Мұхтар ибн Әби Ұбайд ат-Тақифи: Әлидің жақтасы және көтерілісшісі
Mukhtar al-Thaqafi
Әл-Мухтар ибн Әби Обайд әл-Сақифи – 685 ж. Өмейя халифатына қарсы көтеріліс жетекшісі, Иракты 18 ай басқарған. Хусейн ибн Әли өлімінен кейін Әлидтік халифат құруға тырысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алид жақтасы араб революционері (шамамен 622–687)
Pro Alid Arab revolutionary (c.622–687)
Әл-Мухтар ибн Әби Убайд әл-Тақафи (الْمُخْتَار ٱبْن أَبِي عُبَيْد الثَّقَفِيّ; шамамен 622 – 3 сәуір 687) – Куфада орналасқан, Алид жақтасы революционер, ол 685 жылы Омейяд халифатына қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Екінші фитна кезінде он сегіз ай бойы Ирактың көп бөлігін басқарды. Тәиф қаласында туған Мұхтар, жас кезінде Иракқа көшіп, Куфада өсті. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі Хусейн ибн Әлидің 680 жылы Кербела шайқасында Омейяд әскерінің қолынан қаза табуынан кейін, ол Меккедегі қарсыласы – Абдалла ибн әл-Зубайрмен одақтасты, бірақ бұл одақ ұзаққа созылмады. Мұхтар Куфаға оралып, халифа Әлидің ұлы және Хусейннің інісі Мұхаммед ибн әл-Ханафияны махди және имам деп жариялады, Хусейннің өлтірілуіне кек алу және Алид халифатын құруға шақырды. Ол 685 жылдың қазанында Куфаны басып алды, Зубайрид әкімін қуды, содан кейін Хусейннің өлтірілуіне қатысқандарды өлімге кесуге бұйрық берді. Ибн әл-Зубайрмен арадағы шиеленіс төрт айлық қоршаудан кейін Басраның Зубайрид әкімі Мусаб ибн әл-Зубайрдің күштерімен Мұхтардың қазасына әкелді. Мұхтар жеңілгенімен, оның қозғалысының салдары ауқымды болды. Оның өлімінен кейін оның ізбасарлары радикалды шиит сектасын құрды, кейін Кайсаниттер деп аталды, олар бірнеше жаңа ілімдерді жасап, кейінгі шиит идеологиясына ықпал етті. Мұхтар мауалилердің (араб емес, жергілікті ислам дінін қабылдағандардың) әлеуметтік статусын көтерді, олар маңызды саяси күшке айналды. Мауалилер мен Кайсаниттер алпыс жылдан кейін Аббасид революциясында маңызды рөл атқарды. Мұхтар араб және араб емес мұсылмандарды тең қарауды қолдаған ертедегі жақтас ретінде маңызды болды. Ол сүннилер арасында даулы тұлға; олар оны жалған пайғамбар деп айыптайды, бірақ шииттер оны Алидтерді қолдағаны үшін құрметтейді. Қазіргі тарихшылардың пікірлері бойынша, ол адал революционер немесе мүмкіндікті пайдаланған оппортунист болуы мүмкін.
Al Mukhtar ibn Abi Ubayd al Thaqafi (الْمُخْتَار ٱبْن أَبِي عُبَيْد الثَّقَفِيّ; c. 622 – 3 April 687) was a pro Alid revolutionary based in Kufa, who led a rebellion against the Umayyad Caliphate in 685 and ruled over most of Iraq for eighteen months during the Second Fitna. Born in Ta'if, Mukhtar moved to Iraq at a young age and grew up in Kufa. Following the death of Husayn ibn Ali, a grandson of the Islamic prophet Muhammad, at the hands of the Umayyad army in the Battle of Karbala in 680, he allied with the rival caliph Abd Allah ibn al Zubayr in Mecca, but the alliance was short lived. Mukhtar returned to Kufa where he declared Muhammad ibn al Hanafiyya, a son of caliph Ali and brother of Husayn, the mahdi and the imam, and called for the establishment of an Alid caliphate and retaliation for Husayn's killing. He took over Kufa in October 685, after expelling its Zubayrid governor, and later ordered the execution of those involved in the killing of Husayn. Hostile relations with Ibn al Zubayr ultimately led to Mukhtar's death by the forces of the Zubayrid governor of Basra, Mus'ab ibn al Zubayr, following a four month siege. Although Mukhtar was defeated, his movement would have far reaching consequences. After his death, his followers formed a radical Shia sect, later known as the Kaysanites, who developed several novel doctrines and influenced later Shia ideology. Mukhtar raised the social status of mawali (non Arab local converts to Islam) and they became an important political entity. The mawali and Kaysanites went on to play a significant role in the Abbasid Revolution sixty years later. Mukhtar was important as an early proponent of treating Arab and non Arab Muslims on an equal footing. He is a controversial figure among Sunnis; condemned by them as a false prophet, but revered by the Shia because of his support for the Alids. Modern historians' views range from regarding him as a sincere revolutionary to an ambitious opportunist.
Өмірбаян
Мұхтар 622 жылы (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің Мединеге көшіп келген жылы) Таиф қаласында Бану Тақиф тайпасының мұсылман әскерінің қолбасшысы Әбу Убайд әл-Тақафи мен Даума бинт Амр ибн Уаб ибн Муатибтің отбасында дүниеге келді. 632 жылы Мұхаммед қайтыс болғаннан кейін Әбу Бәкір халифа болды. Ол екі жылдан соң қайтыс болып, орнын Умар иеленді. Умар Әбу Бәкір бастаған мұсылмандық жаулап алуды кеңейтіп, Мұхтардың әкесі Әбу Убайдті Ирак майданына жіберді. Әбу Убайд 634 жылы қарашада болған Көпір шайқасында қаза тапты. Мұхтар сол кезде он үш жаста болған, ол осы аймақты мұсылмандар басып алғаннан кейін Иракта қалды және оны ағасы Сад ибн Масуд әл-Тақафи тәрбиеледі. 644 жылы парсы құлы Әбу Лулуа Фируз Умарды өлтірді, содан кейін оның мұрагері Усман 656 жылы бүлікшілер өлтіргенге дейін он екі жыл билік жүргізді. Усман қайтыс болғаннан кейін Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы Әли халифа болды және астананы Мединеден Куфаға көшірді. Мұхтар оның басшылығымен кішігірім лауазымдарда қызмет етті, ал Мұхтардың ағасы жақын маңдағы әл-Мадаин қаласының әкімі болды. Мұхаммедтің бірнеше серіктері, соның ішінде Сирияның әкімі Муавия, Әлидің билігін мойындаудан бас тартты, содан соғыс басталды. Сиффин шайқасы 657 жылдың шілде айында аяқталды. Муавия төрелік туралы шақыру жасағаннан кейін Әлидің әскері соғысудан бас тартты. Әли төрелікке келісім берді, бірақ оның әскерлерінің бір бөлігі, кейін харижиттер деп аталған, наразылық білдіріп, Әлидің төрелікті қабылдауын дінге қарсылық деп айыптап, жақтан шықты. Төрелік Муавия мен Әли арасындағы дауды шеше алмады, содан кейін 661 жылдың қаңтарында харижиттік диссидент Ибн Мулжам Әлиді өлтірді. Әлидің үлкен ұлы Хасан халифа болды, бірақ Муавия оның билігіне қарсы шығып, Иракқа шабуыл жасады. Хасан әскерін жинап жатқанда, әл-Мадаин маңында харижиттерден жарақат алды және Мұхтардың ағасының үйіне жеткізілді. Сол жерде Мұхтар Хасанды Муавияға саяси жеңілдіктер алу үшін тапсыруды ұсынды, бірақ оның ағасы бұл ұсыныстан бас тартты. 661 жылдың тамыз айында Хасан бейбіт келісім шарты бойынша халифаттан бас тартып, Муавияға билікті берді, ал астана Дамаскқа көшірілді. Өліміне бірнеше жыл қалғанда Муавия өзінің ұлы Язидті мұрагері етіп тағайындады, осылайша Омейяд халифалығын құрды. Язидтің тағайындалуы Әлид жақтастарын ашуландырды, өйткені бұл Муавияның мұрагер тағайындамау туралы келісімді бұзуы деп саналды. Мұхтардың ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, ол шамамен алпыс жасқа келгенде ғана танымал болды.
