Көне Тушара патшалығы: Тарихы мен этнографиялық байланыстары

Кіріспе

Ежелгі патшалық, Солтүстік-Батыс Үндістанның шегінен тыс орналасқан.

Тушара патшалығы, ежелгі үнді әдебиетінде, мысалы, "Махабхарата" эпосында, Солтүстік-Батыс Үндістаннан тыс жерде деп сипатталған. "Махабхаратада" оның халқы – тушаралар "млечча" ("жабайылар") және қаһарлы жауынгерлер ретінде бейнеленген. Қазіргі ғалымдар Тушараны тарихи "Тухарамен" (сонымен қатар Тохара немесе Тохаристан) теңестіреді – бұл Бактрияның тағы бір атауы. Бұл аймақ біздің заманымыздың 1-3 ғасырлары аралығында Үндістанды бақылаған Кушан империясының бекінісі болды.

Тухара

Тарихи Тухара ежелгі қытай ғалымдары Даксиа деп атаған жермен б.з.б. 3-ғасырдан бастап теңдес келеді. Оның тұрғындары кейіннен ежелгі грек ғалымдары тохарои, ал ежелгі римдіктер тохари деп атады. Қазіргі ғалымдар Тухараны «Тохариандар» деп аталатын – бүгінгі Қытайдың Синьцзян аймағындағы Тарим алқабында 1-мыңжылдыққа дейін өмір сүрген үнді-еуропалық халықпен шатастырған сияқты. Тарим тілдері 20-ғасырдың басында қайта жаңғырылғанда, көптеген ғалымдар олардың Тухарамен (Қытайдан Орталық Азияға көшіп келгені белгілі, басқа Кушан халықтарымен бірге) байланысты екенін жорамалдады. Алайда, Тарим патшалықтарының халқы өздерін Агни, Кучи және Кроран сияқты аттармен атаған көрінеді. Бұл халықтар жүздік тілдерде сөйлеген, ал Бактрияның Тухарасы сатем тілінде сөйлеген. Қытай және грек деректеріне сәйкес, Тухаралар б.з.б. 2-ғасырда Орталық Азияны жаулап алған үнді-еуропалық тайпалардың қатарында болды. Ежелгі қытай деректерінде бұл тайпалар жиынтығы «Да Юэчжи» («Ұлы Юэчжи») деп аталады. Келесі ғасырларда Тухара және басқа тайпалар Орталық және Оңтүстік Азияны билеген Кушан империясын құрды. Махабхарата (Мбх) 1:85-те Тушаралар млеччалар («жабайылар») және король Яятидің қарғысқа ұшыраған ұлдарының бірі Анудың ұрпақтары ретінде бейнеленген. Яятидің үлкен ұлы Ядудан Ядавалар, ал кіші ұлы Пурудан Пауравалар тарады. Яятидің тағына ие болған Пурудың бесінші ұлы ғана болды, себебі ол қалған төрт ұлын қарғап, оларға патшалықты бермеді. Пауравалар Яятидің бастапқы империясын мұра етіп алып, Ганг жазығында қалды, кейін Куру және Панчала патшалықтарын құрды. Олар ведалық мәдениеттің жақтастары болды. Ядавалар Орталық және Батыс Үндістанды өздерінің бекінісі етті. Анудың ұрпақтары, Анавалар деп белгілі, Иранға көшіп кеткені айтылады. Әртүрлі аймақтық терминдер мен жеке аттар Тушаралармен байланысты болуы мүмкін, соның ішінде: Ауғанстандағы Тахар провинциясы; Пәкістанның Тхакра ауылы; Үндістан бойынша таралған Тхаккар тегі; Маратхи тегі Тхакере, кейде Тхакерэй деп ағылшыншаланған; Раджастхандағы Тахар Джат руы және Махараштраның Тхакар тайпасы. Сондай-ақ, Гуджараттың Тхакор (немесе Тхакоре) кастасы, Махараштраның Тхакар кастасы және Тхакур атағы Тушара/Тухара сияқты аттардан шыққан болуы мүмкін. Санскрит тіліндегі «тхаккура» сөзі осы терминдермен байланысты болуы мүмкін немесе олардың бірінен алынған болуы мүмкін.

