10 ғасыр өркендеуі: Оттондық мәдениет және әдебиет қозғалысы

Кіріспе

10 ғасырдағы мәдени және әдеби қозғалыс

Отондық қайта өрлеу – Орта және Оңтүстік Еуропадағы Византия және Көп Ежелгі өнерінің қайта жандануы. Ол Отон (немесе Саксон) әулетінің алғашқы үш Киелі Рим императорының билік кезеңімен бірге жүрді: Отто I (936–973), Отто II (973–983) және Отто III (983–1002), және олардың демеушілігіне көп жағдайда байланысты болды. Бұл қозғалыстың басшылары – Рим папасы Сильвестр II және Флерийлік Аббо. Отондық сарай мен Византияның Константинополь қаласы арасындағы қайта жанданаған байланыс, Шығыс Византия және Батыс Латын мәдениеттерінің, әсіресе өнер, сәулет және металл өңдеу салаларындағы араласуына түрткіс берді, ал Отондықтар білім беруді жеті еркін өнерге негізделген соборлық мектептер желісі арқылы жандандырды. Отондық зияткерлік қызмет негізінен Каролингтердің еңбектерінің жалғасы болды, бірақ олар патша сарайынан гөрі, көбінесе соборлық мектептерде және епископтардың сарайларында (мысалы, Льеж, Кельн және Магдебург) таралды.

Тарихнама

Қайта өрлеу ұғымын алғаш рет Оттон дәуіріне неміс тарихшысы Ханс Науман қолданды. Оның 1927 жылы жарық көрген еңбегінде Каролинг және Оттон дәуірлері Karolingische und ottonische Renaissance (Каролинг және Оттон қайта өрлеуі) деген атпен біріктірілді. Бұл Эрна Патцельттің «Каролингтік қайта өрлеу» терминін енгізгеннен кейін екі жыл өткен соң болды (Die Karolingische Renaissance: Beiträge zur Geschichte der Kultur des frühen Mittelalters, Вена, 1924), және сол жылы Чарльз Х. Хаскинс «Он екінші ғасырдың қайта өрлеуі» (Cambridge Mass., 1927) атты еңбегін жариялады. Орта ғасырдағы үш қайта өрлеудің бірі – Оттон қайта өрлеуі король Оттоның Италияның Аделаидасына үйленуінен (951) кейін басталды, бұл итальяндық және неміс корольдіктерін біріктіріп, Батысты Византияға жақындастырды. Ол 962 жылы Римдегі Әулие Петр базиликасында Папаның қолдауымен императорлық тәж кию арқылы христиандық (саяси) бірлікті нығайтты. Кейде бұл кезең император Генрих II (1014–1024) билігін, ал сирек жағдайларда оның салиандық мұрагерлерін де қамтиды. Бұл термин көбінесе Германияда латын тілінде жүргізілген императорлық сарай мәдениетімен шектеледі. Ол кейде «10 ғасырдың қайта өрлеуі» немесе «10 ғасырлық қайта өрлеу» деп те аталады, Германиядан тыс жерлердегі дамуларды қамту үшін, немесе 10 ғасырдың соңында болғандықтан «1000 жылдық жаңару» деп те аталады. Бұл кезең алдыңғы Каролингтік қайта өрлеуден қысқа болды және оның жалғасы болды – осы себепті Пьер Рише сияқты тарихшылар оны «үшінші Каролингтік қайта өрлеу» деп атауды ұсынады, ол 10 ғасырды қамтиды және 11 ғасырға дейін созылады. «Бірінші Каролингтік қайта өрлеу» Карл Ұлының өзінің билігі кезінде, ал «екінші Каролингтік қайта өрлеу» оның мұрагерлерінің кезінде болды.