Mukhtar was born in Ta'if in 622 CE (the year that the Islamic prophet Muhammad migrated to Medina) to Abu Ubayd al Thaqafi, a Muslim army commander from the Banu Thaqif tribe, and Dawma bint Amr ibn Wahb ibn Muattib. Following Muhammad's death in 632, Abu Bakr became caliph. He died two years later and was succeeded by Umar , who expanded the Muslim conquests initiated by Abu Bakr, and sent Mukhtar's father Abu Ubayd to the Iraqi front. Abu Ubayd was killed at the Battle of the Bridge in November 634. Mukhtar, then thirteen years old, remained in Iraq after the Muslim conquest of this region, and was raised by his uncle Sa'd ibn Masud al Thaqafi. Umar was assassinated by the Persian slave Abu Lu'lu'a Firuz in 644, after which his successor, Uthman , ruled for twelve years before being assassinated by rebels in 656. After Uthman's death, Ali , a cousin and son in law of Muhammad, became caliph and moved the capital from Medina to Kufa, where Mukhtar held some minor office under him, and Mukhtar's uncle became governor of nearby al Mada'in. A few companions of Muhammad, including Mu'awiya, the governor of Syria, refused to recognise Ali's authority, and war broke out. The Battle of Siffin ended in stalemate (July 657), when Ali's forces refused to fight in response to Mu'awiya's calls for arbitration. Ali reluctantly agreed to talks but a faction of his forces, later called Kharijites, broke away in protest, condemning Ali's acceptance of arbitration as blasphemous. Arbitration could not settle the dispute between Mu'awiya and Ali and the latter was subsequently murdered by a Kharijite dissident Ibn Muljam in January 661. Ali's eldest son Hasan became caliph, but Mu'awiya challenged his authority and invaded Iraq. While Hasan was mobilizing his troops, he was injured by a Kharijite near al Mada'in and was brought to the home of Mukhtar's uncle. There, Mukhtar reportedly recommended that Hasan be handed over to Mu'awiya in return for political favour, but was rebuffed by his uncle. In August 661, Hasan abdicated the caliphate to Mu'awiya in a peace treaty and the capital was transferred to Damascus. A few years before his death, Mu'awiya nominated his son Yazid as his successor, thus founding the Umayyad Caliphate. Yazid's nomination angered Alid partisans, because it was seen as the violation of the peace treaty, which stipulated that Mu'awiya would not nominate a successor. Scant information exists about Mukhtar's early life and he only rose to prominence when he was aged around sixty.
Көтеріліс
680 жылы сәуірде Язид таққа отырғаннан кейін, Әлиді қолдайтын куфалықтар Хасанның інісі Хусейн ибн Әлиді Язидке қарсы көтеріліс жасауға шақырды. Хусейн кейіннен өзінің туысы Мұслим ибн Ақилді Куфадағы саяси жағдайды бағалауға жіберді. Мұхтар, Убайд Алла ибн Зияд келгенге дейін Ибн Ақилді өз үйінде қабылдады. Ал соңғысы, Мұхтардың қайын атасы Нұман ибн Баширдің Ибн Ақил мен оның жақтастарына деген инабатты қатынасы себепті, губернатор болып тағайындалды. Ибн Зиядтың қысымы мен саяси амалдарының нәтижесінде Ибн Ақилдің жақтастары азайып, ол көтерілісті мерзімінен бұрын жариялауға мәжбүр болды. Мұхтар сол уақытта қалада болған жоқ. Бұл жаңалықты естіген соң, ол Куфа төңірегінен қолдаушылар жинауға тырысты, бірақ Ибн Ақилдің көтерілісі жеңіліске ұшырады және Мұхтар қалаға оралмас бұрын Ибн Ақил жазаланды. Мұхтар тұтқындалып, губернаторға жеткізілді, бірақ ол көтеріліске қатысқандығын жоққа шығарды. Мұхтар түрмеде отырғанда, Хусейн 680 жылдың 10 қазанында Кербела шайқасында Ибн Зиядтың әскерлерімен қаза болды. Кейіннен Мұхтар, екінші халифаның ықпалды ұлы және Мұхтардың күйеу інісі Абдулла ибн Омардың араласуымен босатылып, Куфадан кетуге бұйрық берілді.
Upon Yazid's accession in April 680, pro Alid Kufans urged Husayn ibn Ali, the younger brother of now deceased Hasan, to lead a revolt against Yazid. Husayn subsequently sent his cousin Muslim ibn Aqil to assess the political environment in Kufa. Mukhtar hosted Ibn Aqil at his house before the arrival of Ubayd Allah ibn Ziyad. The latter was appointed to replace Mukhtar's father in law, Nu'man ibn Bashir, as governor due to Ibn Bashir's benign attitude toward Ibn Aqil and his followers. As a result of Ibn Ziyad's suppression and political maneuvering, Ibn Aqil's following started melting away and he was forced to declare the revolt prematurely. Mukhtar was not in the city at the time. After hearing the news, he attempted to gather supporters from Kufa's environs, but Ibn Aqil's revolt was defeated and he was executed before Mukhtar returned to the city. Mukhtar was arrested and brought to the governor but he denied involvement in the revolt. While Mukhtar was imprisoned, Husayn was slain by Ibn Ziyad's forces at the Battle of Karbala on 10 October 680. Mukhtar was afterward released upon the intervention of Abd Allah ibn Umar, an influential son of the second caliph and Mukhtar's brother in law, and ordered to leave Kufa.