The historical Tukhara appears to be synonymous with the land known by Ancient Chinese scholars as Daxia, from the 3rd century BCE onwards. Its inhabitants were known later to Ancient Greek scholars as the Tokharoi and to the Ancient Romans as Tochari. Modern scholars appear to have conflated the Tukhara with the so called Tocharians – an Indo European people who lived in the Tarim Basin, in present day Xinjiang, China, until the 1st millennium. When the Tocharian languages of the Tarim were rediscovered in the early 20th century, most scholars accepted a hypothesis that they were linked to the Tukhara (who were known to have migrated to Central Asia from China, with the other founding Kushan peoples). However, the subjects of the Tarim kingdoms appear to have referred to themselves by names such as Agni, Kuči and Krorän. These peoples are also known to have spoken centum languages, whereas the Tukhara of Bactria spoke a satem language. The Tukhara were among Indo European tribes that conquered Central Asia during the 2nd century BCE, according to both Chinese and Greek sources. Ancient Chinese sources refer to these tribes collectively as the Da Yuezhi ("Greater Yuezhi"). In subsequent centuries the Tukhara and other tribes founded the Kushan Empire, which dominated Central and South Asia. The account in Mahabharata (Mbh) 1:85 depicts the Tusharas as mlechchas ("barbarians") and descendants of Anu, one of the cursed sons of King Yayati. Yayati's eldest son Yadu, gave rise to the Yadavas and his youngest son Puru to the Pauravas that includes the Kurus and Panchalas. Only the fifth son of Puru's line was considered to be the successors of Yayati's throne, as he cursed the other four sons and denied them kingship. The Pauravas inherited the Yayati's original empire and stayed in the Gangetic plain who later created the Kuru and Panchala Kingdoms. They were followers of the Vedic culture. The Yadavas made central and western India their stronghold. The descendants of Anu, known as the Anavas, are said to have migrated to Iran. Various regional terms and proper names may have originated with, or been derived from, the Tusharas including: Takhar Province in Afghanistan; the Pakistani village of Thakra; the surname Thakkar, found across India; the Marathi surname Thakere, sometimes anglicised as Thackeray; the Takhar Jat clan in Rajasthan, and the Thakar tribe of Maharashtra. It is also possible that the Thakor (or Thakore) caste of Gujarat, the Thakar caste of Maharashtra and the title Thakur originated with names such as Tushara/Tukhara. The Sanskrit word thakkura "lord" may be related to such terms or may itself be derived from one of them.

Ертедегі қытайлық және грек дереккөздері

Б.з.д. 2 ғасырда Грек-Бактрия патшалығын жаулап алғанға дейін Тухара туралы көп мәлімет белгілі емес. Кейінгі ғасырларда олардың бактрий тілінде сөйлегені мәлім. Юэчжилердің этногенезі Қытайдың Гансу аймағында болған деп саналады. Алайда, ежелгі қытай деректерінде Даксиа (Тухара) аталымы Орталық Азиядағы бір мемлекетті көрсеткен, бұл Юэчжилер бұл аймаққа кірмес бұрын екі ғасырға дейін болған. Осыдан Тухаралар Юэчжилер тарапынан грек-бактриялықтарға көрші немесе бағынышты халықтан жалданып алынған болуы мүмкін. Сондай-ақ, Атхарваведа Тушарларды Бахликалар (Бактриялықтар), Яваналар/Йонастар (гректер) және Сакалар (Индо-скифтер)пен байланыстырады, былай деп айтады: "Сака. Явана. Тушара. Бахликашка". Бұл мәтін Бахликаларды Камбоджаның көршілері ретінде көрсетеді. Бұл Тушарлардың осы халықтардың көршілері болғанын, мүмкін Трансоксианада болғанын көрсетеді.

Кейінгі қытай дереккөздері

Біздің заманымыздың 7-ші ғасырында қытай саяхатшысы Сюаньцзан "Темір қақпа" арқылы Тухараға (覩貨羅 Pinyin Duhuoluo; W G Tu huo luo) кірді. Сюаньцзан бұл елдің "Темір қақпадан" оңтүстікке, "үлкен қарлы таулардан" (Хиндукуш) солтүстікке және Парсыдан шығысқа қарай орналасқанын, ал Окс өзені "оның ортасымен батысқа қарай ағып өтетінін" айтты. Сюаньцзанның заманында Тухара 27 әкімшілік бөлімге бөлінген, олардың әрқайсысының жеке басшысы болған.

Тибет жылнамалары

Тухаралар (То гар) тибеттік «Дпаг бсам лжон бза» (Үздік Калпа Вркса) жылнамасында Яван, Камбоджа, Дарада, Хуна, Хаса сияқты халықтармен бірге еске алынады.

