Кіріспе
Том ДеЛей, республикалық АҚШ-тың Техас штатынан 1979–1983 жылдары және 1985–2006 жылдары сайланған, сондай-ақ 2003–2005 жылдары Өкілдер палатасының көпшілікке жетекшісі болған, 2010 жылы 2002 жылғы сайлауда Техас штатының мемлекеттік лауазымдарына республикалық үміткерлерді қолдау мақсатындағы заңсыз сайлау қаржыландыруына қатысты ақша жылыстыру және құлық жасау айыптары бойынша сотталды. 2013 жылы Техас апелляциялық соты ДеЛейді кінәсіз деп таныды. Бұл шешім 2014 жылдың 1 қазанында Техас қылмыстық апелляциялық сотымен бекітілді. ДеЛейдің осы күннен бастап үш жыл, яғни 2017 жылдың 1 қазанына дейін, заңбұзушылық әрекеттерге қатысты шағымдануға құқығы болды. 2005 жылы Том ДеЛейге қарсы қозғалған қылмыстық істі Трэвис округінің (онда штаттың астанасы Остин орналасқан) сол кездегі округтік прокуроры Ронни Эрл қозғады. Алғашқы үкім шығару жөніндегі қазылар алқасы ДеЛейді айыптаудан бас тартқаннан кейін Эрл жаңа дәлелдер табылып, іс қайта қаралуға тиіс екенін мәлімдеді. Екінші үкім шығару жөніндегі қазылар алқасы 2005 жылдың 28 қыркүйегінде ДеЛейге қарсы қылмыстық құлық жасады деген айып тақты. 3 қазанда үшінші үкім шығару жөніндегі қазылар алқасы ДеЛейді ақша жылыстыру қылмысы жасады деп айыптады. 19 қазанда оны тұтқындауға бұйрық берілді, ал ДеЛей келесі күні Хьюстон қаласындағы Харрис округінің шериф кеңсесіне өздігінен барып ұсталды. Өкілдер палатасының республикалық конференциясының ережелеріне сәйкес, ДеЛей уақытша Өкілдер палатасының көпшілікке жетекшісі лауазымынан шеттеді. 2006 жылдың 7 қаңтарында, республикалықтардың қысымынан кейін, ол бұл лауазымға қайта оралмайтынын мәлімдеді. 2006 жылдың 9 маусымында ДеЛей Конгресстен кетті. Іске қатысты екі судья өзін шеттетуге мәжбүр болғаннан кейін, Техас Жоғарғы Сотының бас судьясы Сан-Антонио қаласынан демократтық бағыттағы аға округтік судья Пэт Пристті іс бойынша төрағалық етуге тағайындады. ДеЛей барлық айыптауларды жою туралы өтініш білдірді. Судья Прист сайлау заңын бұзуға қатысты айыптаудың бір бөлігін жоққа шығарды, бірақ ақша жылыстыру және ақша жылыстыруға қатысты басқа да ауыр айыптауларды қарауды жалғастыруға рұқсат берді. 2010 жылдың қараша айында Трэвис округінің қазылар алқасы ДеЛейді екі айып бойынша да кінәлі деп тапты. 2013 жылдың қыркүйегінде екі республикашыл және бір демократтан тұратын Техас апелляциялық соты ДеЛейдің айыбын жоққа шығарды. Соттың пікірінше, мемлекет ұсынған дәлелдер ДеЛейді кінәлі деп тануға заңдық тұрғыдан жеткіліксіз болды, сондықтан сот төменгі соттардың шешімдерін өзгертіп, ақтау туралы шешім шығарды. Қазіргі округтік прокуратура бұл шешімге қарсы Техас қылмыстық апелляциялық сотына шағымдануға ниеттенді, және осылай істеді. Техас қылмыстық апелляциялық соты істі қайта қарауға келісіп, 2014 жылдың 1 қазанында төменгі соттардың шешімін растайтын 8:1 дауыспен шешім шығарды.