Меккедегі жер аударылу
Осы уақытқа дейін Мұхаммедтің жақын серігі әл-Зубайр ибн әл-Аувамның ұлы Абдалла ибн әл-Зубайр жасырын түрде Меккеде адалдық жинамай бастады және бүкіл Хиджазды (Батыс Арабияны) бақылауына алды. Куфадан шыққан Мұхтар Меккеге бет түзеп, маңызды мәселелерде кеңес алып, жоғары лауазымға тағайындалса Ибн әл-Зубайрге адал болатынын айтты, бірақ Ибн әл-Зубайр бұдан бас тартты. Содан кейін Мұхтар Тәифке кетіп, бір жылдан соң Ибн әл-Зубайр кеңесшілерінің ықпалымен Мұхтардың адалдығын алғашқы шарттармен қабылдады. 683 жылы Язид Меккеге әскер жібергенде, Мұхтар қаланың қорғанысына қатысты. Язид қарашада қайтыс болғаннан кейін, Омейяд әскері шегінді, ал Ибн әл-Зубайр халифалық құрғанын жариялады. Мұхтар Куфадан келген адамдардан қаланың Ибн әл-Зубайрдің бақылауына көшкенін естіді, бірақ көптеген куфалықтар өздеріне жетекші іздеп жүргенін білді. Ол өзінің олар іздеген адам екенін мәлімдеді. Меккеде тұрғанда, ол Әлидің ұлы Мұхаммед ибн әл-Ханафийядан Хусейннің өлімі үшін кек алуға және Ибн әл-Ханафийяның билігін нығайтуға рұқсат сұрады. Ол мұндай әрекетті мақұлдамайтынын немесе қарсы еместігін айтты, бірақ қан төгілуден сақтану керек еді. Бұрын ол Хусейннің ұлы Әли әл-Саджадқа да осындай ұсыныс жасаған еді, бірақ ол қабылданбады. Язидтің өлімінен бес ай өткен соң, ол Ибн әл-Зубайрге ешқандай хабарсыз Куфаға қайтып келді, өйткені ол оның уәдесін орындамайтынын ойлады. Кейбір деректерде Ибн әл-Зубайрдің өзі оны Куфаға әкім ретінде жібергенін, Омейядтардың Иракты қайта басып алуына қарсы тұра алатын күш жинауды тапсырғанын айтылады. Дегенмен, қазіргі тарихшылар мұны ықтимал деп санамайды.
By this time, Abd Allah ibn al Zubayr, a son of Muhammad's close companion al Zubayr ibn al Awwam, secretly started taking allegiance in Mecca and came to control the entire Hejaz (western Arabia). Having left Kufa, Mukhtar headed for Mecca and offered allegiance to Ibn al Zubayr on the condition that he be consulted about important matters and awarded a high post, which Ibn al Zubayr refused. Mukhtar then left for Ta'if and, after one year, Ibn al Zubayr, persuaded by his advisers, accepted Mukhtar's homage under the same terms. When Yazid dispatched an army to retake Mecca in 683, Mukhtar participated in the city's defence. After Yazid died in November, the Umayyad army retreated and Ibn al Zubayr openly proclaimed his caliphate. Mukhtar was informed by people coming from Kufa that the city had come under Ibn al Zubayr's control but many Kufans were looking for an independent leader of their own. He claimed that he was the man they were looking for. While in Mecca, he sought permission from Ali's son, Muhammad ibn al Hanafiyya, to avenge Husayn's death and secure power for Ibn al Hanafiyya. The latter responded that he neither approved nor disapproved of such an action, but bloodshed should be avoided. Earlier, he had made the same offer to Husayn's son Ali al Sajjad but was refused. Five months after Yazid's death, he returned to Kufa without informing Ibn al Zubayr, who he thought had not kept his promise. Some accounts state that Ibn al Zubayr himself sent him to Kufa as governor with instructions to gather force capable of resisting Umayyad attempts to reconquer Iraq. This is considered unlikely by the modern historians.
Куфаға қайта оралу
Куфада Мұхтар Хусейннің өлтірушілерінен кек алу үшін адамдарды жинауға кірісті, оларға жеңіс пен байлықты уәделеді. Сонымен бірге, Мұхаммедтің сахабасы және Әлидтің жақтасы болған Сүлеймен ибн Сурад, Кербела шайқасында Хусейнге қолдау көрсетпегендері үшін Омейядтарға қарсы күресу үшін «Таууабин» деп аталатын куфалықтардың бір тобын біріктірді. Таууабин қозғалысы Мұхтар үшін қиындықтар туғызды. Көптеген Әлидті қолдайтын куфалықтар Ибн Сурадты қолдады, себебі ол Мұхаммедтің сахабасы болғандықтан, нәтижесінде Мұхтар көптеген жауынгерлерді тарта алмады. Ол Таууабиннің әрекеттерін тым ерте және сәтсіздікке ұшырауға бейім деп сынады, Ибн Сурадтың қарт, әлсіз және әскери тәжірибесіз екенін айтты. Содан кейін ол Ибн әл-Ханафийяның қолбасшысы екенін және оны Махди (Мәсіх) деп атағанын мәлімдеді. Ол көптеген Әлид жақтастарын, оның ішінде бес жүзге жуық маулаларды (бір мавля; исламға жаңа кіргендер) Махдидің бұйрығымен жұмыс істейтініне көндірді. Мұхтардың сөздеріне күмән келтірген Әлид жақтастарының бір тобы Ибн әл-Ханафийядан растау алу үшін Меккеге барды. Ол, Алла Тағала Пайғамбардың отбасының жауларынан кек алу үшін кімді қолданса, оған разы екенін айтты. Олар бұл жауапты Мұхтардың сөздерін растау ретінде түсініп, оған қосылуға оралды. Әсерлі Әлид жақтасы және Нахай тайпасының басшысы Ибраһим ибн әл-Аштарды өз жағына тарту үшін Мұхтар оған Ибн әл-Ханафийяның авторлық құқығындағы хатты ұсынды. Аталған хатта Ибн әл-Ханафийя өзін Махди деп жариялап, Ибн әл-Аштарды Мұхтарды қолдауға шақырды. Біраз күмәнданудан кейін Ибн әл-Аштар оған қосылды. Бұл хаттың жалған болуы мүмкін, ал Ибн әл-Ханафийя бұл көтеріліске қатысқан жоқ сияқты. Дегенмен, ол өзінің атының қолданылуына қарсы болған жоқ және Мұхтардың әрекеттерін де мақұлдамады. Бірақ, Куфадағы ізбасарларына баруды қалағанда, Мұхтар бұл туралы естігеннен кейін таратылған қауесет оны тоқтатты, онда нағыз Махди қылыштан жараланғанда өлмейді делінген. 684 жылы Ибн әл-Зубайр Абдалла ибн Язидті Куфаның әкімі етіп тағайындады. Мұхтардан қорқып, Ибн Язид оны түрмеге қамады. Кейіннен Абдулла ибн Омар Мұхтар үшін шаفاعат етті, ол үкіметке қарсы әрекеттерден бас тартуға уәде берді және босатылды.