Камбоджамен байланысты сілтемелер

Птолемейдің Комедай тайпасы, Сюаньцзанның жазбаларындағы Киумито немесе Кумитуо, Укуңның Киумизи, Тан әулетінің жылнамаларындағы Куми, кейбір мұсылман авторларының Кумед немесе Кумад тайпалары, грек авторларының Камботи, Камбусон және Комедон (немесе Әл-Макидиси, Әл-Байхаки, Насир Хусау сияқтылар) көптеген ғалымдардың пікірінше, қазіргі Тәжікстан аумағындағы Жоғарғы Окс өзені маңындағы Буттамен тауларында тұрған Камбоджа тайпасы болуы мүмкін. Олар Һиндукуш тауының солтүстігіндегі Окс өзені аңғарында тұратын Тухара/Тушара тайпаларының көршілері болған. Бұл аймақ Пурана мәтіндерінде Кумудадвипа деп те аталған, және ғалымдар оны санскрит тіліндегі Камбоджа тайпасымен байланыстырады. Бадахшан Тухара тайпасының билігіне өткенге дейін, ежелгі Камбоджаның (Парама Камбоджа) бір бөлігі болған. Бірақ, б.з.д. II ғасырында Тухара тайпасы Бадахшан мен Камбоджаның басқа да аймақтарын басып алғаннан кейін, бұл жерлер Тухараның құрамына кірген. Шамамен IV-V ғасырларда, Тухара тайпасының күші әлсіреген кезде, Камбоджа тайпасының бастапқы халқы қайтадан күш алып, аймақ тарихи атауымен, яғни "Камбоджа" деп атала бастады. Дегенмен, солтүстік-батыс аймақтарында Духуолуо немесе Тухаристан атауы Тан әулетінің кезіне дейін сақталды. Памир/Бадахшан аймағындағы Камбоджа тайпасы туралы кейінгі деректер де бар. Мысалы, V ғасырға жататын Калидасаның "Рагхуамша" пьесасында олардың Вамкшу (Окс) өзені маңында Хуна тайпасымен көрші тұрғаны айтылады (Рагху: 4.68-70). Жоғарыда айтылғандай, VII ғасырлық қытай саяхатшысы Сюаньцзан Окс өзенінің солтүстігінде тұратын Киумито/Кумито тайпасын еске алады, бұл Птолемейдің Комедай тайпасына сілтеме болуы мүмкін. Бұл тайпа санскрит мәтіндеріндегі Камбоджа тайпасымен теңестірілген. VIII ғасырлық Кашмир патшасы Лалитадия, Калхананың "Раджатарангини" еңбегінде айтылғандай, "солтүстік аймақтың" (уттарапатта) Камбоджа тайпасына шабуыл жасаған. Камбоджа тайпасымен кездескеннен кейін, Лалитадия әскері Тухара тайпасына жеткен, олар "аттарын тастап, тауларға қашқан". Д.С. Сыркардың пікірінше, бұл жердегі Камбоджа тайпасы Тухара тайпасымен байланыстырылған және Окс өзені аңғарының шығыс бөлігінде, ал Тухара тайпасы батыс бөлігінде тұрған. X ғасырға жататын Раджшехардың "Кавьямимамса" еңбегінде Тушара тайпасы, сондай-ақ Шака, Кекей, Воккана, Хуна, Камбоджа, Бахлика, Пахлава, Лимпака, Кулута, Тангана, Турушака, Барбара, Рамата және басқа да Уттарапатта тайпаларымен бірге тізілген. Бұл орта ғасырлық деректер Тушара тайпасының кейбір авторлар шатастыратын Турушака тайпасынан ерекшеленетінін көрсетеді.

