртенді.

Баас Ирағындағы мұражайларды қорғау

1979 жылы президент болғаннан кейін Саддам Хусейн ұлттық мұрасын қатты қадір тұтып, осы орындар мен олардағы артефакттарды қорғауға кірісті. Ол Ирактың тарихы ұлттық науқаны үшін маңызды деп сенді және оның режимі археология мен мұраны зерттеуге арналған ұлттық бюджетті екі есеге арттырып, Ирактың барлық аймақтарында мұражайлар құрды және ескерткіштерді қорғады. 1990 жылдары Баас партиясы қысымға ұшырағаннан кейін ғана тонау Ирак үшін қайтадан үлкен проблемаға айналды. 2000 жылға қарай тонау осылай кеңіне тарады, тіпті орындардағы жұмысшылар өздерінің жұмыс орындарын тонады. 2003 жылы Саддам үкіметі құлағаннан кейін археологиялық орындар толыққанды ашық қалды және тонау одан да үлкен мәселеге айналды. Ур және Ниппур сияқты кейбір орындар АҚШ және коалиция күштерімен ресми түрде қорғалды. Ирак соғысы басталғанға дейін АҚШ үкіметі соғыстан кейінгі Ирак үшін жоспар жасады. Чикаго университетінің Мәдени саясат орталығының бұрынғы директоры, ағылшын және салыстырмалы әдебиет профессоры Лоуренс Ротфилдтің айтуынша, Ирактың Ұлттық мұражайы мен елдің жүздеген археологиялық орындарының тонауын болдырмау мүмкін болмады. Соғыс жоспарланған кезде Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд аз әскермен жылдам шабуыл жасау туралы шешім қабылдады, нәтижесінде ғимараттар мен мәдени орындарды тиісті деңгейде қорғау мүмкін болмады. Американдық әскерлер мен командирлер Ирактағы мәдени орындардың қауіпсіздігіне басымдық бермеді. Бейбітшілікті сақтау, соғыста тікелей қатысудан кем маңызды жұмыс деп есептелді, ал президент Буш бұрынғы президент Клинтонның бейбітшілікті сақтау саясатын тоқтатуы бұл ойды нығайтты және АҚШ-тың қоғамдық тәртіпті қалпына келтіру жөніндегі міндеттерін түсініксіз етті. Американдық әскерлер Ирактың күшіне сенбеді, сондықтан Ирак полициясын қолдану мен оқытудың орнына қауіпсіздік және полиция мәселелерін өз қолына алды. АҚШ ұлттық армия мен полиция күшін даярлау үшін бейбітшілікті сақтаушы ретінде әрекет етті. Арнайы күштер аймақтық әскер басшыларымен аймақтарды бақылауда ұстау үшін жұмыс істеді. Әскер басшыларына өз аумақтарын бақылауға рұқсат беру археологиялық орындар үшін апатты жоспар болды. Артур Хоутон мәдени мұраға қызығушылық танытып, тәжірибелі болды және соғыстан бұрынғы ирактық мәдениетіне қатысты жоспарды бірінші болып сұрады. Ол Мемлекеттік департаментте Сыртқы істер қызметінің қызметкері, Ақ үйдің халықаралық саясат талдаушысы және Гетти мұражайының уақытша кураторы болып жұмыс істеді. 2002 жылдың көктемінде Хоутонға Метрополитен мұражайының бұрынғы атқарушы вице-президенті және сенімділер кеңесінің кеңесшісі Эштон Хоукинс жүгініп, Ирактағы соғысқа дайындық кезінде мұралық орындарды қорғау үшін лауазымды тұлғалардың не істеп жатқанын анықтауды сұрады. Хоутон Иракта мәдениетті қорғау және сақтау міндетімен тағайындалған ешкімді таба алмады. 2001 жылдың қазанынан бастап Пентагонның рұқсатымен Ирактың болашағы жобасы құпия түрде жүргізіліп келді. Алайда, бұл жоба аясында да мәдениет саласына қатысты жауапкершілікті ешкім өз мойнына алмады. АҚШ-тағы археологиялық ұйымдар да бұл мәселені 2002 жылдың соңына дейін байқамады. АҚШ Мәдениетті дамыту агенттігі (USAID) шамамен 150 үкіметтік емес ұйыммен кездескенде, олардың бірде-біреуі мәдени мұраны қорғау мәселесін көтермеді. 