Кіріспе

Прево́т (pʁeˈvoː) – Ескі Франциядағы әртүрлі маңызды мемлекеттік лауазым, көбінесе азаматтық қызметкер, сот судьясы, собор немесе шіркеу басшысы, жиі ағылшын тілінде "provost" деп аударылады. Прево́ттың қарамағындағы сот немесе сот бөлімі "fr" деп аталды. Бұл атау бүгінге дейін Гернси билігінің құрамына кіретін Сарк аралында соттың атқарушы органына қатысты қолданылады.

Этимология

Prévôt – орта француз тіліндегі термин, ол классикалық латын тіліндегі praepositus сөзінен шыққан, мағынасы "жауапты адам" (сөзбе-сөз "алдыңғы қатарда тұрған").

Тарих

Превост (prévôt) сөзі Революцияға дейінгі Францияда түрлі лауазымдардағы адамдарға қолданылған. Бұл термин қалалық және ауылдық иеліктерді басқаруға жауапты, сондай-ақ жергілікті деңгейде әділет таратумен айналысқан феодалдық шенеуніктерді білдірген. Сондықтан, мысалы, Парижде төменгі патшалық сотқа төрағалық еткен «Париж превосы» (Lord Provost of Paris) және өте маңызды әрі ықпалды «Саудагерлер превосы» (prévôt des marchands), яғни қалалық гильдиялардың деканы, қалалық кеңес пен қаланың сауда компанияларын дәстүрлі түрде басқарған, де-факто феодалдық түрдегі қала басшысы болған. Бұларға қоса, «маршал превостары» (Prévôts des Maréchaux de France), сондай-ақ «Франция маршалдарының превостары», «Корольдік резиденция превосы» (Prévôt de l'Hôtel du Roi), кейіннен «Францияның бас превосы» (Grand Prévôt de France) және «Бас превост» (Prévôt général), кейіннен «Монетаның бас превосы» (Grand Prévôt des Monnaies немесе de la Monnaie) лауазымдары да болған. Бұл лауазым Жаңа Францияға дейін жеткен, 17 және 18 ғасырларда қолданылған.