Кітапханалар

Кітапханалар Отондық қайта өрлеу дәуірінде монастырь скрипторияларының қарқынды қызметі арқасында құрылып, байытылды және 10-ғасырда одан әрі дамыды, бұл туралы сақталған каталогтар куәлік етеді. Боббио аббаттығының каталогында шамамен 600 жұмыс, ал Флери аббаттығының каталогында да осыған жуық саны тіркелген. Герберт (кейіннен Папа Сильвестр II) Боббио кітапханасын сатып алу және тізімдеуде маңызды рөл атқарды, өз қаражатын кітап қорын толықтыруға жұмсады. Монтье-ан-Дерлік Адсоның кітап қорында Порфирий, Аристотель, Теренций, Цицерон және Вергилий сияқты авторлардың көптеген кітаптары болды. Ол 980 жылы Равеннадағы Отрикпен болған дау кезінде диалектиканы меңгергендігімен және 997 жылы жазылып, Отон III-ке арналған «Рационалды және ақыл-ойды пайдалану туралы» (De rationalis et ratione uti) трактатымен танымал болды. Флерилік Аббо осы еңбектерге екі трактат түрінде түсіндірме жазды. Шартрлық Фулберттен және, мүмкін, оның кітапханасынан шыққан диалектикалық еңбектер жинағында Порфирийдің «Исагогасы», Аристотельдің «Категориялары», Фулберттің өзінің риторика мен диалектика арасындағы айырмашылығы, Цицеронның «Топикасы», Аристотельдің «De Interpretatione» еңбегі, Боэцийдің үш түсіндірмесі және Герберттің 997 жылы жазған «de Ratione» трактаты бар. Диалектиканы дамытуға Клунилік Мажолус үлкен үлес қосты, сондай-ақ жұлдыздар каталогы да болды. Кейіннен Папа Сильвестр II болған Герберт жердің, планеталар мен жұлдыздардың қозғалысын астрономиялық тұрғыдан зерттеу үшін ағаштан жасалған жер шарын, музыканы зерттеу үшін монохордты және арифметикалық есептеулер үшін абакты пайдалануды енгізді. Шартрлық Фулберт араб сандарын қолдануды ұсынды. Рейхнау мектебінің өкілі Германн Рейхнау астролябия, математикалық есептеулер және музыка туралы трактаттарымен атақты болды.

Өнер

Отондық Ренессанс әсіресе өнер мен сәулетте танылады, Константинопольмен жаңадан байланыс орнату арқылы, Кельн архиепискобы Бруноның мектебі сияқты жаңарған собор мектептерінде, 936 жылы Отто құрған Кведлинбург аббаттығындағы бірнеше элиталық скрипторияларда жасалған жарқын қолжазбалар және саяси идеологияда көрінеді. Императорлық сарай діни және рухани өмірдің орталығы болды, патша отбасының әйелдерінің мысалымен: Отто I-нің сауатты анасы Матильда, оның қарындасы Герберга Саксонская немесе оның жұбайы Аделаида. Византиялық ықпал Отто II-нің ханшайым Теофанаға үйленуімен одан әрі күшейді, ол күйеуінің 983 жылы қайтысынан кейін 991 жылға дейін кішкентай ұлы Отто III-тің регенті ретінде билік етті. Отто I-нің императорлыққа билікке келуінен кейін, Оттоның жақын айналасында империя идеясына деген жаңа сенім пайда болды және реформаланған шіркеу мәдени және көркемдік құлшыныстың жаңа дәуірін құрды. Отондық өнер – Константин мен Юстинианнан бастау алған заңды билік көзі ретінде қасиетті және императорлық текті бекітуге арналған сарай өнері болды. Осы атмосферада жаңа өнердің негізін құраған дәстүрлер бірікті: Кейінгі Антикалық, Каролингтік және Византиялық кезеңдердің суреттері. Сондықтан бұл термин 800 жылы Карлдың тәж киюімен бірге болған Каролингтік Ренессансқа ұқсас қолданылады. Отондық монастырлардың шағын тобы император мен епископтардың тікелей демеушілігін алды және сол кездегі ең көрнекті өнер түрі – тамаша ортағасырлық жарқын қолжазбаларды жасады. Корвей алғашқы қолжазбалардың бірін жасады, содан кейін 1000 жылдан кейін Хильдесхаймдегі скрипторий пайда болды. Ең танымал Отондық скрипторий Констанц көліндегі Райхенау аралындағы монастырда болды: басқа ешбір шығарма оның миниатюралары сияқты Отондық өнердің бейнесін қалыптастырмады. Райхенаудың ең маңызды еңбектерінің бірі – Кодекс Эгберти, онда Иса Мәсіхтің өмірінен алынған миниатюралар бар, бұл цикл Каролингтік дәстүрлері мен аралдық және Византиялық ықпалдың іздерін қамтитын стильдердің бірігуі болып табылады. Басқа да белгілі қолжазбалар: Райхенау Евангелиясы, Лиутер кодексі, Генрих II-нің перикопалары, Бамберг Апокалипсисі және Хитда кодексі. Гандерсхаймдық Хросвита осы кезеңде болған өзгерістерді сипаттайды. Ол – монах, Теренцийдің классикалық шығармаларына негізделген өлеңдер мен драмалық шығармалар жазған. Бұл кезеңнің сәулеті де инновациялық болды және кейінгі романдық стильге дейінгі алғыкөз болды. Саяси тұрғыдан алғанда, христиандық біртүтастық және империя туралы теориялар гүлденді, сонымен қатар Батыстағы императорлық ұлылықтың классикалық түсініктері қайта жаңғырды. Отто II-нің грек әйелі Теофана арқылы Византиялық иконография Батысқа енді. Глобус круцигер патшалық биліктің символына айналды және Киелі Рим императорлары Византиялық үлгіде Мәсіхпен тәж киген ретінде бейнеленді. Отто III «Римнің даңқын» қайта жаңғыртуға тырысқанда, Мәңгілік қаланы өзінің астанасы етіп, грек-римдік үлгіде сарайдағы рәсімдерді күшейтті. Мектептер де Неаполь және Капуа герцогтарының ықпалымен жанданды, онда әйгілі епископ I Альфанус, ежелгі авторлардың ізбасары, музыка, астрономия және медицинамен тығыз байланысты болды.