1991 жылы Перс шығанағындағы соғыстан кейін ЮНЕСКО Иракқа барып, мәдени орындарға келтірілген залалды бағалауға тырысты, бірақ оларға елге кіруге рұқсат берілмеді. Кейіннен ЮНЕСКО алдағы он жылдағы алдын алу шараларына емес, оқиғадан кейінгі қалпына келтіруге назар аударды. АҚШ әскері ішінде азаматтық істер (CA) күштері мәдениетті қорғау үшін маңызды болды және олар негізінен резервте болғандықтан, археологияны қоса алғанда, әртүрлі салалар бойынша мамандарды қамтыды. Жоспарда әскерилер арасында білімді таратып, оларды аймақтағы мәдени орындар туралы ескерту болды. Алайда, CA 2003 жылдың қаңтарына дейін соғысқа дейінгі жоспарлаудан тыс қалды, содан кейін ол нақты көмекке кетеді. CA әскерлерінің аз мөлшерін қажет деп санаған нәрсеге басымдық етуі керек еді, бұл сөзсіз мәдениет. КА мәдениет тобында азаматтық істер бөлімінің жалғыз екі археологы, майор Крис Вархола мен капитан Уильям Самнер болды. Алайда, бұл екі адам соғыс басталғанда басқа жерлерге жіберілді. Вархола ешқашан келмеген босқындар дағдарысына дайындыққа қатысты, ал Самнер антиквариат мәселесі бойынша кеңесшісіне тым көп талап қойғаннан кейін мал бағудағы зообаққа күзетші болып тағайындалды. Мәдениетті, орындарды немесе ғимараттарды қорғау басқа мәселелерге басымдық берілгендіктен тоқтатылды. Негізінде, археологиялық тәжірибесі бар ешкім істі ілгерілету үшін жеткілікті билікке ие болған жоқ. Мәдениетке қызығушылық танытқан АҚШ үкіметінің тағы бір бөлімі – Сыртқы аймақтар кеңселері (FAO) болды. Алайда, олар археологиялық орындарға емес, әдет-ғұрыптар мен көзқарастарға назар аударды. Бір жетістік – майор Вархоланың 1991 жылғы Перс шығанағы соғысындағы екі археолог сияқты жасаған бомбалаудан сақтау үшін жасалған тізім. Халықаралық құқықтың маңызды ережесі – 1954 жылғы Гаага конвенциясы, қарулы қақтығыс кезінде мәдени мүлікті қорғауға қатысты. Бұл конвенция қақтығысқа қатысушы тараптардың "тонау, қарақшылық немесе мәдени мүліктің кез келген түрде иеленуіне, сондай-ақ мәдени мүлікке қарсы бүлдірушілік әрекеттерге тыйым салуға, ал қажет болған жағдайда тоқтатуға міндетті екенін" айтады. Бұл ереже соғыста тікелей қатысқан тараптарға, мемлекет ішіндегі азаматтарға емес, арналған. Келер жылдар көрсеткендей, бұл конвенцияда ерекшеліктер бар, олар американдықтардың Ирак Ұлттық мұражайына шабуыл жасауына әкелді. 2002 жылдың күзіне қарай соғыстан кейінгі жоспарлау спорадикалық және импровизацияланған болды. Мәдени жоспарлауға ешқашан болмаған көшбасшылық қажет болды. Қорғаныс министрінің орынбасары Джозеф Коллинс кейбір күштер қажет болмаған жобаларға, мысалы, босқындар дағдарысы жоспарына көп уақыт жұмсады деп еске алады. Ол нақты мәселелерді шешу үшін ұйымдық жоспарлардың болды ма, есімде қалмағанын айтады. Мәдени мүдделердің АҚШ шенеуніктерімен алғашқы байланысы 2002 жылдың қазанында болды. Мәдениеттегі ықпалды тұлғалардың кездесуінен кейін Хоутон әскерлерге ескерткіштерге зиян келтірмеуді, сарбаздар орындардың тұтастығын сақтауды және Ирактағы антиквариат қызметін мүмкіндігінше тез қайта іске қосуды талап етіп хат жолдады. Осыдан кейін Америка археология институты (AIA) 2002 жылдың желтоқсанында Пентагонға соғыстан кейін тонауды болдырмау үшін үкіметтердің шаралар қабылдауын сұрап ұқсас хат жолдады. 2002 жыл аяқталғанда, бұқаралық ақпарат құралдары мен үкімет американдық әскерлердің мәдени мұраны бұзбағанын жақсы жариялады, бірақ Ирактағы адамдардың тонауы мен антиквариатты қорғау бойынша американдықтардың міндеттері туралы ештеңе айтпады.