Патшалық провистер

Патшалық доменнің шашыраңқы бөліктерін басқаруға арналған корольдің жеке көмекшілерінің бірі ретінде ең маңызды және ең танымал провасттар «Корольдік превоты» (Prévôts royaux) болды. Бұл провасттардың аймақтық атауы дәстүрлі себептерге байланысты провинциядан провинцияға әртүрлі болды: Нормандия мен Бургундияда «кастеллендер» (châtelains), ал оңтүстікте — «вигерлер» (viguiers). Бұл атаулар бұрынғы тәуелсіз провинциялар басып алынып, француз тәжіне бағынышқа түскен кезден бері сақталған. Корольдік превотар 11 ғасырда Капетия монархиясымен құрылған. Провасттар виконттарды виконттықтар феодалдық иелік ретінде берілмеген жағдайларда алмастырды, сондықтан домендік проваст лауазымы соборлық шіркеулердің тиісті шіркеулік провастарынан үлгі алған болуы мүмкін, бұл сол дәуірде күшті дамыған. Корольдік превотарлық екі жақты болды. Провасттарға бастапқыда корольдік билік сеніп тапсырылды және жергілікті басқарудың корольдік бөлігін жүзеге асырды, соның ішінде корольдік доменнің кірістерін жинау және превотарлық юрисдикциясындағы патшаға тиіс барлық салықтар мен алымдарды жинау. Сонымен қатар, олар әскери қорғанысқа жауапты болды, мысалы, корольдік әскерлері үшін жергілікті контингенттерді жинау. Провасттар сонымен қатар өте шектеулі сот өкілеттіктерімен сот ісін жүргізді. Мысалы, олар ешқашан дворяндардың немесе феодалдық иеліктердің (hommes de fief) юрисдикциясында болған жоқ, олардың орнына аймақтық корольдік соттың (парламент) немесе олардың тиісті иелерінің сотының юрисдикциясына кірді, онда олар өз теңдестерінің алдында, яғни иелерінің басқа вассалдарының алдында сотталды. Провасттардың таза ауылдық аймақтардағы юрисдикциясы болған жоқ, оның орнына ол жергілікті иеліктің немесе төменгі корольдік соттарының юрисдикциясына кірді. Негізінен, провасттың юрисдикциясы олардың бақылауындағы қалаларда жасалған ұсақ және орташа қылмыстармен шектелді, бірақ көбінесе буржуазия төрағалық ететін буржуазиялық/қалалық соттармен узурпацияланды. Ескі феодалдық режимнің (ancien régime) соңына дейін бірқатар «Әскери превотар» лауазымдары (Prévôts d'épée, сөзбе-сөз «Қылыш превотары») әскери сот төрелігін жүргізуде басқа соттық міндеттермен (мысалы, лорд-лейтенанттар немесе әскери аудиторлармен) алмастырылғанға дейін сақталды. 11 ғасырдан бастап провасттар өз лауазымдарын мұрагерлікке беруге бейімділік танытты және осылайша оларды бақылау қиынға соқты. Корольдің ең жоғары лауазымды шенеуніктердің бірі — Ұлы Сенашал олардың бақылаушысы болды. 12 ғасырда проваст лауазымы аукционға қойылды, содан кейін провасттар кірістерді жинаушыларға айналды. Осылайша проваст өзінің превотарлығы шеңберінде корольдің иелік кірісін жинаудың спекулятивтік құқығын алды. Бұл оның басты рөлі болды. Қысқа мерзімді тағайындамалар да лауазымдардың мұрагерлікке өтуін тоқтатуға көмектесті. Алайда, өте ерте кезден бастап кейбір превотарлықтар en garde берілді, яғни проваст өзінің жинақтары үшін патшаға үнемі есеп беру шартымен. Жинауға берілген превотарлықтар (prévôtes en ferme) табиғи түрде зәбір-золық пен қысымның көзі болды. Халықтың наразылығы да түсінікті. Жойнвилл Сент-Луи кезінде Париж превотарлығы қалай жауапты превотарлыққа (prévôté en garde) айналғандығын айтты. Людовик XI қайтыс болғаннан кейін де жинауға берілген превотарлықтар көп болды және 1484 жылы Штаттар Генералынан наразылық тудырды. Карл VIII 1493 жылы кеңсесін жоюға уәде берді, бірақ 1498 жылғы жарлықта кеңсе аталады. Олар 16 ғасырда жоғалып кетті, сол кезде превотарлар тұрақты лауазымды шенеуніктерге айналды, бірақ олардың кеңсесін сатып алуға болады. Проватарлықтардың одан әрі қадағалауы мен әлсіреуі олардың жұмысын бақылау және құқық бұзушылықтарды шектеу үшін тәж оларға қарсы шағымдарды тыңдау үшін бейлилер (bailli, көпше саны baillis, ағылшын тіліндегі «Bailiff» сөзі осыдан шыққан) деп аталатын көшпелі судьяларды тағайындағанда болды. 1191 жылдан кейін Ұлы Сенашал лауазымы бос болған кезде, бейлилер тұрақты болып, өздерін превотарлардан жоғары тұрған қуатты лауазымды адамдар ретінде бекітті. Бейлидің ауданы бейлиар (bailliage) деп аталады және оған шамамен алты превотарлық (prévôtés) кірді. Бұрын мүмкін емес болған превотарлық сот шешімдеріне апелляция институты құрылғанда, бұл апелляция құзыреті сот орындаушысына берілді. Сонымен қатар, 14 ғасырда превотарлар енді домендік кірістерді жинаумен айналыспады, жинауға берілген превотарлықтардан басқа, оның орнына бұл жауапкершілікті «корольдік қабылдаушыларға» (receveurs royaux) берді. Жергілікті әскер контингенттерін (бан, әскерге шақыру; және арьер бан, резерв) жинау да сот орындаушыларына берілді. Сондықтан превотарлар төменгі соттардың функциясын ғана сақтап қалды, вассалдарға артық сот юрисдикциясымен бейлилермен бірге дворяндарға қатысты талаптар бойынша және корольдік соттарына (cas royaux, корольдік істер) қарастырылған істер бойынша. Бұл 13 және 14 ғасырлардағы бас феодалдық соттардағы превотарлық соттардың шапшаңдығынан айырмашылығы бар бейлиарлық сессиялардың (assises) салдарынан туындаған прецедентті ұстанды. Сот судьясы ретінде превотар өзінің сотының юрисдикциясымен жалғыз судьялық билікке ие болды. Алайда, ол заңды білімі бар сарапшылардың (кеңесшілер немесе адвокаттардың) кеңесін алуға міндетті болды және осылайша «өзінің кеңесін шақырып» отырды. 1578 жылы ресми судьялар (conseillers magistrats) құрылды, бірақ олар 1579 жылғы Блуа жарлығымен таратылды. Лауазым 1609 жылы король кеңесінің қарапайым жарлығымен қайта жаңартылды, бірақ ол Парламент соттарынан қарсылық көріп, тек бірнеше жағдайда ғана берілген сияқты.

Провост-маршалдар

Француз провист маршалдары – полиция өкілеттіктерімен бекітілген маршалдыққа (Maréchaussée) қосылған сот емес лауазымды тұлғалар (officiers de la robe courte, сөзбе-сөз "қысқа көйлекті офицерлер") болатын. 1789 жылғы революциядан кейін олардың орнын жаңа құрылған Ұлттық Жандармерия (Gendarmerie nationale) басты. Бастапқыда олар әскердегі адамдар жасаған қылмыстарды соттаумен айналысты, бірақ 14-15 ғасырлар аралығында әскери және азаматтық ерекше жандар жасаған белгілі бір қылмыстарды соттау құқығын алды. Олар белгілі бір аумақтарда билік құқығына ие болды, ал олардың қарауына жататын қылмыстар "проваст қылмыстары" (cas prévôtaux, сөзбе-сөз "проваст істері") деп аталды. Проваст қылмыстары қатыгез зорлық-зомбылық қылмыстарын және қайталап қылмыс жасағандардың (repris de justice) жасаған қылмыстарын қамтыды, олар көбінесе "маршалдың провисттерінің тұтқындары" (gibier des prévôts des maréchaux, сөзбе-сөз "маршалдың провисттерінің аңдары") деп аталды. Олар "Әскери провист" (Prévôt d'épée; жоғарыда қараңыз) болмаған полктерде әскери сот өкілеттігіне ие болды және олардың шешімдеріне шағымдануға болмады. Дегенмен, провист белгілі бір мөлшердегі қарапайым судьялармен немесе "заңгерлермен" кеңесуге міндетті болды. Президиал судьялары провист маршалдарымен әскери емес істер бойынша бірдей құзыреттілікке ие болғандықтан, екеуі де билікке ие болу үшін ашық бәсекелестікке түсті.