In Kufa, Mukhtar began recruiting people to take revenge against the killers of Husayn, promising them victory and fortune. At the same time, Sulayman ibn Surad, a companion of Muhammad and an Alid supporter, was rallying a group of Kufans, who called themselves Tawwabin, to fight the Umayyads to atone for their failure to support Husayn during the Battle of Karbala. The Tawwabin movement created difficulties for Mukhtar. Most pro Alid Kufans supported Ibn Surad because he was Muhammad's companion, and as a result, Mukhtar was unable to attract many recruits. He criticised the Tawwabin's actions as premature and destined for failure, arguing that Ibn Surad was old, weak, and militarily inexperienced. He then claimed that he was a lieutenant of Ibn al Hanafiyya, whom he called the Mahdi (Messiah). He convinced many Alid partisans, including some five hundred [[mawla (sing. mawlā; local converts to Islam), that he was working under the orders of the Mahdi. Doubting the authenticity of Mukhtar's claims, a group of Alid partisans from Kufa went to Mecca seeking verification from Ibn al Hanafiyya. He replied in an ambiguous manner that he was satisfied with anyone whom God uses to take revenge on enemies of the family of the prophet. They interpreted this as confirmation of Mukhtar's claims and returned to join him. To win over the hitherto unpersuaded Ibrahim ibn al Ashtar, an influential Alid partisan and head of the Nakhai tribe, Mukhtar presented him with a letter, which he claimed was authored by Ibn al Hanafiyya. In it, Ibn al Hanafiyya ostensibly called himself the Mahdi and urged Ibn al Ashtar to support Mukhtar. After expressing some doubts, Ibn al Ashtar eventually joined him. The letter was likely fabricated, and Ibn al Hanafiyya seems to have had no involvement in the revolt. He tolerated the use of his name, however, and did not disapprove of Mukhtar's activities. Nonetheless, when he wanted to visit his followers in Kufa, he was deterred by a rumour, floated by Mukhtar upon hearing this news, that the true Mahdi would not die if struck by a sword. Ibn al Zubayr appointed Abd Allah ibn Yazid as governor of Kufa in 684. Fearful of Mukhtar, Ibn Yazid imprisoned him. Some time later, Abdullah ibn Umar interceded for Mukhtar, who promised to refrain from anti government activity and was released.
Зубайридтердің губернаторын құлату
Бостандыққа шыққаннан кейін Мұхтар революциялық қызметін қайта бастады. 685 жылғы қаңтарда Таувабиндер Айн әл-Варда шайқасында Омейядтардан жеңіліске ұшырады, ал Әлидті қолдаған Куфалықтардың көпшілігі Мұхтарға адалдық серт берді. Ибн әл-Зубайр күтілетін наразылықты басу үшін Ибн Язидтің орнына Абдалла ибн Мутиді губернатор етіп тағайындады, бірақ бұл бекер болды. Мұхтар мен оның жақтастары 685 жылғы 19 қазанда губернаторды құлатып, Куфаны басып алуды жоспарлады. 17 қазан күні кешке Мұхтардың жауынгерлері үкіметтік күштермен шайқасты. Мұхтар от жағу арқылы әскерлеріне көтеріліс жарияланғанын ертерек хабарлады. 18 қазанның кешкісіне қарай үкіметтік күштер жеңіліске ұшырады. Ибн Мути жасырынды, кейін Мұхтардың көмегімен Басраға қашып кетті. Ертесі күні таңда Мұхтар мешітте Куфалықтардан «Құдайдың кітабы, Пайғамбардың сүннеті, Пайғамбар отбасының қанына кек алу, әлсіздерді қорғау және күнәкарларға қарсы күрес» қағидалары негізінде адалдыққа ант қабылдады.
After his release Mukhtar resumed his revolutionary activities. The Tawwabin were defeated by the Umayyads at the Battle of Ayn al Warda in January 685, and most of the pro Alid Kufans shifted allegiance to Mukhtar. Ibn al Zubayr replaced Ibn Yazid with Abd Allah ibn Muti as governor to contain the expected agitation but to no avail. Mukhtar and his followers planned to overthrow the governor and seize control of Kufa on Thursday, 19 October 685. On the evening of 17 October Mukhtar's men clashed with government forces. Mukhtar signaled an early declaration of revolt to his troops by lighting fires. By the evening of Wednesday, 18 October, the government's forces were defeated. Ibn Muti went into hiding and later, with help from Mukhtar, escaped to Basra. The next morning, Mukhtar received allegiance from Kufans in the mosque on the basis of, "Book of God, Sunnah of the Prophet, revenge for the Prophet's family, defence of the weak and war on sinners".
Иракқа билік ету
Мұхтардың көтерілісіне екі түрлі топтан қолдау келді: араб тайпаларының ақсүйектері мен мауалилер. Бастапқыда ол олардың арасындағы келіспеушілікті таратуға және екі топты да қанағаттандыруға тырысты. Мосул және әл-Мадаин қалаларының губернаторлықтары сияқты көптеген мемлекеттік лауазымдар арабтарға берілді. Бұрын төмен дәрежелі азаматтар саналған мауалилерге соғыс олжасы мен әскер жалақысы берілді және атқа мінуге рұқсат етілді. Ол өзіне қосылған мауали құлдарын босататынын жариялады, бұл олардың қолдауын арттырды. Оның жеке күзетшілері Әбу Амра Қайсан басшылығымен мауалилерден құралды. Дегенмен, ақсүйектер оның мауалилерге қатысты саясатынан алаңдады. Осы кезде ол Ирактың көп бөлігін, сондай-ақ Арминия, Әзербайжан, Жыбал және Жәзираның (Үстіңгі Месопотамия) бір бөлігін бақылады. Оның қолдаушыларының Зөбайридтер билігіндегі Басраны басып алуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Осы уақытта Абд әл-Малик ибн Марван Сириядағы Омейяд билігін өз қолына алып, жоғалған провинцияларды қайтаруға күш салды.
