Кіріспе
Дай Вьет императоры (1442–1497) (әкімдік еткен жылдары 1460–1497) Ле Тхань Тонг (黎聖宗; 25 тамыз 1442 – 3 наурыз 1497), жеке аты Ле Хао, храм аты Тхань Тонг, әдепті аты Ты Тхань, 1460 жылдан 1497 жылға дейін Дай Вьеттің императоры болды, Кейінгі Ле әулетінің бесінші және ең ұзақ билік еткен императоры, және Вьетнам тарихындағы ең ұлы императорлардың бірі ретінде кеңінен мақтан тұтады. Ол 1460 жылы екінші ағасы Ле Нги Данға қарсы жасалған төңкеріс арқылы билікке келді. Оның билігі кең ауқымды әкімшілік, әскери, білім беру және қаржы реформаларымен, Чампа мемлекеттерін жаулап алумен, оңтүстікте Дай Вьет аумағын кеңейтумен және ескі аристократияны ғалымдардың жаңа буынымен алмастырған мәдени революциямен ерекшеленеді. Оның билігі кейіннен Хонг Дықтың гүлденген дәуірі (Hồng Đức Thịnh trị; 洪德盛治) деп аталады.
Lê Thánh Tông (黎聖宗; 25 August 1442 – 3 March 1497), personal name Lê Hạo, temple name Thánh Tông, courtesy name Tư Thành, was an emperor of Đại Việt, reigning from 1460 to 1497, the fifth and the longest reigning emperor of the Later Lê dynasty, and is widely praised as one of the greatest emperors in Vietnamese history. He came to power through a coup d'état against his second brother Lê Nghi Dân in 1460. His reign is recognized for the extensive administrative, military, education, and fiscal reforms he instituted, conquests of Champa states and expansion of Đại Việt territory in the south, and a cultural revolution that replaced the old aristocracy with a generation of literati scholars. His reign was later praised as the Prospered reign of Hồng Đức (Hồng Đức Thịnh trị; 洪德盛治).
Атауы
Ле Сын Тонг бірнеше есіммен белгілі, оның ішінде туған аты Ле Хао (黎灝), әдепті аты Сы Чэн (思誠), псевдонимі Дьо Ам хужайыны (道庵主人), ырғақты аты Тао Дань юаньсуэй (騷壇元帥), ресми атағы Тяньнам дон хужайыны (天南洞主).
Ерте өмір
Ле Тша Чань Дая Баоның үшінші жылында (1442) 7-ші айдың 20-сы күні (Грегориан күнтізбесі бойынша 25 тамыз) дүниеге келді. Оның тууына байланысты аңыз бойынша, оның анасы Нго Тхи Нгок Даоға Нефрит императоры түсінде Тиен Донг (仙童) сыйлап, келесі күні Tư Thành-ке жүкті болды. Ол император Ле Тай Тонг пен оның жұбайы Нго Тхи Нгок Даоның төртінші ұлы болды. Ол Ле Льоның төртінші немересі, Ле Ньон Тонгтың жартылай ағасы, ал оның анасы мен Ле Ньон Тонгтың анасы Нгуен Тхи Анның туысқан (немесе әпке-қарындас) болуы мүмкін. Жас Тшань ұлттық жылнамада, Ұлы Вьет елінің толық жылнамасында "Тамаша қабілетті, ақыл-ойы мен денесі керемет, сырт келбеті әдемі әрі күшті; мейірімді, жомарт, ақылды, адал, император атағына лайық, оның тапқырлығы мен батылдығы елді сақтап қалады" деп сипатталған. Тшань үш жасында патша сарайына әкелінді және өзінің жарты ағасы, биліктегі император Ле Ньон Тонг, сондай-ақ ағалары Ле Хак Сян және Ле Ньги Дань сияқты Дунь-Киньде (Токио) білім алды. 1445 жылы Ле Ньон Тонг жарлық шығарып, Ле Ту Тханды Бинь Нгуен (Бинь Нгуен Вун) ханзадасы етіп тағайындады және оны Kinh sư-ге, Kinh Dien-дегі басқа ханзадалармен бірге оқуға жіберді. Kinh Dien-дегі Тран Фонг сияқты шенеуніктер Бинь Нгуен Вунның қадірлі келбеті бар және басқалардан ақылды екенін байқап, оны ерекше тұлға деп санады.