Үлкен көлемдегі тонау

Ирактың Ұлттық мұражайының тонау туралы хабарлама тарағаннан кейін, әлемнің түкпір-түкпірінен келген сарапшылар жағдайды түзетуді жоспарлауға кірісті. Месопотамияның жетекші археологтары мен сарапшыларының бірі – Макгуайр Гибсон, Қайта құру және гуманитарлық көмек кеңсесіне (ORHA) тоналған мұражай артефакттарының елдегі археологиялық қазбалардың үлкен бөлігі емес екенін түсіндірді. Шамамен жарты миллион қазба орнының 25 мыңы тіркелген. ORHA-ның бұл мәселені шешуге ресурстары болмады. Гибсон тоналған орындардың аумағын анықтау үшін тікұшақпен сақшылық жүргізуді ұсынды. 2003 жылдың 24 сәуіріне қарай, Умма, Умма әл-Хәфрият, Умма әл-Ақәріп, Бисмая, Ларса және Бад-Тибирада тонаулар орын алды, олардың көпшілігі күзетілмеген. Көптеген тонаулар бұрын таратылған Көнеліктер және мұралар жөніндегі мемлекеттік кеңесте жұмыс істеген жұмысшылардың қолынан келді. Жергілікті тайпа Хатраның Әлемдік мұра нысанын күзетіп тұрды, ал қалғандары қараусыз қалды. 2003 жылдың мамыр айында халықаралық жұмыс басталды, бірақ басқа орындарда емес. АҚШ әскері мамыр айында Уммаға шабуыл жасады, онда олар тонаудың салдарынан пайда болған жүздеген траншеяларды және олардың ішінде көптеген тонаушыларды тапты. 7 мамырда Буш әкімшілігі генерал Джей Гарнерді Л. Пол Бремермен ауыстырды, оған көбірек өкілеттік берілді, Баас партиясының жоғары лауазымды мүшелеріне мемлекеттік қызметке орналасуға тыйым салынды және Ирак армиясының қалдықтары таратылды. Археологиялық орындардағы күзетшілерге айлар бойы жалақы төленбеді және оларға қару ұстауға рұқсат берілмеді. Қарусыз күзетшілер азаматтық тонаушылармен күресудің орнына, қарулы адамдардың үлкен топтарымен бетпе-бет келді. 2003 жылдың мамыр айының соңында National Geographic ұйымы демеушілік еткен экспедиция зақымның ауқымын бағалау үшін шыққанда, орындардың қаншалықты тоналып кеткені анық болды. Соғыстан кейінгі зақымды бағалау үшін солтүстік және оңтүстік командалары құрылды. Олар Бабыл, Хатра, Нимруд және Ур сияқты танымал орындардың АҚШ әскери бақылауында екенін анықтады. Көпшілікке беймәлім орындар мүлдем күзетілмеген, ал азаматтық істер жөніндегі топтар олардың қайда екенін білмеді. National Geographic командасы көрген барлық орындар, тікенді сыммен қоршалған бір орынды қоспағанда, зақымдалған. Гибсон солтүстік National Geographic командасының мүшесі болды және ол Ақ үйдің ғылыми кеңесшісі Джон Марбергерге есеп жіберді. АҚШ пен Ұлыбританияның басқа археологиялық сарапшылары Иракқа барып көмектесу үшін шақыруды күтті. Гибсонның есебінен кейін оларға Иракта команда құруға шақырулар жіберілді. 2003 жылдың шілде айының басында ЮНЕСКО елдегі орындарды тонау әлі де жалғасып жатқанын мәлімдеді. Жапон және голланд әскерлері сияқты басқа әскери бөлімдер де көмек ұсынды, бірақ оларға назар аударылмады. 8 шілдеде АҚШ әскерімен бірлесіп, елдегі нысандарды қорғау үшін Ирактың нысандарды қорғау қызметі (FPS) құрылды. Бір аптадан кейін Мемлекеттік департамент Ирактың мәдени мұрасын қайта құруға көмектесетін топ құрғанын жариялады. Бұл хабарламалар тонау мен артефакттарды заңсыз экспорттауға әсер етпеді. Макгуайр Гибсон 2003 жылдың 11 қыркүйегінде әскери географқа жазған хатында: "АҚШ билігінің көзге көрінбейтін күш-жігері салдарынан, Ирактың оңтүстігіндегі орындардың жойылғандығы және әр апта сайын мыңдаған артефакттардың ұрлануы музейлердің этикалық мінез-құлқы туралы сұрақтарды мәнсіз етеді. Сіздің Пентагон бөлімшеңіз заңсыз қазба жұмыстарының орналасқан жерін және кеңеюін анықтай алады. Осыдан кемін істемейсіз бе?" COVID-19 пандемиясы кезінде Иракта артефакттарды тонау күшейді. Пандемияға байланысты туристер мен шетелдік археологтар тарихи орындарға сирек келді. Нәтижесінде көптеген аймақтар күзетсіз қалды. 