Support for Mukhtar's revolt came from two divergent groups: the Arab tribal nobility and the mawali. At first, he attempted to reconcile their differences and appease both. Most government positions, including the governorships of Mosul and al Mada'in, were awarded to Arabs. Mawali, hitherto treated as lower grade citizens, were entitled to war booty and army salaries and allowed to ride horses. He announced that any mawali slaves who joined him would be freed, resulting in increased support from this group. His personal guard was also staffed by mawali led by Abu Amra Kaysan. Nobles, however, were disturbed by his policies toward the mawali. At this stage he controlled most of Iraq and its dependencies including Arminiya, Adharbayjan, Jibal and parts of the Jazira (Upper Mesopotamia). Efforts by his supporters to take Basra, which was under Zubayrid control, did not succeed. By then Abd al Malik ibn Marwan had taken reigns of the Umayyad power in Syria and was struggling to regain control of the lost provinces.
Төңкеріске қарсы
Айн әл-Варда шайқасынан бір жыл өткен соң, Омейяд әскері Мосулды басып алып, Куфаға бет түзеді. Мұхтар Язид ибн Анастың басшылығымен үш мың атты әскерін жіберді. 686 жылдың 17 шілдесінде олар Мосул маңында өздерінен екі есе үлкен Омейяд әскерін жеңіске жеткізді. Сол күні кешке Ибн Анас барлық сириялық тұтқындарды өлімге кесуге бұйрық берді де, аурудан көз жұмды. Басшысынан айырылған куфалықтар тағы бір Омейяд әскерінің шабуылына тап болып, шегінді. Куфада Мұхтардың әскері жеңіліп, Ибн Анастың қаза тапқаны туралы қауесет тарады. Жауап ретінде Мұхтар Ибн әл-Аштар бастаған жеті мыңдық қосымша күш жіберді. Әскердің болмауынан пайдаланып, Мұхтардың мауалилерге көрсеткен ықыласынан кейін онымен қарым-қатынасы суыған куфалық ақсүйектер, Мұхтарды құлату үшін оның сарайын қоршауға алды. Олар оны өз беделін тонап алды деп айыптады. Қоршауға қарамастан, Мұхтар Ибн әл-Аштарды қайта шақыра алды. Куфадан үш күн өткен соң, Ибн әл-Аштардың әскері оралып, көтерілісті басып тастады. Оппозицияны жойғаннан кейін, Мұхтар Кербела шайқасына қатысқандарға қатысты жазалау шараларын қабылдады. Олардың көпшілігін, соның ішінде Омар ибн Сад пен Шимр ибн Зилжаушанды өлімге кесті. Тағы да көптеген адамдар шайқасқа тікелей немесе жанама қатысқан деген желеумен өлтірілді, ал шамамен он мың куфалық Басраға қашып кетті. Көптеген қашқандардың үйлері қиратылды. Бұл Мұхтарға арабтардың қолдауын одан әрі азайтты, ол мауалилерге көбірек тәуелді бола бастады.
One year after the Battle of Ayn al Warda, the Umayyad army occupied Mosul and headed for Kufa. Mukhtar sent three thousand cavalrymen under the command of Yazid ibn Anas. On 17 July 686, they defeated the Umayyad army, twice their size, near Mosul. That evening, after ordering the execution of all the Syrian captives, Ibn Anas died of an illness. Having lost their commander, the Kufans retreated in the face of another Umayyad army. In Kufa, rumour spread that Mukhtar's forces had been defeated and Ibn Anas slain. In response, Mukhtar deployed seven thousand reinforcements headed by Ibn al Ashtar. Taking advantage of the troops' absence, the Kufan nobility, whose relations with Mukhtar had grown estranged due to his favouritism toward the mawali, attempted to topple Mukhtar by besieging his palace. They accused him of robbing their prestige: Despite the siege, Mukhtar was able to recall Ibn al Ashtar. Three days after its departure from Kufa, Ibn al Ashtar's army returned and defeated the revolt. After eliminating his opposition, Mukhtar enacted punitive measures against those involved in the battle of Karbala. He executed most of them, including Umar ibn Sa'd and Shimr ibn Ziljawshan. Many others were killed under the pretext of their direct or indirect involvement in the battle, while about ten thousand Kufans fled to Basra. The houses of many absconders were destroyed. This further reduced Arab support for Mukhtar and he became increasingly reliant on mawali.
Хазир шайқасы
Куфаны қайтадан бақылауға алғаннан кейін екі күн өткен соң, Мұхтар Ибн әл-Аштарды он үш мыңдық әскермен Ибн Зияд басқаратын Омейяд әскеріне қарсы жіберді. Мұхтардың сарбаздарының кейбіреулері бір креслоны алып жүріп, оның айналасында айналып, оның Әлиге тиесілі екенін және бұл кресло оларға шайқаста жеңіс сыйлайды деп мәлімдеді. Бұл идеяның Мұхтарға тиесілі екені айтылады. Ол оны дінге бейім адамдардың қолдауын арттыру үшін ойлап тапқан, оны Келісімнің табынымен салыстырған, бірақ шығыстанушы Джулиус Веллхаузен бұл идеяның бастауышы ол емес деп санайды. Ол олардың ынтасын қажет еткендіктен, креслоны алып жүруге рұқсат берді. 686 жылдың тамыз айының басында екі әскер Хазир өзенінің жағасында кездесті. Омейяд әскері жеңіліске ұшырады, соның ішінде Ибн Зияд және Хусейн ибн Нумайр әл-Сакуни сияқты көптеген Омейяд әскери басшылары қаза тапты. Шайқастың нақты күні белгісіз, бірақ кейбір дереккөздер оны 6 тамызға, Хусейннің шейіт болған күнімен сәйкес келетін 10 Мухаррамға жатқызады. Ибн Зиядтың өлімі Мұхтардың Хусейннің өлтірушілерінен кек алу уәдесінің орындалғаны ретінде қабылданды.
Two days after reasserting control over Kufa, Mukhtar dispatched Ibn al Ashtar with a thirteen thousand strong force to confront the approaching Umayyad army led by Ibn Ziyad. Some of Mukhtar's soldiers carried a chair, circling around it, which they claimed belonged to Ali and would give them victory in the battle. The idea is said to have been Mukhtar's. He had invented it to increase his support among more religious people and compared it to the Ark of the Covenant, but orientalist Julius Wellhausen holds he was not the originator of the concept. He allowed them to carry the chair, as he needed their zeal. The armies met at the banks of Khazir River in early August 686. The Umayyad army was defeated, and many of the senior Umayyad military leaders including Ibn Ziyad and Husayn ibn Numayr al Sakuni were killed. The exact date of the battle is unknown, although some sources put it on 6 August, coinciding with 10 Muharram, the date of Husayn's death. The death of Ibn Ziyad was seen as the fulfillment of Mukhtar's promise of revenge against Husayn's killers.