Өмірбаян
1990 жылғы халық санауынан кейін аумақты қайта бөлу кезінде Техас демократтары республикалық саяси сарапшы Майкл Баронның айтуынша, елдегі ең тиімді партиялық округтерді өзгертуді жасады. Демократтар 1992 жылы Техас штатының конгресс депутаттарының 70 пайызын жеңіп алды, бұл жаңа округтердің күшіне енген алғашқы жыл болды, сонымен қатар штат бойынша конгресске берілген дауыстардың жартысын алды. 2000 жылғы халық санауынан кейін республикашылар конгрестік делегацияда республикалық көпшілікті қамтамасыз ету үшін округтік шекараларды қайта сызуға тырысты, ал демократтар қазіргі шекараларға ұқсас жоспарды сақтауды көздеді. Екі партия Техас заң шығарушы органында келіспеушілікке ұшырады, онда республикашылар Сенатты, ал демократтар Өкілдер палатасын бақылады. Нәтижесінде жаңа округтік шекаралар үш судьядан тұратын федералды сот алқасымен бекітілді, олар екі жаңа округті қосып, мүмкіндігінше аз өзгеріс енгізді. 2001 жылы Техас заң шығарушы округтерді қайта құру кеңесі (штаттың вице-губернаторы, мемлекеттік есептерді бақылаушысы, штаттық палатаның спикері, бас прокурор және жер комиссарынан тұратын кеңес) халық санауының нәтижелеріне сәйкес штаттық заң шығарушы округтерді қайта қарады. Республикашылдар басымдығын құраған кеңес қабылдаған жаңа карта республикашыларға Техас штатының Өкілдер палатасын жеңуде артықшылық берді, ол сол кезде демократтардың бақылауында болды. 2002 жылғы сайлау кезінде осы жаңа карталар бойынша Делей «Техас үшін республикалық көпшілік» (TRMPAC) арқылы республикалық кандидаттарға қаржы жинады. 2002 жылдың қазан айында TRMPAC Сан-Антониодағы Нельсон Балидоға (2000 доллар), Корсиканадағы Байрон Кукқа (2000 доллар), Орталықтағы Уэйн Кристианға (2000 доллар), Дриппинг Спрингстегі Рик Гринге (2000 доллар) және Либертидегі Эдди Шаубергерге (2000 доллар) және басқаларға бірнеше арналар арқылы қаржылай көмек көрсетті. 2002 жылы республикалықтардың жеңісі нәтижесінде олар Техас палатасын, сондай-ақ Сенатты да бақылауда ұстады. Нәтижесінде 2003 жылы Техас заң шығарушы органы республикалықтарға басымдық берген онжылдықтың ортасындағы даулы аумақты қайта бөлу жоспарын құру үшін сессияға шақырылды. Бірқатар демократтар («Қойғын D» штаттық палатада және «Техас он бір» штаттық сенатта) штатты тастап, Оклахомаға, кейіннен Нью-Мексикоға дауыс беру үшін кворумды жоққа шығару үшін кетті. 2003 жылдың мамыр айында келіссөз жүргізуші танымал Хелен Гиддингс тұтқындалды, бірақ кейін бұл тұтқындау қателік деп танылды. Саяси полиция салық төлеушілердің есебінен жұмыс істеді. Техас палатасының спикері Крэддик Гиддингстен кешірім сұрады, содан кейін қару-жарақ сержантына Гиддингсті штаттық астана ғимаратында қамауға алуға бұйрық берді. 