Вьетнам корольы Ле Нян Тонг өмірі мен билігі

Кіріспе

Ле Nhân Тонг (黎仁宗, 28 мамыр 1441 – 25 қазан 1459), туған аты Ле Банг Кь (黎邦基) Вьетнамда 1453 жылдан бастап, 1459 жылы төңкеріс салдарынан өлтірілгенге дейін Кейінгі Ле әулетінің үшінші патшасы болды. Ол император Ле Лойдың немересі еді. Оның билік еткен жылдарының басым бөлігінде, тақ артындағы нақты билік оның анасы, патшайым Тоян Тху, Ле Тай Тонгтың әйелі болды.

Өмірбаян

Ле Тай Тонгтың кенеттен қайтыс болуымен оның мұрагері, корольдік консорт Нгуен Тхи Анның ұлы Банг Ко есімді сәби болды. Ол әкесінің үшінші ұлы еді, бірақ үлкен ұлы (Ле Нги Дань) анасының төмен әлеуметтік статусы себепті ресми түрде мұрагерлікке ие болмады. Үкімет іс жүзінде Тринх Ханың бақылауында болды. Тринх Ха Ле Лойдың ұзақ жылдар бойы сенімді серігі, досы және кеңесшісі болған. 1442 жылға қарай, ол Ле Лойдың тірі қалған сенімді серіктерінің арасында бірінші болып саналды, ал қалғандары өлтірілді немесе екінші дәрежелі болды. Мұрагердің сәби екеніне қарамастан, үкіметте ешқандай үлкен мәселелер болмады және жақсы жұмыс істеді. Патшаның анасы, патшайым жесір Тюен Тху, ұлы болашақ патша болып тағайындалған кезде 21 жаста болды, және уақыт өте келе үкіметте көбірек билікке ие болды. Келесі 17 жыл Вьетнам үшін сәтті жылдар болды. Конфуцийшіл ғалымдар мен ақсүйектер арасында кейбір даулар болғанымен, елде көбінесе тыныштық пен өркендеу болды. Чампа патшасы Маха Виджая 1444 және 1445 жылдары Хоа Чауға шабуыл жасады. Аннам сарайы Мин империясының Чжэнтун императорына осы шабуылдарға наразылық білдіріп хат жіберді. Мин империясы Чампаны жазалағаннан басқа ештеңе жасамады, сондықтан 1446 жылы вьетнамдықтар Ле Ха мен Ле То басшылығымен армияны Чам территориясына жіберді. Науқан сәтті аяқталды, Чам астанасы Виджая басып алынды. "Маха Виджая әйелдері, кәнизактары, пілдері, жылқылары және қаруларымен тұтқынға алынды". Бір жылдан кейін вьетнамдықтар Чам жерінен шығарылды. Дегенмен, Чамдар келесі жиырма жыл бойы вьетнамдықтарға қарсы басқа шабуылдар жасаған жоқ. 1451 жылы, себептері белгісіз, Ан Тринх Ханы және оның үлкен ұлын өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Екі жылдан кейін Тринх Ха Ле Лойдың басқа да жақын кеңесшілерімен бірге ресми түрде кешірілді (мысалы, Ле Сат). Кешірім Ле Ньань Тонгтың билікке ресми түрде өтуімен бірге болды, бірақ ол сол кезде 12 жаста болды. Ежелгі вьетнамдық дәстүрге сәйкес, билік тек 16 жасқа толғаннан кейін берілуі керек болғандықтан, 12 жастағы балаға үкімет билігі ресми түрде неліктен берілгені белгісіз. Бұл Нгуен Тхи Ан патшаны биліктен ығыстыру мақсатымен жасалған болуы мүмкін, бірақ егер бұл себеп болса, ол сәтсіз аяқталды, себебі жас патшаның анасы 1459 жылғы төңкеріске дейін үкіметті бақылап отырды. 1459 жылы Ле Ньян Тонгтың ағасы Ле Нги Дань патшаны өлтіру үшін бір топ шенеуніктермен сөз байласты. 28 қазан күні қастандық жасағандар 100-ге жуық "жалаң адамдармен" сарайға кіріп, патшаны өлтірді (ол 18 жаста болды). Келесі күні, өлім жазасынан қашуға мүміндігін білген анасы, патшайым жесір Тюен Тху, адал қызметшісімен өлтірілді. Осылайша Вьетнамды негізінен әйелдер басқарған 20 жылдық кезең аяқталды. Кейінгі вьетнамдық тарихшылар осы кезең туралы екі түрлі көзқарас ұсынды: бір сарай тарихшысы бұл мейірімділікпен, сарайдағы үйлесімділікпен және елдегі бейбітшілікпен ерекшеленген кезең болды деді. Ал екінші тарихшының айтуынша, сарайда хаос болды және әйелдің мемлекет басқаруы "күн шығысында тауықтың ән салуындай" табиғи емес еді. Тринх Ха сияқты жақсы кеңесшілер қызметінен алынып, білімі жоқ адамдар жоғары лауазымдарға тағайындалды, бұл Вьетнамға қысым мен апат әкелді. Ле Нги Дань өзінің билігін ұзақ уақытқа дейін сақтай алмады; ол 9 айдан кейін қарсы төңкеріс кезінде биліктен алынып, өлтірілді. Вьетнамның келесі патшасы Ле Тай Тонгтың соңғы ұлы Ле Сын Тонг болды.