Ибн әл-Зубайрмен қарым-қатынасы
Мұхтар Ибн Мутиді қуғыннан кейін, өзіне жақсы қызмет еткеніне қарамастан, Ибн әл-Зубайрға уәдесін орындамағаны туралы шағымданды. Дегенмен, Мұхтар қажет болған жағдайда қолдау көрсетуге дайын еді. Ибн әл-Зубайр Мұхтарды адал санаса да, ол Куфаны басқаруды халифа тағайындаған губернатор, Умар ибн Абд әл-Рахманға тапсырудан бас тартты. Мұхтар оған пара беріп, қорқытқаннан кейін губернатор қаладан кетуге мәжбүр болды. 686 жылы Мұхтар Ибн әл-Зубайрға Мединаға қарсы күтілетін Умайя шабуылына қарсы әскери қолдау көрсетуді ұсынды, бірақ мақсаты оны тақтан ығыстыру болатын. Ибн әл-Зубайр келісіп, Мединаның солтүстігіндегі Уәди әл-Қураға әскер сұрады, бірақ Мұхтар оның орнына Шурахбил ибн Уорс басқарған үш мың сарбазды, әрі хабарлама келгенше Мединаға кіруге бұйрық берді. Осы уақытта Ибн әл-Зубайр өзінің сенімді адамы Аббас ибн Сахлды екі мыңдық әскермен басқарып, Ибн Уорс пен оның сарбаздарын Сирия армиясының шабуылына қарсы Вади әл-Қураға жеткізіп, егер бас тартса, Мұхтардың жақтастарын өлтіруді тапсырды. Ибн Уорс бас тартты және көптеген сарбаздарымен бірге қаза тапты. Содан кейін Мұхтар Ибн әл-Ханафийяға Алид үшін аймақты басып алу жоспарының сәтсіз аяқталғанын айтып, егер Ибн әл-Ханафийя қала халқына Мұхтар оның атынан жұмыс істеп жатқанын хабарласа, Мединаға тағы бір әскер жіберуге дайын екенін жеткізді. Ибн әл-Ханафийя қан төгілуге қарсы болғандықтан бас тартты. Бірақ Ибн әл-Зубайр Мұхтардың ниетін біліп, Хиджазда Әлид жақтастарының көтерілісінен қорқып, Ибн әл-Ханафийяны тұтқындап, одан күшпен адалдық талап етті, соның арқасында Мұхтар да мойынсұнар деген үмітте болды. Ибн әл-Ханафийя Мұхтардан көмек сұрады, ол дереу төрт мыңдық әскерді оны босату үшін жіберді. Бұл Мекке мен Куфа арасындағы қарым-қатынасты одан бетер нашарлатты.
Sometime after expelling Ibn Muti, Mukhtar complained to Ibn al Zubayr about the failure to keep his promise, despite Mukhtar having served him well. Mukhtar, nonetheless, offered his support if needed. Though Ibn al Zubayr had considered Mukhtar loyal, the latter refused to surrender his control of Kufa to the caliph's appointed governor, Umar ibn Abd al Rahman. The governor left the city after being bribed and threatened by Mukhtar. In 686, Mukhtar feigned an offer of military support to Ibn al Zubayr against an impending Umayyad attack on Medina with the ultimate intention of ousting him. Ibn al Zubayr accepted and requested troops to Wadi al Qura, a valley north of Medina, but instead, Mukhtar dispatched three thousand fighters under Shurahbil ibn Wars with orders to enter Medina until further notice. Meanwhile, Ibn al Zubayr sent his confidant Abbas ibn Sahl at the head of a two thousand strong force with instructions to escort Ibn Wars and his men to Wadi al Qura in anticipation of the Syrian army and to kill Mukhtar's loyalists if they refused. Ibn Wars indeed refused and was killed along with most of his men. Mukhtar subsequently informed Ibn al Hanafiyya of his foiled plan to seize the region for the Alid and offered to send another army to Medina if Ibn al Hanafiyya notified the city's inhabitants that Mukhtar was working on his behalf. Ibn al Hanafiyya refused, citing his opposition to bloodshed. Nonetheless, Ibn al Zubayr, after becoming aware of Mukhtar's intentions and fearing a pro Alid revolt in the Hejaz, detained Ibn al Hanafiyya to forcibly gain his allegiance, hoping Mukhtar would follow suit. Ibn al Hanafiyya requested help from Mukhtar, who subsequently dispatched a four thousand strong force to free him. This caused a further deterioration in relations between Mecca and Kufa.
Өлім
687 жылы Басраның губернаторы және Абдалла ибн әл-Зубайрдың інісі Мұсаб ибн әл-Зубайр Куфаға шабуыл жасады. Оның әскерінің көп бөлігі бұрын Мұхтардың жазалау шараларынан қашқан Куфалық ақсүйектерден құралған еді. Мұхтардың Куфалық әскерінің саны нақты белгісіз, дереккөздерге байланысты үш мыңнан алпыс мыңға дейін айтылады. Куфалықтар Басра мен Куфаның арасындағы Тигр өзені бойындағы Мадар және Куфаның жанындағы Харура шайқастарында жеңілгеннен кейін шегінді. Мұсаб Мұхтардың сарайын төрт ай бойы қоршауға алды. Мосулдың сол кездегі губернаторы Ибн әл-Аштар Мұхтарға көмектесуге тырыспады, себебі оған шақыру келмеген немесе Мұхтардың шақыруын қабылдамаған. Қай жағдайда болса да, ол кейін Мұсабқа қосылды. 687 жылдың 3 сәуірінде Мұхтар он тоғыз қолдаушысымен бірге сарайдан шықты (ал қалғандары шайқасудан бас тартты) және шайқаста қаза тапты. Содан кейін Мұхтардың қалған шамамен алты мың жақтасы қарсылық көрсетпей берілді және Мұсаб оларды өлімге кесті. Мұхтардың әйелдерінің бірі, Умра бинт Нұман ибн Башир әл-Ансари, күйеуінің пікірлерін жоққа шығарудан бас тартты және осы себепті өлім жазасына кесілді, ал екінші әйелі оны айыптады және аман қалды. Мұхтардың қолы кесіліп, мешіттің қабырғасына ілінді. Оның қабірі Куфаның Ұлы мешітінің арт жағында, Муслим ибн Ақилдің мазарында орналасқан деген хабар бар. Алайда, кейбір дереккөздерде Мұсаб оның денесін өртеп жібергендігі айтылады.