Таққа көтерілу
1459 жылы Диен-Ниньдің 6-шы жылы, 10-шы айдың 3-і күні Ле Тай Тонгтың тұңғыш ұлы Ле Нги Дан түн ортасында төңкеріс жасап, биліктегі император Ле Ньян Тонгты өлтірді. Нги Дан өзін император деп жариялады. Тоғыз айдан кейін екі әскери жетекші Нгуен Си мен Дин Лиет бастаған Ле Нги Данға қарсы төңкеріс сәтті аяқталды және Нги Дан патша сарайында қаза тапты. Төңкерісшілер Тыш ханзададан жаңа император болуын сұрады, ол келісті. Ле Нги Данның өлімінен екі күн өткен соң Ле Хао император деп жарияланды. Нги Данды құлатып, өлтірген төңкеріс басшылары – Ле Лойдың соңғы тірі достары және көмекшілері Нгуен Си мен Дин Лиет еді. Олар 1440 жылдардан бері биліктен шеттесті, бірақ әулеттің негізін қалаушы Ле Лоймен байланысты болғандықтан, олардың беделі сақталды. Жаңа патша осы екі адамды жаңа үкіметіндегі жоғары лауазымдарға тағайындады: Нгуен Си патша кеңесінің мүшесі болды, ал Дин Лиетке Đại Việt патшалық армиясының басшылығы тапсырылды.
Бюрократиялық реформалар
Ле Сын Тонг оңтүстік аймақтағы Тхан Хоа олигархиясын Конфуцийлік мемлекеттік қызмет емтихандары арқылы іріктелген бюрократтар корпусымен алмастыруға бағытталған реформалар енгізді. Қытай үлгісіне сүйене отырып, ол үкіметті алты министрлікке бөлді: Қаржы, Рәсімдер, Әділет, Кадрлар, Армия және Қоғамдық жұмыстар. Азаматтық және әскери қызметте де тоғыз дәреже орнатылды. Патшалық билік өкілдерін бақылауға және тек патшаға есеп беруге патша өкілеттігімен Цензуралар кеңесі құрылды. Алайда, мемлекеттік билік ауыл деңгейіне дейін жетпеді. Ауылдарды өздерінің кеңестері басқаратын. 1469 жылы Дай Вьеттің картасы жасалып, патшалықтағы барлық ауылдарды тізімдеген толық санақ жүргізілді. Бұл уақытта ел 13 провинцияға (до) бөлінді. Әр аймақты әкім, судья және жергілікті әскер қолбасшысы басқаратын. Сын Тонг сондай-ақ әр алты жылда бір рет халық санағын өткізуді бұйырды. Басқа да қоғамдық жұмыстар жүргізілді, соның ішінде астық қоймаларын салу және жөндеу, су тасқынынан кейін суландыру жүйелерін қайта құру және жөндеу үшін армияны пайдалану, аурулар таралған аймақтарға дәрігерлерді жіберу. 25 жастағы император салыстырмалы түрде жас болса да, ол Дай Вьеттің тұрақтылығын қалпына келтірді, бұл оған дейінгі екі императордың билігін белгілеген дүрбелеңді кезеңдерден айтарлықтай айырмашылық болды. 1471 жылы патшалық бюрократиялық әскерге 5300-ден астам лауазымды адамды (халықтың 0,1 пайызы) жұмысқа орналастырды, олар соттың және провинциялардың арасында тең бөлінді, әр үш ауылға кем дегенде бір бақылаушы офицер болды. 1490 жылы бүкіл ел бойынша халық санағы жүргізілді, онда бүкіл ел бойынша шамамен 8000 ауыл деңгейіндегі юрисдикциялар, соның ішінде патшалық кешен мен Қызыл өзеннің арасында орналасқан отыз алты қалалық округтер, елдің жалғыз қаласы Донг Кинь; жалпы халқы шамамен 3,7 миллион адам, Қызыл өзен дельтасы сол кездегі Оңтүстік-Шығыс Азияның ең тығыз қоныстанған аймағы болды. Жаңа үкімет тиімді болып шықты және Қытайдан тыс Қытайдың конфуцийшілдік басқару жүйесін сәтті бейімдеді. Алайда, Thánh Tông және оның ұлы мен мұрагері Ле Хиен Тонг (1498–1504) қайтыс болғаннан кейін, келесі үш ғасырда бұл жаңа үкімет моделі бір емес, екі рет құлады.