The Komedai of Ptolemy, the Kiumito or Kumituo of Xuanzang's accounts, Kiumizhi of Wu'kong, Kumi of the Tang Annals, Kumed or Kumadh of some Muslim writers, Cambothi, Kambuson and Komedon of the Greek writers (or the Kumijis of Al Maqidisi, Al Baihaki, Nasir Khusau etc.) who lived in Buttamen Mountains (now in Tajikistan) in the upper Oxus are believed by many scholars to be the Kambojas who were living neighbors to the Tukhara/Tusharas north of the Hindukush in the Oxus valley. The region was also known as Kumudadvipa of the Puranic texts, which the scholars identify with Sanskrit Kamboja. Before its occupation by the Tukhara, Badakshan formed a part of ancient Kamboja (Parama Kamboja) but, after its occupation by the Tukhara in the 2nd century BCE, Badakshan and some other territories of the Kamboja became part of Tukhara. Around the 4th to 5th century CE, when the fortunes of the Tukhara finally waned, the original population of Kambojas re asserted itself, and the region again started to be called by its ancient name, i. e., "Kamboja", though northwestern parts still retained the name of Duhuoluo or Tukharistan in Chinese at least until the time of the Tang dynasty. There are several later references to Kamboja of the Pamirs/Badakshan. Raghuvamsha a 5th century Sanskrit play by Kalidasa, attests their presence on river Vamkshu (Oxus) as neighbors to the Hunas (Raghu: 4.68 70). As seen above, the 7th century Chinese pilgrim Xuanzang mentions the Kiumito/Kumito living to the north of the Oxus, which may refer to Komedai of Ptolemy. which, as noted above, has been equated to Kamboja mentioned in Sanskrit texts. The 8th century king of Kashmir, King Lalitadiya, invaded the Kambojas of the "far spreading northern region" (uttarāpatha) as mentioned in the Rajatarangini of Kalhana. After encountering the Kambojas, Lalitadiya's army approached the Tuhkhāras who "fled to the mountain ranges leaving behind their horses." According to D. C. Sircar, the Kambojas here are bracketed with the Tukharas and are shown as living in the eastern parts of the Oxus valley as neighbors of the Tukharas who were living in the western parts of that Valley. The 10th century CE Kavyamimamsa of Rajshekhar lists the Tusharas with several other tribes of the Uttarapatha viz: the Shakas, Kekeyas, Vokkanas, Hunas, Kambojas, Bahlikas, Pahlavas, Limpakas, Kulutas, Tanganas, Turusakas, Barbaras, Ramathas etc. This mediaeval era evidence shows that the Tusharas were different from the Turushakas with whom they are often confused by some writers.

Ришикалармен ықтимал байланыс

Помпей Трог жазбаларында Асийлер Тохарлардың билеушілері болғандығы айтылады. Жалпы қабылдау бойынша, олар Махабхаратадағы Ришикалармен бірдей, ал олар өз кезегінде Асийлермен (пракрит тілінде) пара-пары. В. С. Аггарвала да Ришикаларды Асийлермен немесе Асиоймен теңестіреді. 1870 жылы Джордж Роулинсон «Асийлер немесе Азианилер Тохарлармен және Сакараулилермен (Саракуц пе?) тығыз байланыста болған, олардың екеуі де Тохарлармен және Азианилермен байланысты» деп мәлімдеген. Егер Махабхаратадағы Ришикалар Тухаралармен бірдей болса, онда Джордж Роулинсонның байқауы Махабхарата мәлімдемесімен де сәйкес келеді, онда Ришикалар Парама Камбоджалармен тығыз одақтас болып суреттеледі және олар екеуі де Сакадвипаға орналастырылған. Камбоджалар (яғни Парама Камбоджалардың оңтүстік тармағы) классикалық Ассацени/Ассакани (Аррианның Аспасио/Ассакенойлары) және Панинидің Ашвайанасы мен Ашвакаянасымен бірдей. Оларды Мегастен де атаған, ол оларды Оси (= Асийлер), Асои, Асени сияқты атаған, барлығы Шығыс Ауғанстандағы Жоғарғы Инд өзенінде қоныстанған. Атауларының өзі олардың жылқыға және жылқы мәдениетіне байланысты екенін көрсетеді. Осы Оси, Асои/Асени рулары Ахеменидтер билігінен бұрын, Окс және Жаксарт арасында жатқан Парама Камбоджа (ең алыс Камбоджа) жерінен көшіп келген. Эпикалық дәлелдерге сүйенсек, Парама Камбоджа – Лоха Камбоджа Ришикаларының жері болған. Кейбір ғалымдар Ришикалар мен Юэчжилердің бір халық екенін айтады. Сондай-ақ, Кушандар да солардың бірі болуы мүмкін. Калхана (шамамен 1148-1149 ж.б.) Хушка, Джушка және Канишка (көбінесе Хувишка, Васишка және Канишка I деп түсіндіріледі) үш патшаның «Турушка руынан шыққандығын» мәлімдейді. Аурел Штайн Тухаралардың (Тохарой/Токарай) Юэчжилердің бір тармағы болғанын айтады. П. С. Багчи Юэчжи, Тохариои және Тушаралардың бір-бірімен сәйкес келетінін тұжырымдайды. Егер оның пікірі дұрыс болса, Ришикалар, Тушаралар/Тухаралар (Тохарой/Токарой), Кушандар және Юэчжилер бір халық болған, немесе конфедерацияның мүшелері болуы мүмкін. Махабхаратаның Сабха Парвасында Парама Камбоджалар, Лохалар және Ришикалар одақтас тайпалар екені айтылады. «Парама Камбоджалар» сияқты, Трансоксиана аймағындағы Ришикалар да «Парама Ришикалар» деп аталады. Ишва Мишра Махабхаратаның 5.5.15 және 2.27.25 тармақтарының синтаксистік құрылысына сүйене отырып, Ришикалардың Камбоджалардың, яғни Парама Камбоджалардың бір бөлігі болғанын айтады. В. С. Аггарвала да Транс-Памирдегі Парама Камбоджаларды Махабхаратадағы Ришикалармен байланыстырады және оларды Сакадвипаға (немесе Скифияға) орналастырады. Д. Б. Н. Пури және басқа да ғалымдар Камбоджалардың Тухаралардың бір тармағы болғанын айтады. Жоғарыда аталған Ришика-Камбоджа байланыстарына сүйене отырып, кейбір ғалымдар Камбоджалардың өзі Юэчжилердің бір тармағы болғанын мәлімдейді. Д-р Моти Чандр Камбоджалар мен Юэчжилер арасындағы этностық байланысты да көрсетеді. Қазіргі ғалымдар осы байланыстардың егжей-тегжейін әлі де талқылап жатыр, бірақ бір келісімге келмей отыр.

