Кіріспе

Кветта (аты квата сөзінен шыққан, пашту тілінде qilla – қамал деген мағынада) – барлық жағынан биік төбелермен оралынған табиғи бекініс. Оны Чилтан, Такату, Мордар және Заргун төбелері қоршап тұр. Қаланың ең алғашқы мұсылман тұрғындары және билеушілері/иелері – паштун Каси тайпасы болған деп саналады. Кветта алғаш рет 11 ғасырда Газнилік Махмудтың шапқындарының бірі кезінде еске алынған. 1543 жылы Моғол императоры Хумаюн Персияға шегінетін кезінде мұнда тоқтап, екі жылдан кейін қайтып келгенше бір жасар ұлы Акбарды қалдырып кеткен. 18 ғасырдың басында Қандаһардағы Гилзай билігі, Калат, Кветта және Пишиндегі балухтармен бірге, аймақтағы ауғандар мен балухтар арасындағы шайқас алаңына айналды. 1751 жылы Ахмет Шах Дуррани Кветтаны Калат ханы Мир Нури Насир Хан Балучқа, оның Панипат шайқасында (1761) Маратхаларға және 1765 жылы сикхтерге қарсы армиясымен көмектескені үшін сыйлап берді. Бүгінде Кветта Пәкістанның маңызды қалаларының бірі. Кветтаның халқының көп бөлігін паштундар құрайды, олардың 20% астамы – паштундар (көбінесе Каси және Какар тайпаларынан).

Тарих

Қазіргі Кветта мен Пәкістанның Белуджистанында адам қонысының ең алғашқы дәлелі палеолит дәуіріне жатады, ол аңшылық лагерьлермен және литик шашыраңқыларымен (ұсақталған және жарылған тас құралдар) көрсетілген. Аймақтағы ең алғашқы қоныстанған ауылдар керамикалық неолитке (шамамен 7000–6000 ж.б.э.) дейін барып жетеді, олардың ішінде Мехергарх (Качи жазығында орналасқан) кіреді. Бұл ауылдар келесі Халколит дәуірінде, өзара әрекеттесу күшейген кезде, кеңейді. Бұл дайын өнімдер мен шикізат, соның ішінде шоқ қабыршақ, лазурит, түркіза және керамика тасымалдауды қамтыды. 2500 ж.б.э. (бронза дәуірі) қазіргі Пәкістанның Белуджистан деп аталатын аймағы Хараппа мәдениетінің құрамына енді, Инд өзенінің алабындағы кең аумақтарға маңызды ресурстармен қамтамасыз етті. Қалтаның қуатты хандары 1512 жылдан бері бекіністі ұстап келді. 1828 жылы Кветтаға келген алғашқы еуропалық оны 300 саз үймен қоршалған саз қабырғалы бекініс деп сипаттады. 1839 жылы Бірінші Ауған соғысы кезінде британдықтар оны қысқа мерзімге басып алғанмен, Кветта 1876 жылға дейін толық британдық бақылауға көшпеді, ал Роберт Сэндмен Белуджистанда саяси агент болып тағайындалды. Мұсылман лигасының құрылуымен Белуджистан Пәкістанның тәуелсіздігіне үлес қосты. Қази Мұхаммед Эсса (сүнни хазара) Белуджистанда мұсылман саяси партиясын алғаш рет таныстырған адам болды, бұл күрес 1947 жылға дейін жалғасты. Пәкістан тәуелсіздік алғаннан кейін Белуджистан Пәкістанға қосылды және Кветта Белуджистанның астанасы болды. «Кветта» сөзі пашту тіліндегі «ква та» сөзінен шыққан, ол «таулардың ішінде» немесе «таулар арасында» дегенді білдіреді. Сонымен қатар, Рашид халифалығының төртінші халифасы Әли ибн Әби Талибтің (660 ж.) тұсында Кветта аймағы Әл-Қықан деп аталған.