Құқықтық реформалар және жаңа ұлттық заң
1483 жылы Ле Сын Тонг Đại Việt үшін жаңа кодекс жасады, ол – Вьетнамның ұлттық қазынасы және Ұлттық кітапханада А.314 нөмірімен ағаш блоктары түрінде сақталады. Жаңа заңдар «қытай заңдарына негізделген, бірақ вьетнамдық ерекшеліктерді де қамтыды, мысалы, вьетнамдық қоғамдағы әйелдердің қытай қоғамына қарағанда жоғары статусы мойндалды. Жаңа кодекс бойынша, некеге тұру үшін ата-ананың рұқсаты қажет емес еді, және қыздар ұлдарымен тең мұрагерлік құқықтарына ие болды».
Экономикалық саясат
Сын Тонг билік құрған кезде Хай Дюнг пештерінен шыққан вьетнамдық экспорттық фарфор бұйымдары Батыс Азияға дейін табылған. Маджапахит астанасы Троуланда XV ғасырдағы көптеген вьетнамдық керамикалық өнімдер табылды. Алайда ол халықаралық саудаға қарсы тұрып, ауыл шаруашылығына негізделген ұлттық, өзін-өзі қамтамасыз ететін экономиканы дамытуға баса мән берді. 1461 жылы ол провинциялық шенеуніктерге ішкі тыныштықты сақтау және шетелдіктердің елге кіруін шектеу үшін маңызсыз сауда-саттықпен айналыспауды ескертті. Сондай-ақ, ол өлшемдер мен салмақтарды біркелкі ету үшін базар ережелерін енгізді. 1469 жылы оқ-дәрі мен қару-жарақ мемлекеттік меншікке алынды. 1471 жылы Чампа жеңілгеннен кейін, ол жаңа бағындырылған жерлерге тұтқындар мен қылмыскерлерді қоса алғанда, көптеген вьетнамдықтарды қоныстандыруға жіберді. Жерлер тең бөлінді, жаңа провинциялардағы халыққа көмектесу үшін бюрократиялық аппарат пен әскери гарнизондар құрылды. Чампаның құлауы вьетнамдықтарға Орталық Таулы аймақтың шетелдік нарықтарда ең көп сұранысқа ие өнімдерін монополиялауға мүмкіндік берді. 15 ғасырдың соңында Холлдың сөзімен айтқанда, "Вьетнам өркениеті гүлденудің ең жоғалғы нүктесіне жетті".