2005 жылдың 26 мамырында Техас судьясы Делей құрған комитет, негізінен несие карталары индустриясынан, оның ішінде Sears, Roebuck & Co. компаниясынан 25 000 доллар және Сан-Леандроның әртараптандырылған жинақтау қызметінен 50 000 доллар жинаған 600 000 доллардан астам қаржыны жарияламау арқылы штаттық заңды бұзған деп шешті. Ақшаның бір бөлігі телефон орталықтарын ұйымдастыруға және демократиялық заң шығарушыларды тұтқындауға шақыратын іздеу қағаздарын Федералды тас жолдарға орналастыруға жұмсалды, егер демократиялық партия Оклахомаға кеткеннен кейін аумақты қайта бөлу заңын қабылдауға жол бермеу үшін Техас қоғамдық қауіпсіздік департаментіне 800 нөмірі арқылы хабарласу керек болды. Федералды тас жол басқармасы демократтарды тұтқындауға көмектесуді ұсынды, бұл демократтарды автомобильмен емес, ұшақпен Оклахомаға баруға мәжбүр етті. 2004 жылғы сайлау кезінде Техастың конгрессіндегі бес орын демократтардан республикашылдарға ауысты, бұл жаңа аумақтық бөлуге байланысты болды. 2004 жылдың 6 қазанында Палатаның этика комитеті бір ауыздан екі айып бойынша Делейді ескертті. Бірінші айып бойынша, Делей «донорларға сол кезде күтілетін энергетика заңнамасы бойынша Делей өкіліне арнайы қолжетімділік берілді» деген көрініс тудырды. Екінші айып бойынша Делей «Федералды авиация басқармасы мен Әділет департаментінен Техастың округтерін қайта бөлу туралы дау кезінде Техас заң шығарушыларын іздеуге көмектесуді сұрап, саяси мәселеде федералды ресурстарды қолданды». Соңғы ескерту кезінде Палатаның этика комитеті қаржы жинаумен байланысты тағы бір айып бойынша іс-қимылды кейінге қалдырды, ал бұл мәселе штаттық қылмыстық іс-қимылға жатады. Бұл тергеу 2005 жылдың 28 қыркүйегінде қылмыстық айыптамаға әкелді. 2005 жылы Федералды сайлау комиссиясы Делейдің ұлттық саяси әрекет комитетін, «Республикалық көпшілік үшін американдықтарды» (ARMPAC) тексерді. FEC ARMPAC сатушыларға тиіс 322 306 долларлық қарызды жарияламағанын және комитет шығындарын федералды емес сайлауларға арналған шоттан төлегенін анықтады. FEC сонымен қатар ARMPAC 2001 жылғы түсімдер мен қолдағы ақша қалдығының балансын, сондай-ақ 2002 жылғы түсімдерді, шығыстарды және қолдағы ақшаның бастапқы және соңғы қалдығын бұрмалағанын анықтады. ARMPAC түзетілген есептерде қарызды жойды және шығыстарға қатысты дұрыс емес төлемдерді қарастырып жатыр. Делей Эрлді «заңсыз округтік прокурор» деп атады және «ашық саяси партиялықтықпен» айналысты. Эрл 2007 жылдың желтоқсанында зейнетке шықты және оның шәкірті Розмари Лехберг оның орнына келді.
Бас жюри айыптау актілері
8 қыркүйек, 2005 жыл: Федералдық үлкен қазылар алқасы TRMPAC-ті, яғни «Сапалы күтімді зейнет үйлері үшін одақ» және Техас бизнес қауымдастығынан 100 000 доллар көлеміндегі заңсыз саяси үлесімді қабылдады деген айыппен қамтылған, төрт қылмыстық іс бойынша айыптады, олардың ішінде заңсыз саяси жарнама, саяси комитетке заңсыз үлесімдер және графикалық компания мен саяси кандидаттарға жасалған заңсыз шығындар бар. 28 қыркүйек, 2005 жыл: Трэвис округінің округтік прокуроры Ронни Эрлдің басшылығымен жұмыс істейтін Трэвис округінің үлкен қазылар алқасы ДеЛейді TRMPAC-қа қатысы бар мәселелерден туындаған Техас штатының сайлау заңын бұзуға қатысты сөз байласуға қатысқаны үшін айыптады. Техас заңдары штаттық заң шығару сайлауларында корпоративтік үлесімдерге тыйым салады. Айыптамада TRMPAC корпоративтік үлесімдерді қабылдап, ақшаны Республикалық Ұлттық Комитет арқылы «ақтап», Техастағы республикалық кандидаттарға бағыттады делінген. 