Pompeius Trogus remarks that the Asii were lords of the Tochari. It is generally believed that they are same as the Rishikas of the Mahabharata which people are equivalent to Asii (in Prakrit). V. S. Aggarwala also equates the Rishikas with the Asii or Asioi. In 1870, George Rawlinson commented that "The Asii or Asiani were closely connected with the Tochari and the Sakarauli (Saracucse?) who are found connected with both the Tochari and the Asiani". If the Rishikas of the Mahabharata were same as the Tukharas, then the observation from George Rawlinson is in line with the Mahabharata statement which also closely allies the Rishikas with the Parama Kambojas and places them both in the Sakadvipa. The Kambojas (i. e. the southern branch of the Parama Kambojas), are the same as the classical Assaceni/Assacani (Aspasio/Assakenoi of Arrian) and the Aśvayana and Aśvakayana of Panini. They are also mentioned by Megasthenes who refers to them as Osii (= Asii), Asoi, Aseni etc., all living on upper Indus in eastern Afghanistan. The names indicate their connection with horses and horse culture. These Osii, Asoi/Aseni clans represent earlier migration from the Parama Kamboja (furthest Kamboja) land, lying between Oxus and Jaxartes, which happened prior to Achaemenid rule. Per epic evidence, Parama Kamboja was the land of the Loha Kamboja Rishikas. The Rishikas are said by some scholars to be the same people as the Yuezhi. The Kushanas are also said by some to be the same people. Kalhana (c. 1148 1149 CE) claims that the three kings he calls Huṣka, Juṣka and Kaniṣka (commonly interpreted to refer to Huvishka, Vāsishka and Kanishka I) were "descended from the Turuṣka race". Aurel Stein says that the Tukharas (Tokharoi/Tokarai) were a branch of the Yuezhi. P. C. Bagchi holds that the Yuezhi, Tocharioi and Tushara were identical. If he is correct, the Rishikas, Tusharas/Tukharas (Tokharoi/Tokaroi), the Kushanas and the Yuezhi, were probably either a single people, or members of a confederacy. Sabha Parva of Mahabharata states that the Parama Kambojas, Lohas and the Rishikas were allied tribes. Like the "Parama Kambojas", the Rishikas of the Transoxian region are similarly styled as "Parama Rishikas". Based on the syntactical construction of the Mahabharata verse 5.5.15
and verse 2.27.25, Ishwa Mishra believe that the Rishikas were a section of the Kambojas i. e. Parama Kambojas. V. S. Aggarwala too, relates the Parama Kambojas of the Trans Pamirs to the Rishikas of the Mahabharata and also places them in the Sakadvipa (or Scythia). According to Dr B. N. Puri and some other scholars, the Kambojas were a branch of the Tukharas. Based on the above Rishika Kamboja connections, some scholars also claim that the Kambojas were a branch of the Yuezhi themselves. Dr Moti Chander also sees a close ethnic relationship between the Kambojas and the Yuezhi
Modern scholars are still debating the details of these connections without coming to any firm consensus.

Жапонияға сапар

"Нихон Шоки" бойынша, жапон тарихының екінші ескі кітабында 1654 жылы Тушара патшалығынан екі ер адам мен екі әйел, сондай-ақ Шравастиден бір әйел, дауылдан қорғану үшін Кюсюдің оңтүстігіндегі бұрынғы Хюга провинциясына келіп паналады. Олар бірнеше жыл бойы сонда тұрып, кейін өз елдеріне аттанды. Бұл – Үндістаннан Жапонияға жасалған алғашқы ресми сапар.