Білім беру саясаты
Сын Тонг өзінің көп уақытын білімді дамытуға арнады. Ол ұлттық университетті кеңейтіп, емтихандарды жетілдіріп, әдебиетті қолдады, математикалық және ғылыми трактаттарды жариялауға демеу берді және Вьетнамның алғашқы толық картасын жасады. Сондай-ақ, ол барлық провинцияларда әдебиет храмдарын салу арқылы патшалықтың ішінде конфуцийлік құндылықтардың таралуын ынталандырды. Онда Конфуцийге құрмет көрсетілді және конфуциандыққа қатысты классикалық еңбектерді табуға болады. Ол сонымен қатар буддалық және даосистік храмдар салуды тоқтатты және монахтарға жаңа жер сатып алуға тыйым салды. Оның билігінде вьетнамдық конфуцийлік ғылымы өзінің алтын ғасырына жетті, 1076 жылдан 1911 жылға дейін бітірген 2,896 tiến sĩ (патшалық ғалымдар) ішінде 501 tiến sĩ бітірді. 1460 жылы ол конфуцийшіл ғалым Нго Сы Лиенге (1401–1489) ресми ұлттық тарих кітабын жазуды тапсырды, ал 1479 жылы «Đại Việt sử ký toàn thư» тарихнамасы аяқталып, императорға ұсынылды.
Минг Қытай
Сын Тонг билік құрған кезде екі оқиға Минь елінің сумен қамтамасыз ету жүйесін сынаққа ұшыратты. Біріншісі – 1471 жылы Чампаның жойылуы, екіншісі – 1479 және 1481 жылдар аралығында Лаосқа шабуыл жасау. 1471 жылы Чампаны жойғаннан кейін вьетнамдықтар Мин сарайына Чампаның билеуші үйінің құлдырауы «азаматтық соғыстың нәтижесінде» болғанын хабарлады. 1472 жылы вьетнамдық қарақшылар Хайнань мен Гуанчжоу жағалауында қытайлық және сауда кемелеріне шабуыл жасағанда, Мин императоры Thánh Tông-ты осындай әрекеттерді тоқтатуға шақырды. Дьей Вьет ханның әміршілері өз халқының мұндай әрекеттерге бармайтынын мәлімдеді. Нгуен әулеті кодексінің 344-бабы мен Ле әулеті кодексінің 305-бабы вьетнамдық еркектерді өздігінен кастрациялауға және кастрациялауға тыйым салады. Вьетнамдық еркектерді өздігінен кастрациялауға император Лэ Сьи Тонг 1464 жылы тыйым салды. Император Ле Тхан Тонгтың басшылығымен вьетнамдықтар шетелдік байланыстарды тоқтатып, оқшаулау саясатын жүзеге асырды. Осы уақыт аралығында Гуандун (Лейчжоу түбегі мен Хайнань) мен Вьетнам арасындағы сауда-саттық өте көп болды. Алғашқы деректерде вьетнамдықтар кемелері бағытынан ауытқыған қытайлықтарды тұтқынға алып, ұстап алған. Қытайлық жас жігіттерді вьетнамдықтар кастрация үшін таңдап алып, вьетнамдықтардың евнух құлдары болды. Қазіргі тарихшылар тұтқындалған және кастрацияланған қытайлар Қытай мен Вьетнам арасындағы тұрақты саудаға қатысқан және оларды Вьетнамның шет елдермен саудаға қарсы шарасынан кейін жазалаған деген болжам жасайды. 