30 қыркүйек, 2005 жыл: Эрл өзінің алғашқы айыптамасын жою туралы өтінішке жауап ретінде екінші үлкен қазылар алқасынан ДеЛейге екінші айыптама беруді сұрады. Бұл қазылар алқасы айыптаудан бас тартты. Техастың әдеттегі тәртібіне қайшы, «құжат жоқ» деп белгіленген құжат жарияланбады және Эрл үшінші үлкен қазылар алқасына дәлелдер ұсынғаннан кейін және айыптама алғанға дейін нәтиже туралы ешқандай жария хабарлама жасалмады. 3 қазан, 2005 жыл: Эрл Остиндегі үшінші үлкен қазылар алқасынан ДеЛейге қарсы жаңа айыптама беруді сұрады және алды. Келесі күні жазбаша мәлімдемеде Эрл істі үш үлкен қазылар алқасына ұсынғанын және олардың екеуі айыптаудан бас тартқанын ашық мойындады. Эрл бұрынғы қазылар алқасы мерзімі біткендіктен, жаңа ақшаны «ақтау» туралы айыптаманы басқа қазылар алқасына ұсынғанын мәлімдеді. ДеЛейдің адвокаттары Эрлдің мәлімдемені сол күні сағат 17:00-ден кейін ғана жасауы керек екенін айтты. 3 қазан, 2005 жыл: ДеЛейдің адвокаттары сайлау заңын бұзуға қатысты жасалған құлық туралы айыптаманы алаяқтық деп тану туралы өтініш берді, бұл АҚШ Конституциясының экс-пост факто заңдарға тыйым салуын бұзу болып табылады деп мәлімдеді. ДеЛейдің адвокаттары 2002 жылы Техас сайлау заңына қарсы құлық жасау қылмысы қолданылмағанын айтты. Алайда, Остиндегі Техас университетінің заң профессоры Джордж Дикс қылмыстық құлық жасау туралы айыптама 2003 жылғы заңға дейін жасалған кез келген қылмысқа (соның ішінде сайлау заңын бұзуға) заңды түрде қолданылуы мүмкін деп мәлімдеді. Ол ДеЛейдің адвокаттары келтірген 2003 жылғы өзгерістерді қолданыстағы заңды нақтылау ретінде сипаттап, «Заң шығарушы орган заңның не екенін нақтылау үшін заң шығаруы жиі кездеседі» деді. Техас қылмыстық кодексі «ақталған» ақшаны ғана «қылмыстық қызметтен алынған» ақша деп анықтайтындықтан, ДеЛейдің адвокаттары корпоративтік үлесімдерді теріс пайдалану, тіпті орын алса да, ақшаны «ақтау» болып табылмайды деп мәлімдеді. 7 қазан, 2005 жыл: ДеЛейдің адвокаттары сотқа соңғы айыптаманы жою туралы өтініш берді, Эрл үлкен қазылар алқасын мәжбүрлегенін және заңсыз түрде үлкен қазылар алқасы туралы ақпаратты талқылап, басқаларды да солай етуге шақырғанын айыптады. 19 қазан, 2005 жыл: Техас соты ДеЛейді тұтқындауға ордер берді. ДеЛей келесі күні Техас штатының Харрис округінің түрмесінде ұсталды. Ол 10 000 доллар көлемінде кепілдік төлеп босатылар алдынан тұтқындалып, суретке түсіріліп, саусақ іздері алынды. 21 қазан, 2005 жыл: ДеЛей сотқа келді. 1 қараша, 2005 жыл: ДеЛей Трэвис округінің судьясы Боб Перкинсті істен шығару туралы өтінішті жеңіп алды. Перкинс Демократиялық кандидаттар мен ұйымдарға, соның ішінде MoveOn.org-қа қаржылай көмек көрсеткен. ДеЛейдің адвокаттары Перкинстің осы жағдайда бейтарап бола алмайтынын айтты. Бұл өтінішті зейнеткер судья К.В. Дункан қарады. Дункан Перкинсті істен шығаруды бұйырды. ДеЛей сондай-ақ, демократиялық көзқарасты Трэвис округінен орын ауыстыруды сұрады, бірақ бұл кейіннен қабылданбады. 3 қараша, 2005 жыл: «Жартылай зейнеткер» судья және демократ Пат Прист істі қарау үшін таңдалды. 