2020 жылдары Таяу Шығыс елдерінен Иракқа 17 000-ға жуық артефакт қайтарылды. Бірақ Бағдад университетінің археология профессоры айтқандай, бұл артефакттарды елге қайтару толыққанды сәттілікке жетпеді; Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) Бағдадтағы кеңсесі әлі де әлем бойынша тоналған мүліктерді іздеуде.

Белгілі қалпына келтірілгендер

2003 жылдан бері археологиялық ескерткіштердің қаншалықты зардап шеккенін анықтау мүмкін емес. Археолог Элизабет Стоун Ирактағы 7 мың шаршы километрлік аумақтың, онда көптеген белгілі орындар бар, спутниктік суреттерін сатып алды. Ол 2001–2002 жылдардағы суреттерді 2003 жылғы суреттермен салыстырып, 1837 жаңа шұңқырды санады. Тонаушылар ең көп сатылатын заттарға ие ескерткіштерге назар аударды. 2003–2005 жылдар аралығында тоналған жәдігерлердің саны 400 000-нан 600 000-ға дейін бағаланады. Бұл көрсеткіш мұражайдан ұрланған заттардың санынан 30–40 есе артық. 2004–2006 жылдар аралығында Ұлыбритания ғана 3–4 тоннаға жуық тоналған жәдігерлерді тәркіледі. Кейбір жәдігерлер кездейсоқ түрде табылды. Археолог үйді безендіру шоуын қарап отырғанда, Хатрадан шыққан 2-ғасырға жататын тас бас декоратордың мұржасында тұрғанын көрді. Заңсыз қара нарық тауарларға толып, 2003 жылдан кейін нарықтағы бағалар төмендеді, деп мәлімдеді заңсыз саудамен айналысатын мамандарға арналған антиквариат зерттеушісі. Американың археологиялық институты тоналған антиквариаттан жылына 10–20 миллион долларға дейін кіріс түсетінін есептейді. Террористік және бүлікші топтар ұрланған жәдігерлерді өздерінің операцияларын қаржыландыру үшін ұзақ жылдар бойы пайдаланып келген. 2003 жылдың соңына қарай Ирактың 1900-ге жуық көне заты көрші елдерден тәркіленді: Иорданияда – 1450, Сирияда – 36, Кувейтте – 38 және Сауд Арабиясында – 18. АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің резерві Мэтью Булей тіпті әскери базаларда да заңсыз сауда-саттыққа куә болды. Лагерь командирлері рұқсат берген блоха базарларында әрқайсысы 20, 40 немесе 100 доллар тұратын ескіліктер сатылды. Булей Гибсоннан сұрағанда, бұл жәдігерлердің нақты екені айтылды. Гибсон Булейден база командиріне осы сатуды тоқтатуды сұрауын өтінді. Булей жасақ командиріне хабарлағанда, ол бұл мәселе бойынша электрондық хаттарды жіберуге тыйым салатын «тоқтату» бұйрығын алды. Америка және әлемнің басқа институттары Ирактағы ескерткіштерді қорғауға үлес қосты. АҚШ Иракқа баратын әскери қызметкерлерге мәдени мұраның және ескерткіштерді сақтаудың маңыздылығын үйретуді бастады. 2004 жылы Ирактың Ұлттық мұражайында жұмыс істеген Дони Джордж мұражайлар директоры болып тағайындалды, ал 2006 жылдың жазында елдің айналасындағы ескерткіштерде 1400 күзетші орналастырылды. 2016 жылы АҚШ Үкіметтік Есеп беру кеңсесі АҚШ-тың Ирак пен Сириядағы мәдени мүлікті қорғау жөніндегі күш-жігерін сипаттайтын есеп жариялады.