1499 жылы Мин Шилудағы жазбада Вэньчаннан шыққан он үш қытайлық жігіттің, оның ішінде Ву Руи есімді жас жігіттің, Хайнаньнан Гуандунның Цинь субпрефектурасына (Кинчжоу) бара жатқан кезде кемесі бағытынан бұрылып, вьетнамдықтар тұтқындағанын жазған. Олардың он екісі ауыл шаруашылығында жұмыс істеуге құлдыққа алынды, ал ең жас қытайлық адам Ву Руи (吳瑞) Вьетнам соты кастрация үшін таңдады, өйткені ол он үштің ішіндегі жалғыз жас адам болды және ол шамамен төртінші ғасыр бойы Вьетнамның император сарайының евнухы болды. Вьетнамдықтарға сарайдағы евнух құлы ретінде қызмет еткеннен кейін, ол 1497 жылы вьетнамдық билеуші қайтыс болғаннан кейін, солтүстік Вьетнамдағы әскери лауазымға әскери инспектор ретінде жоғарылатылды, өйткені оның сарайдағы қызметі вьетнамдықтар үшін құнды болған көрінеді. Алайда Ланг Сон күзетші сарбазы Дунь Тамтри (Ян Санцзи; 楊三知) оған Қытайға оралудың жолы туралы айтты және Ву Руй таулар арқылы 9 күн бойы жүріп шыққаннан кейін Лончжоуға қашып кетті. Жергілікті азшылық тобының басшысы Вей Чен оны тұтқындап, отбасының қарсылығын жоққа шығарды. Вьетнам оның қашып кеткенін біліп, Вьетнамның мемлекеттік құпиясын Қытайға ашады деп қорқып, Вьетнам Вьетнамды сатып алу үшін агентін жіберді, төлем ретінде 100 жин ақша ұсынды. Вэй Чен оны вьетнамдықтарға қайта сатуды жоспарлады, бірақ олар ұсынған сома тым аз екенін айтты және одан да көп талап етті. Алайда олар баға туралы келіспей тұрып, Вуны Пиньсианның судьясы Ли Гуаннинг құтқарып алды, содан кейін Пекинге Мерекелік дирекцияның (司禮監太監) Мин сарайының евнухы ретінде жұмысқа жіберілді. Đại Việt sử ký toàn thư 1467 жылы Дай Вьет провинциясының Ан Бан провинциясында (қазіргі Куанг Нин провинциясы) қытай кемесі өз бағытынан шығып, жағалауға ұшып келгенін жазған. Қытайлықтар тұтқындалып, Ле Тан Тонгтың бұйрығы бойынша Қытайға қайтуға рұқсат етілмеген. Бұл оқиға Ву Руи тұтқындалған оқиғаға ұқсас болуы мүмкін. 1472 жылы Мин Шилудағы жазбада Нанхайдан бірнеше қытайлықтардың кемесі Вьетнамға бағыттан тайғаннан кейін Қытайға қашып кетіп, Вьетнамның әскерінде сарбаз ретінде қызмет етуге мәжбүр болғаны туралы жазылған. Қашып шыққандар сонымен қатар 100-ден астам қытайлық ер адам Вьетнамда тұтқынға алынғанын анықтады деп хабарлады. Қытайдың Салық министрлігі қытайлық азаматтар мен әскерилерге шетелге баруды тоқтатуды бұйырды. Бұл 100 адам У-Руимен бірге тұтқынға алынды және тарихшы Лео К. Шин олардың барлығы желмен бағытынан ауытқып кетпей, заңсыз саудаға қатысқан болуы мүмкін деп санайды. Вьетнамдықтар кастрациялап, евнухтарға айналдырған 100-ден астам қытайлық ер адам оқиға туралы хабарланған кезде Вьетнамда тұтқын болып қалды. Жас қытайлық жігіт Ву Руидің оқиғасы да, 100 - ден астам қытайлық ер адамның кастрациялануы мен евнуктер ретінде пайдаланылуы да тарихшылар Джон К. Уитмор мен Тана Лиге сәйкес саудаға қатысуы мүмкін екенін көрсетеді, одан кейін вьетнамдық үкімет оны тоқтатты, олардың шындығында желмен бағытынан ауытқып кеткені емес.
Шампа
1470 жылы хан Маха Сажан бастаған 100 000 сарбаздық чам әскері Хуэдегі вьетнамдық гарнизонды қоршады. Жергілікті қолбасшы Ханойға көмек сұрады. Чампа жеңіліске ұшырады және 500 жылдан астам уақыт бойы чам және вьетнамдықтар арасындағы күш тепе-теңдігі бұзылды. Мин жылнамаларында 1485 жылы "Чампа алыс және қауіпті ел, ал Анам әлі де онда әскерлерін сақтап тұр" деп жазылған.