22 қараша, 2005 жыл: ДеЛей өзіне қарсы айыптаманы жою туралы өтініш берді. 5 желтоқсан, 2005 жыл: Судья Прист сайлау заңын бұзуға қатысты бір айыптаманы жоққа шығарды, бірақ ақшаны «ақтау» және ақшаны «ақтауға» қатысты екі айыптаманы күшінде қалдырды, олардың ішінде ДеЛей кейінірек 2010 жылдың 24 қарашасында айыпталды. 19 сәуір, 2006 жыл: Техастың үшінші апелляциялық соты сайлау заңын бұзу туралы айыптаманы жою туралы шешімді қолдады. 19 қыркүйек, 2013 жыл: Техастың 3-ші апелляциялық соты ДеЛейдің 2010 жылдың қарашасындағы айыптауларын жоққа шығарды, ол «қазылар алқасы екі рет сот төрешісі Пэт Присттен 190 000 доллар «сауда-саттық басталған кезде заңсыз болды ма» немесе «алғашқыда заңсыз жолмен алынды ма» деп сұрады» және «сот төрешісі қазылар алқасының сұрақтарына жауап бермеді» деп атап өтті. 1 қазан, 2014 жыл: Техастың қылмыстық істер жөніндегі соты төменгі соттардың шешімдерін қолдау туралы 8:1 дауыспен шешім қабылдады, ДеЛейді ақтап тастады.
Қатысушыларға айыптау
2005 жылдың 13 қыркүйегінде федералдық үлкен жюри ARMPAC-тің атқарушы директоры Джим Эллис пен TRMPAC-тің бұрынғы атқарушы директоры Джон Коляндроны айыптады. Олар бұл істе ақша жылысу қылмысымен күдіктелгенімен қатар, корпоративтік саяси жарнаны заңсыз қабылдаудың 13 баптарымен де айыпталды. Бұл айыптаманы үлкен жюри алдында Эрл ұсынды. Коляндроның адвокаты Джо Тернер Остинде сот отырысын өткізуге қарсы екенін мәлімдеді, себебі «ДеЛей мен республикашылдарды [сол жерде] жек көреді». Айыптамада ДеЛей, Коляндро және Эллис Техас штатының сайлау қаржысы туралы заңын бұза отырып, Техас штатының заң шығарушы органына кандидаттарға корпоративтік жарна беру үшін сөз байластырғандары көрсетілді. Бірнеше компания (мысалы, Diversified Collection Services және Sears Roebuck) TRMPAC-қа қаржылай көмек көрсеткені күдіктелді. Айыптамаға сәйкес, TRMPAC кейіннен 190 000 доллар көлеміндегі чек республикалық ұлттық комитетіне жіберді, чек «RNSEC» (Республикалық Ұлттық Штаттық Сайлау Комитеті) төлеуге арналған және ақшаны алуға тиіс республикалық кандидаттардың тізімі қоса берілді. Айыптамада Техастағы республикалық кандидаттар белгіленген сомадағы қаржыны алғаны жазылған. Бұл айыптаманы Трэвис округінің үлкен жюри шығарды. Үшінші үлкен жюри төрағасы Уильям Гибсон «көптеген дәлелдер» болғанын және «біздің ойымызша, олар бізге жеткілікті дәлелдер мен куәгерлер ұсынды, біз дұрыс жолда екенін сезіндік. Егер жеткілікті дәлел болмаса, мен бұл айыптамаға қолым қоймас едім» деді. Алайда, кейіннен KLBJ радиосына берген сұхбатында Гибсон ДеЛейді айыптау туралы шешіміне Техас Бизнес Ассоциациясының кандидат Джеймс Спенсерге қарсы жіберген хаттарының TRMPAC-пен келісілгенін білгенін айтты, ал Спенсер Гибсонның жеке досы болған. Эрлдің ДеЛейді тергеуі «Ұлы сатып алу: Том ДеЛейдің ұрланған Конгресі» атты деректі фильмнің тақырыбы болды. Фильм түсірушілер 2003 жылғы Техас штатының сайлау округтерін қайта бөлу туралы дауды түсіруге барып, бірақ ақырында үлкен жюридің тергеуіне көбірек назар аударды. Эрл деректі фильм түсірушілермен ынтымақтастық жасады, бірақ ДеЛей олармен кездесуден бас тартты.