In 687, Mus'ab ibn al Zubayr, the governor of Basra and younger brother of Abd Allah ibn al Zubayr, launched an assault against Kufa. A sizable portion of his army consisted of Kufan nobles, who had previously fled Mukhtar's punitive measures. The size of Mukhtar's Kufan army is not certain with ranges between three thousand to sixty thousand, depending on the source. The Kufans retreated following their defeat at the battles of Madhar, located along the Tigris between Basra and Kufa, and Harura, a village near Kufa. Mus'ab then besieged Mukhtar's palace for four months. Ibn al Ashtar, who was then governor of Mosul, did not attempt to relieve Mukhtar, either because he was not called to action, or because he refused Mukhtar's summons. In either case, he later joined Mus'ab. On 3 April 687, Mukhtar came out of the palace accompanied by nineteen supporters, (the remainder had refused to fight), and was killed fighting. Soon afterward, Mukhtar's remaining partisans, totaling about six thousand, surrendered and were executed by Mus'ab. One of Mukhtar's wives, Umrah bint Nu'man ibn Bashir al Ansari, refused to denounce her husband's views and was consequently executed, while his other wife condemned him and was spared. Mukhtar's hand was cut off and hung on the wall of the mosque. His grave is, reportedly, located inside the shrine of Muslim ibn Aqil, at the back of the Great Mosque of Kufa. Some sources, however, state that Mus'ab had burned his body.
Мұра
Мұхтар екі жылдан кем билік жүргізсе де, оның идеологиясы өлімінен кейін де сақталды. Оның тұсында мауалилер маңызға ие болды, бұл Куфа араб дворяндарының наразылығын тудырды. Ол Мұхаммед ибн әл-Ханафияны Махди және имам деп жариялады. Бұл ислам тарихында Махдиге жасалған алғашқы сілтеме болды. Бұл идея кейіннен, әсіресе шиит исламда, оның негізгі қағидаларының біріне айналды. Ол Бада (құдайлық құдіреттегі өзгеріс) тұжырымын алғаш рет енгізді. Мадар шайқасында жеңілгеннен кейін, өзіне жеңіс уәде етілгенін айтқаннан соң, ол Құдай жоспарын өзгерткенін мәлімдеді. Оның ізбасарлары кейіннен қайсаниттер деп белгіленген жеке шиит ағымына бірікті. Олар Махдидің жасырынуы (ғайба) және қайта оралуы (ражъа) туралы ілімдерді қалыптастырды. Ибн әл-Ханафияның өлімінен кейін кейбір қайсаниттер оның өлмегенін, Радва тауында жасырынып, әлемді әділетсіздіктен құтқару үшін қайта оралатынын сенді. Алайда, қайсаниттердің көпшілігі оның ұлы Әбу Хашимді өздерінің имамы деп жариялады. Ол имаматты Мұхаммед ибн Әли ибн Абдалла ибн әл-Аббасқа тапсырды, содан кейін қайтыс болды. Аббасидтер осыны өздерінің төңкерісі кезінде заңдылықтарын арттыру және Әлидтерді қолдаушыларға үндеу жасау үшін үгіт құралы ретінде пайдаланды. Мұхаммед ибн Әлидің екі ұлы – әл-Саффах және әл-Мансур – кейіннен Аббасид халифатын құрды. Веллхаузен Мұхтар мен Аббасид революционері Әбу Муслимнің ұқсастығын сипаттайды, ол әскеріне арабтарды да, мауалилерді де қабылдап, оларды теңдей қарады. Веллхаузен былай дейді: «Егер ражъа ілімі дұрыс болса, Хутарния арабтары [Мұхтар] Хутарния мауласында [Әбу Муслим] қайта жанданды». Сүнни мұсылмандары Мұхтарды пайғамбарлыққа таласқан жалғаншы деп санайды және оны Әлидтердің жауы деп есептейді, олар билікке қол жеткізу үшін олардың есімін пайдаланды және Хусейннің өлтірушілерін Әлидтердің қолдауын нығайту үшін жазалады. Веллхаузеннің сөзіне сүйенсек, ол өзін тікелей пайғамбар деп атамаса да, оның мақтан тұтуы мен артық айқын сөздері, ежелгі араб жұмақшыларының ұқсас сөздерін еске түсірді, сондықтан оған қатысты айыптаулар қалыптасты. Мұхаммед (с.ғ.с.) былай деген: «Тақиф тайпасынан үлкен жалғаншы және жойқын шығады». Олардың пікірінше, жалғаншы – Мұхтар, ал жойқын – әл-Хажжадж ибн Юсуф. Шииттер оны Әли мен оның отбасының адал жақтасы деп санайды, ол Хусейн мен оның серіктерінің қанының құнын төледі. Олар оған тағылған пайғамбарлық, қайсаниттер ағымындағы рөлі және билікке құмарлығы туралы айыптаулар – Омейя және Зубайридтердің үгіт-насихаты деп есептейді. Алайда, ертедегі шииттерде оған қатысты жағымсыз пікір болды, ол Хасанға деген көзқарасынан және Ибн Ақил көтерілісі кезіндегі оның қабілетсіздігінен туындады. Оның Ибн әл-Ханафияны имам етіп жариялауы да осыған себеп болуы мүмкін, өйткені кейінгі шииттердің көпшілігі Фатимид Әлидтерінің тарапына қосылды.
Though Mukhtar ruled for less than two years, his ideology survived his death. It was during his rule that the mawali rose to significance, much to the dissatisfaction of the Kufan Arab nobility. He had proclaimed Muhammad ibn al Hanafiyya as the Mahdi and the Imam. This was likely the first reference to the Mahdi in the history of Islam. This idea became influential afterward, particularly in Shia Islam, where it became one of its central tenets. He was the first person to introduce the concept of Bada' (change in the divine will), when after defeat at the battle of Madhar, for which he had claimed he was promised victory, he said that God had changed his plan. His followers later developed into a distinct Shia sect known as the Kaysanites. They introduced the doctrines of Occultation (ghayba) and Return (raj'a) of the Mahdi. After the death of Ibn al Hanafiyya, some Kaysanites believed that he had not died but was hidden in Mount Radwa and would return some day to rid the world of injustice. Most Kaysanites, however, declared his son Abu Hashim to be their Imam. He then transferred the Imamate to Muhammad ibn Ali ibn Abd Allah ibn al Abbas before dying. The Abbasids used this as a propaganda tool during their revolution to boost their legitimacy and appeal to pro Alid masses. Two of Muhammad ibn Ali's sons, al Saffah and al Mansur, would eventually establish the Abbasid Caliphate. Describing similarities between Mukhtar and Abbasid revolutionary Abu Muslim, who recruited both Arabs and mawali in his army and treated them as equals, Wellhausen writes: "If the doctrine of Raj'a is correct, then the Arab of Khutarnia [Mukhtar] came to life again in the Maula [mawlā] of Khutarnia [Abu Muslim]." Sunni Muslims hold Mukhtar a liar who claimed prophethood and consider him an enemy of the Alids, who used their name to gain power, and executed Husayn's killers to consolidate his support among pro Alids. According to Wellhausen, although he did not explicitly call himself a prophet, the allegations took root because of his boasting and excessive claims, which he made in the rhymed prose style of ancient Arabian soothsayers. Muhammad is reported to have said: "In Thaqif there will be a great liar and destroyer." To them, the liar is Mukhtar and the destroyer is al Hajjaj ibn Yusuf. Shia, on the other hand, regard him a sincere partisan of Ali and his family, who avenged the murder of Husayn and his company. They maintain that the allegations levelled against him regarding prophethood, his role in the Kaysanites sect, and his lust for power are Umayyad and Zubayrid propaganda. Early Shia, however, had a hostile opinion of him, that arose from his attitude toward Hasan and his alleged incompetence during Ibn Aqil's revolt. His proclamation of Ibn al Hanafiyya, a non Fatimid, may also have contributed to this as most Shia in later times adhered to the Fatimid line of Alids.