Лаос және Бирма
1448 жылы вьетнамдықтар қазіргі Лаостың солтүстік-шығысындағы Жарс жазығындағы Муанг Пхуан жерін жаулап алды, ал Thánh Tông 1471 жылы бұл аумақты Đại Việt провинциясына айналдырды. 1478 жылы басталғанда, Thánh Tông Лаос патшасы Чаккафаттан кек алуға уақыт жеткенін сезінді, ол Аннами шекарасындағы әскерін шабуылға дайындады. Осы шақта ақ піл ұсталып, Чаккафат патшаға жеткізілді. Пілдің патшалықтың маңызды символы болуы Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған еді, сондықтан Thánh Tông осы пілдің шашын Đại Việt сарайына сыйлық ретінде әкелуді сұрады. Бұл сұраныс қорлау ретінде қабылданды, және аңыз бойынша, оның орнына тыңайтқышпен толтырылған қорап жіберілді. Thánh Tông сондай-ақ Лаос Тай халықтарының үстінен билігін арттырып жатқанын байқады, олар бұрын Вьетнамның жоғарылығын мойындап, Đại Việt-ке үнемі салық төлеп келген. Осылайша, Тай тайпаларына Đại Việt-тің билігін қайта орнату мақсатындағы жорықтар Лаосқа басып кіруге әкелді. 1479 жылдың күзінде Thánh Tông 180 мың сарбаздық әскерді батысқа қарай бастап, Муанг Пхуан, Лан Шан және Нан қалаларына шабуыл жасады. Луангпрабанг жаулап алынды, ал Лаос патшасы Чаккафат қаза тапты. Оның әскерлері қазіргі Мьянмадағы Кенгтунг маңындағы Иравади өзенінің жоғарғы ағысына қарай ілгеріледі. 1482 жылы Момейк Дай Вьеттен әскер қарыз алып, Хсенви және Лан Наға шабуыл жасады. Дай Вьет әскерлері Лан Шан және Ланна біріккен күштерінен жеңіліске ұшырады, нәтижесінде олардың әскер саны азайды. 1484 жылдың қараша айына қарай Thánh Tông және оның әскерлері Дай Вьетке қайта оралды. Мин Шилу мәліметтері бойынша, 1488 жылы Қытайдағы Мьянманың Ава елшілігі Дай Вьеттің олардың аумағына басып кіргеніне шағымданды. Келесі жылы (1489) Мин сарайы Дай Вьетке тоқтауға кеңес беру үшін елшілерді жіберді.
Басқа аймақтық күштер мен қарақшылар
Мин Шилудың мәліметінше, Thánh Tông тоқсан мың әскерді Лан Шанға шапқындап кірді, бірақ Малакка сұлтандығының әскерлері оларды қуып, отыз мың вьетнамдық сарбазды өлтірді. 1485 жылы Чампа, Лан Шан, Мелака, Аюттая және Ява елшілері Дай Вьетке келді. 1470 жылы ол Тонкин шығанағында қарақшыларға қарсы жорық ұйымдастырып, теңіз жолдарын қамтамасыз етті. 1475 жылы Рюкю аралдары мен Чампадан келген қарақшылар Ки Ньон портына шабуыл жасады. 1480 жылы Вьетнам жағалауында вьетнамдықтар мен Рюкю кемесі арасында шайқас болды. Минг 1481 жылы Вьетнамның шапқыншылығына қарсы Лан Сонгтан көмек сұраған хабарлама алды. Ле Сын Тонг 1485 жылы "Вассал елдерден император астанасына салық миссияларына қатысты ережелерде" (Chư phiên sứ thần triều cống kinh quốc lệ) Мелака, Ява, Сиам, Лаос және Чампа елдерін өзіне бағынышты деп жариялады. Туси жүйесі шеткі және таулы шекаралық аймақтардағы "жабайы" этникалық азшылықтарды басқару үшін пайдаланылды.