ДеЛэй айыптауларға берген жауабы
ДеЛей бұл айыптауларды "жалған" деп, ал саяси қарсыластары тарапынан жасалған "саяси қудалау" актісі деп бағалады. Ол: "Мен ешқандай бұзықтық жасаған жоқпын, ешқандай заңды, ережені, немесе Палатаның қағидаларын бұзған жоқпын", - деп қосты. Ол бұрын Гингричтің этикалық мәселелерінде өкілдік еткен Арканзас штатының бұрынғы АҚШ өкілі, Вашингтондағы заңгер және лоббист Эдвин Бетуниді адвокат ретінде тартты. ДеЛей мен оның адвокаты Дик ДеГуэрин Эрлдің саяси жауларын айыптау тәжірибесі бар екенін мәлімдеді. Республикалық партияның басшылық лауазымдарына және айыптамаларға қатысты ережелеріне сәйкес, ДеЛей Палатаның көпшілік көшбасшысы лауазымынан бас тартты. 2006 жылдың 9 маусымындағы соңғы жұмыс күнінде ол "АҚШ Өкілдер палатасының шеңберінен тыс аренада біздің замандағы маңызды мәдени және саяси күрестерге қатысу үшін жаңа мүмкіндіктерді іздеу мақсатында" қызметтен кетті. Ақ үй өкілі Скотт Макклеллан президент Буш ДеЛейді "жақсы одақтас, американ халқы үшін істерді іске асыру үшін біз тығыз жұмыс істеген көшбасшы" деп сақадай санайтынын мәлімдеді. 2006 жылдың 7 қаңтарында ДеЛей көпшілік көшбасшысы лауазымына қайта оралу ниетін білдірмеді. Оның адвокаттары айыптамаларға қатысты бірнеше заңдық кемшіліктер бар екенін мәлімдеді. 2005 жылдың 3 қазанында ДеЛейдің адвокаттары сайлау заңын бұзу үшін жасалған құлшындық туралы айыптаманы алаяқтық деп тану туралы өтініш берді, бұл АҚШ Конституциясының заңды кері күшпен қолдануға тыйым салған қағидасын бұзу болып табылады. ДеЛейдің адвокаттары 2002 жылы құлшындық жасау қылмысы Техас штатының сайлау заңына қолданылмағанын және корпоративтік қаржыландыру қалыпты және заңды бизнес қызметінен түскенін мәлімдеді.
Үкім және шағымдар
2010 жылдың 24 қарашасында ДеЛей Трэвис округінің алқасы екі айып бойынша да кінәлі деп танылды. 2011 жылдың 10 қаңтарында сот үкімін шығарғаннан кейін судья Прист ДеЛейді саяси мақсатта корпоративтік ақшаны жылысуға (ақтап тастауға) сөз байласты деген айыппен үш жылға бас бостандығынан айырды. Ақшаны жылысу (ақтап тастау) айыбы бойынша ДеЛей бес жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ оның жазасы 10 жылға шартты түрде алмастырылды, яғни ДеЛей 10 жыл бойы бақылауда болуы керек еді. Дик ДеГуэрин, ДеЛейдің қорғаушы адвокаты, оның айыптау үкімін Техас қылмыстық апелляциялық сотына шағымдады, ол 2012 жылдың 10 қазанында ауызша дәлелдерді тыңдады. 2013 жылдың 19 қыркүйегінде Техас апелляциялық сотының екі республикашыл судьясы ДеЛейдің айыптау үкімін 2-1 дауыспен жойды, дәлелдер оның айыптау үкімін толыққанды растауға жеткіліксіз деп шешті. Трэвис округінің округтік прокуроры бұл шешімге қарсы Техастың қылмыстық апелляциялық сотына шағымданатынын мәлімдеді, және осылай істеді. Техастың толық республикалық құрамындағы қылмыстық апелляциялық соты істі қайта қарауға келісіп, 2014 жылдың 1 қазанында төменгі соттардың шешімін бекіту туралы 8-1 дауыспен шешім шығарды.