With the sudden death of Lê Thái Tông, his heir was an infant son named Bang Co, mothered by Royal Consort Nguyen Thi Anh. He was the third son of his father, but the elder son (Le Nghi Dân) had been officially passed over due to his mother's low social status. The government was actually under the control of Trinh Kha. Trịnh Khả was a long time aide, friend, and counselor of Lê Lợi. By 1442, he was the first among the surviving top aides of Lê Lợi, the others had been killed or were second rank. Despite the dangers of having an infant on the throne, the government seems to have run well with no serious problems. The mother of the king, Queen Dowager Tuyên Từ was around 21 years old when her son was appointed the future king, over time she assumed more power in the government. The next 17 years were good years for Vietnam. While some disputes surfaced between the Confucian scholars and the noble families, by and large things were fairly peaceful and prosperous for the country. The king of Champa, Maha Vijaya, raided Hoa chau in 1444 and 1445. The Court of Annam sent messages to the Zhengtong Emperor of Ming China protesting these raids. The Ming did nothing other than rebuke Champa, so in 1446 the Vietnamese sent an army under the command of Le Kha and Le Tho to enter Cham territory. The campaign was successful, with the capture of the Cham capital Vijaya. "Maha Vijaya was made prisoner with his wives and concubines, elephants, horses, and weapons." The Vietnamese were driven out a year later. However, the Cham did not mount another offensive against the Vietnamese for the next twenty years. In 1451, for reasons that are unclear, Anh ordered the execution of Trịnh Khả and his eldest son. Two years later, Trịnh Khả was officially pardoned along with several other close advisors to Le Loi who had been killed (like Lê Sát). The pardon occurred in conjunction with the official ascension to power of Lê Nhân Tông, though he was only 12 years old at the time. It is unknown why a 12 year old boy was formally given the power of government since ancient Vietnamese custom stated that power could only be given at the age of 16. It may have been done to remove the Queen Nguyen Thi Anh from power, but if that was the reason, it failed, the young king's mother still controlled the government up until the 1459 coup. In 1459, Lê Nhân Tông's older brother, Lê Nghi Dân, plotted with a group of officials to kill the king. On October 28, the plotters with some 100 "shiftless men" entered into the palace and killed the king (he was just 18). The next day, facing certain execution, his mother, Queen Dowager Tuyên Từ, was killed by a loyal servant. This ended the nearly 20 year period when Vietnam was essentially ruled by a woman. Later Vietnamese historians offered two different pictures of this time, one court historian said this was a period of benevolent rule, with harmony in the court and idyllic peace in the land. Another historian says the court was in chaos and that having a woman rule the state was as unnatural as "a hen crowing at daybreak". Good counselors like Trịnh Khả had been removed from office and inept men had been elevated, bringing oppression and calamity to Vietnam. Lê Nghi Dân would not long enjoy his rule; he was removed from power and killed in a counter coup just 9 months later. The next king of Vietnam was the last son of Lê Thái Tông: Lê Thánh Tông.