Тиісті жерлер

Адаб – жүздеген тонаушылардың мекендеген ежелгі қаласы. Бабыл – 150 гектар аумақта 2000 сарбазға арналған лагерь салынды. Осы процесте 2500 жылдық тарихы бар Иштар қақпасының кірпіш төсемі танктермен қиратылып, қақпаның өзі зақымдалды. Археологиялық зерттеулерге бай жер асты қабаты бульдозерлермен бұзылып, құм қаптарын толтыру үшін пайдаланылды, ал үлкен аумақтар гелекейленген қиыршық таспен жабылып, тікұшақ алаңдары мен тұрақтар жасалды. Бабыл археологиялық тұрғыдан құнарсыз етуде. Хатра – тонаушылар, тас кесушілермен бірге, ежелгі сәулеттен фриздер мен рельефтердің бөліктерін ұрлап кетті. Исин – Ғұла храмының бұрынғы орнының маңында екі жүзден астам тонаушылардың шұңқырлары ұйымдастырылған; одан сансыз артефакттар алынып кетті, оның ішінде көптеген клинопись тақташалары, цилиндрлік мөрлер мен жақсы тілек тақташалары бар, олардың кейбіреулері 30 000 долларға дейін сатылуы мүмкін. Нимруд – Ассурнасирпал II сарайының орны және Ескі өсиетте Ассирияның "басты қаласы" деп сипатталған Нимруд – әскери қорғаумен қамтылған сирек орындардың бірі. Дегенмен, американдық күзетшілердің келуіне бірнеше апта бұрын тонаушылар фриздер мен мүсіндерге тас кесу құралдарымен шабуыл жасап, Нимрудқа тән бейнелерді ұрлады, олар кез келген сатып алушыға ұрланғанын анық көрсетеді; заттар сатылған, болжам бойынша. Осы қорғауға қарамастан, осы орынға кіре алған тонаушылар нені іздеп, қайда және қалай табуға болатынын жақсы білетіндігін көрсетті. Ирак және әлемнің басқа жерлеріндегі көптеген тонаушылар сияқты, олар да белгілі бір бейнелерді алу үшін жалдануы мүмкін; бұл оларды табатын нәрселерін қазып, сататын тонаушылардан ерекшелейді. Ниневи – ең жақсы зерттелген орындардың бірі, сарапшылар Ниневиден ұрланған заттарды анықтауда қиындық көрмейді. Бірақ, бірінші шығанақ соғысынан кейін бұл орын қатты тоналып, зақымдалды, ал оның бірегей және ежелгі фриздерінің бөліктері Еуропа мен Америка өнер нарықтарында пайда болды. Ниппур – мұндағы үлкен зиккуратқа тек үш ірі тонаушы шұңқыры жасалған, бұл соңғы қырық жылдық құнды зерттеулер мен қазба жұмыстарындағы алғашқы жағдай. Умма – коалициялық бомбалау басталғаннан кейін тонаушылар осы орынға шабуыл жасады; қазір орын жүздеген арықтар мен шұңқырлармен толы. Археологтар "ежелгі Умма қаласынан Бағдатқа әкелінетін мүсіндерді алып кетуге тырысқанда, бульдозерлер, жүк көліктері және АК-47 автоматтарымен қаруланған тонаушылар тобын тапты". Ур – АҚШ әскери күштерінің қорғауындағы сирек орындардың бірі. Саймон Дженкинстің сөзіне сәйкес, "оның қабырғалары соғыс кезіндегі сынықтармен толы, ал жақын маңдағы археологиялық орынның үстінде блокпост салынып жатыр".