The Ottonian Renaissance is recognized especially in the arts and architecture, invigorated by renewed contact with Constantinople, in some revived cathedral schools, such as that of Archbishop Bruno of Cologne, in the production of illuminated manuscripts from a handful of elite scriptoria, such as Quedlinburg Abbey, founded by Otto in 936, and in political ideology. The Imperial court became the center of religious and spiritual life, led by the example of women of the royal family: Matilda the literate mother of Otto I, his sister Gerberga of Saxony, or his consort Adelaide. The Byzantine influence further increased with the marriage of Otto II with Princess Theophanu, who upon her husband's death in 983 ruled as Empress dowager for her minor son Otto III until 991. After Otto I's Imperial coronation, there emerged a renewed faith in the idea of Empire in Otto's immediate circle and a reformed church, creating a period of heightened cultural and artistic fervor. Ottonian art was a court art, created to confirm a direct Holy and Imperial lineage as a source of legitimized power linked from Constantine and Justinian. In this atmosphere the masterpieces that were created fused the traditions which the new art was based on: paintings from Late Antiquity, the Carolingian period, and Byzantium. In this way, the term is used as an analogue to the Carolingian Renaissance which accompanied Charlemagne's coronation in 800. A small group of Ottonian monasteries received direct sponsorship from the Emperor and bishops and produced some magnificent medieval illuminated manuscripts, the premier art form of the time. Corvey produced some of the first manuscripts, followed by the scriptorium at Hildesheim after 1000. The most famous Ottonian scriptorium was at the island monastery of Reichenau on Lake Constance: hardly any other works have formed the image of Ottonian art as much as the miniatures which originated there. One of the greatest Reichenau works was the Codex Egberti, containing narrative miniatures of the life of Christ, the earliest such cycle, in a fusion of styles including Carolingian traditions as well as traces of insular and Byzantine influences. Other well known manuscripts included the Reichenau Evangeliary, the Liuther Codex, the Pericopes of Henry II, the Bamberg Apocalypse and the Hitda Codex. Hroswitha of Gandersheim characterises the changes which took place during the time. She was a nun who composed verse and drama, based on the classical works of Terence. The architecture of the period was also innovative and represents a predecessor to the later Romanesque. Politically, theories of Christian unity and empire thrived, as well as revived classical notions of Imperial grandeur in the West. By Otto II's Greek wife Theophanu, Byzantine iconography entered the West. The globus cruciger became a symbol of kingly power and the Holy Roman Emperors were represented as crowned by Christ in the Byzantine fashion. It was in trying to revive the "glory that was Rome" that Otto III made the Eternal City his capital and increased in Greco Roman fashion the ceremony of the court. Schools also revived under the influence of the Dukes of Naples and Capua where the illustrious Bishop St Alfanus I, an imitator of ancient writers, was closely involved in music, astronomy and medicine.