Алидтер отбасының пікірлері
Алид әулетінің көрнекті мүшелері Мұхтарға қалай қарағандығы туралы әртүрлі әңгімелер бар. Бір деректе Хусейннің ұлы, төртінші шиит имамы Әли әл-Саджад, Ибн Зияд пен Омар ибн Садтың басын көргеннен кейін оның үшін дұға жасаған, ал екінші деректе ол Мұхтардың сыйлықтарын қабылдамай, оны жалғаншы деп айтқан. Хусейннің немересі Мұхаммед әл-Бакир оны мақтап: «Әл-Мухтарды қарғамаңдар, себебі ол бізді өлтіргендерді өлтірді, бізден кек алды, біздің жесірлерімізге үйленді және қиын жағдайда бізге байлық таратып берді», – деген. Әл-Бакир Мұхтардың ұлы Мұхтар туралы оның пікірін сұрағанда, оны одан да жоғары бағалады. Хусейннің шөбересі Джафар әл-Садық былай дегені хабарланады: «Хашимиттер әл-Мухтар әл-Хусейннің өлтірушілерінің басын бізге жібергенше шаштарын тарамай, боямай жүрді». Сондай-ақ Джафар әл-Садық Мұхтар Әли әл-Саджад туралы өтірік айтқанын айтқан.
There are differing accounts of how prominent members of the Alid family viewed Mukhtar. One account holds that Husayn's son and the fourth Shia Imam, Ali al Sajjad, prayed for him after seeing the heads of Ibn Ziyad and Umar ibn Sa'd, while another account holds that he rejected Mukhtar's gifts and called him a liar. Husayn's grandson, Muhammad al Baqir, praised him: "Do not curse al Mukhtār, for he killed those who killed us, sought our revenge, married our widows, and distributed wealth among us in times of hardship." Al Baqir further praised him when Mukhtar's son asked al Baqir about his opinion of Mukhtar. Husayn's great grandson, Ja'far al Sadiq, is reported to have said: "The Hāshimites neither combed nor dyed their hair until al Mukhtār sent us the heads of those who killed al Ḥusayn." Ja'far al Sadiq is also reported to have said that Mukhtar used to lie about Ali al Sajjad.
Қазіргі ғалымдардың көзқарасы
Алғашқы тарихи есептер Мұхтарды теріс бейнелесе, қазіргі тарихшылар түрлі пікірлер білдіреді. Веллхаузен Мұхтар пайғамбар екенін мәлімдемесе де, ол пайғамбардай көрінуге бар күшін салып, Құдайдың кеңесінде отырғандай сөйлегенін жазады. Ол Мұхтардың, әйтеуір, замандас әлеуметтік теңсіздіктерді жоюға тырысқан адал адам болғанын қорытады. Одан әрі, Мұхтардың өз атымен мақсатына жете алмай, Ибн әл-Ханафийяның атын қажеттілік тудырғандықтан пайдаланғанын, артық талаптар жасағанын айтады. Оны "Ислам тарихындағы ең ұлы тұлғалардың бірі; болашақты болжаған" деп атайды. Тарихшы Хью Кеннеди Мұхтардың біріккен Куфа коалициясын құруға тырысқан, бірақ ішкі дау-дамайларға тап болып, Әлид әулетінен қолдау таппаған революционер болғанын жазады. Мұхтар өмірінің соңында: деді деген хабар бар. Исламтанушы Моше Шарон мұны оның қызметінің нақты сипаттамасы деп бағалайды. Ал профессор Абдулазиз Сачедина оны қарапайым халықтың діни сезімдерін жеке пайдасы үшін манипуляциялаған, амбициялы саясаткер деп сипаттайды.
While early historical accounts are unanimous in portraying Mukhtar in a negative light, modern historians hold a variety of views. Wellhausen writes that although Mukhtar did not claim to be a prophet, he made every effort to create the impression that he was one, and spoke in a way as if he sat in the counsel of God. He concludes that Mukhtar was nevertheless a sincere man who tried to eradicate the social differences of his time. He further argues that Mukhtar made extravagant claims and exploited Ibn al Hanafiyya's name out of necessity, as he could not have achieved his goal in his own name. He calls him " one of the greatest men of Islamic history; [who] anticipated the future". Historian Hugh Kennedy writes that Mukhtar was a revolutionary who tried to put together a united Kufan coalition but was beset by internal divisions and let down by the Alid family. Before his death, Mukhtar is reported to have said: Islamicist Moshe Sharon describes this as an accurate description of his activities. Professor Abdulaziz Sachedina, on the other hand, calls him an ambitious politician who manipulated the religious sentiments of common people for his own good.
Халыққа танымал сілтемелер
Кербела оқиғасының синтезделген нұсқасын баяндайтын Мақтал намаздары сияқты, Мұхтардың өмірі мен қозғалысының оқиғаларын романтикалық бейнелейтін әртүрлі Мұхтар намаздары Сафави дәуірінде жазылды. 2009 жылы оның өмірі мен көтерілісі туралы шиит көзқарасына негізделген ирандық "Мохтарнаме" телесериалы түсіріліп, зор танымалдыққа ие болды.
As with Maqtal namas narrating the synthesized version of the story of Karbala, various Mukhtar namas romanticizing the events of the life and movement of Mukhtar were written during the Safavid era. An Iranian television series, [[Mokhtarnameh, based on the Shia perspective of his life and revolt, was produced in 2009 garnering significant popularity.