Кіріспе

Астипалея (грекше: Αστυπάλαια) – 1334 тұрғыны бар (2011 жылғы халық санауы) грек аралы. Ол оңтүстік-шығыс Эгей теңізіндегі он бес ірі аралдан тұратын Додеканес архипелагына жатады. Дегенмен, көптеген ғалымдар Астипалеяны Цикладтардың бір бөлігі деп санайды, себебі аралдың көптеген мәдени және экологиялық ерекшеліктері Додеканестен гөрі Цикладтарға көбірек ұқсайды. Аралдың ұзындығы шамалы, ең кең жері бойымен, ал ауданы 97 км² құрайды. Сан алуан кішкентай, адам тұрмайтын жағалау аралдарымен (олардың ішіндегі ең ірілері – Сирна және Офидусса) бірге Астипалея муниципалитетін құрайды, ол Калимнос аймақтық бірлігінің құрамына кіреді. Муниципалитеттің ауданы 114.077 км²-ды құрайды. Аралдың астанасы және бұрынғы басты порты – Астипалея, немесе жергілікті тұрғындардың айтуынша, Чора.

Атауы

Астипалеяның аты ежелгі грек мифологиясындағы Астипалея есімді тұлғаның құрметіне қойылған деп есептеледі. Итальян тілінде бұл арал Stampalia, ал Осман түрік тілінде İstanbulya (استانبوليه) деп аталады.

География

Астипалияның жағалауы тасты, көптеген кішкентай шағыл тасты жағажайлар бар. Шамамен 126 метр ені бар кішкентай құрлық жолағы аралды Стенода екі бөлікке бөліп жіберді. Афина порты Пирей және Додеканес аралдарымен батыс және шығысқа қатынайтын Агиос Андреас порты аралдың ортасында салынды. Афинамен әуе байланысы Мальтезанаға жақын орналасқан әуежайдан мүмкін.

Тарих

Астипалия – грек мифологиясында Посейдонның қанатты балық құйрықты барс түрінде алып кеткен әйел. Арал Мегара немесе мүмкін Эпидаврмен отарланған, ал оның басқару жүйесі мен ғимараттары көптеген жазулардан белгілі. Плиний Ескі Римнің Астипалияға еркін мемлекет мәртебесін бергенін жазған. Ол Эгей теңізіне қарасты Рим провинциясы – Инсулаға қосылды. Орта ғасырларда ол Византия империясына қарасты. XIII ғасырдың басында төртінші крест жорығынан кейін латындықтар басып алды деп есептеледі, бірақ бұл құжаттастырылмаған. Латын тілінде Стампалия деп аталатын арал туралы алғаш рет 1334 жылы түрік билеушісі Айддиннің Умуры жасаған шабуыл кезінде айтылған. Осы шабуылға дейін, венециялық ақсүйек Джованни Кверини аралды сатып алып, өзін оның иесі деп жариялап, қамал мен сарай салған. Арал Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін итальяндық басқаруда болды. 1943 жылдың қыркүйегінде Астипалея жанындағы теңіз шайқасында грек эсминеці «Василисса Ольга» британдық эсминецтермен бірге «Плутон» (2000 тонна) және «Паоло» (4000 тонна) тасымалдау кемелерінен тұратын неміс конвойын батырды. 1947 жылы Париж шарты бойынша ол Додеканез аралдарының қалған бөлігімен бірге Грекияның құрамына кірді.

Археология

Классикалық Астипалия қала-мемлекетінің діни және саяси орталығы Кверини қамалымен тәжделген төбе болды. Қазіргі Хора қаласы сол жерде орналасқан, ал ежелгі ескерткіштерден жасалған тастар ескі үйлерде де, қамалда да қайта пайдаланылған. Ескі порттың жағасындағы Пера-Джалос қаласындағы бір бөлмелі мұражайда аралдан табылған жазулар, қабір тастары және басқа да артефакттар қойылған. Көрмедегі ең көне зат – неолиттік керамиканың сынықтары. Бір жақта Арнохориде (Агиос Пантелеимонас шіркеуінің батысында) қазылған екі Микен қабірінен алынған толық сақталған керамикалық ыдыстар, қола қарулар және тас құралдары бар. Қалдық төбесінің батыс беткейінде орналасқан Килиндрада грек археологиялық қызметі ерекше зиратты қазып шығарды. Шамамен б.з.д. 750 жылдан рим дәуіріне дейін 2700-ге жуық жаңа туған сәбилер мен екі жасқа толмаған балалар керамикалық ыдыстарда жерленген. 2000 жылдан бері Лондон университетінің колледжі осы қалдықтарды және жақын жердегі Кацалостағы ересектер мен үлкен балаларға арналған зиратты жүйелі түрде зерттеп жатыр. Килиндраны алғаш 1996 жылы Тарихқа дейінгі және классикалық ескерткіштердің 22-ші бөлімі қазып шығарды. Олар Килиндраны Соңғы Архаикалық және Ерте Классикалық кезеңдерге жатқызды, сондай-ақ бұл әлемдегі балалар мен нәрестелердің ең ірі зираты екенін анықтады. Кацалостағы ересектер зиратын Геометриялық кезеңнен рим дәуіріне дейін датирледі. Зират қазбаларында нәрестелердің сүйек қалдықтары сирек кездеседі; Ежелгі гректер нәрестелерін амфора сияқты сауда ыдыстарына көміп, Килиндрадан табылған қалдықтардың сақталуына көмектескен. Балалар мен нәрестелердің қалдықтары қазір Лондон университетінің колледжінде сақталады, онда балалар мен нәрестелердің тіндерінің, сүйектерінің және тіс құрылымдарының дамуы арқылы өсуі мен дамуы зерттеледі. Аналипси (Мальтезана) портынан солтүстікке қарай 700 метр жердегі Агия Варвара шіркеуінің астында геометриялық өрнектермен безендірілген ерте христиан базиликасының жақсы сақталған мозаикалық едені жатыр. Оның монолитті бағаналары мен мәрмәр бағана табандары жақын маңдағы эллинистік немесе римдік кезеңге жататын діни ғимараттан қайта пайдаланылған болуы мүмкін. Аналипси портынан шығысқа қарай бірнеше метрде Талларас деп аталатын жерде Рим дәуірінің соңғы кезеңіне жататын моншаның қалдықтары бар. Оның мозаикалық едендері, Зодиак белгілерімен оралып тұрған Гелиос суретін қоса алғанда, грек археологиялық қызметімен қайта көмілген (2013 жылдың 9 қыркүйегінде), бірақ фотосуреттері мұражайда көрсетілген. Мозаика едендерінің сынықтары Карекли (Шоинунтас) және Агиос Василий (Ливадидің оңтүстігінде) қираған ерте христиан базиликаларында сақталған. Жол белгілері Астипалияның батыс шетіндегі Агиос Иоаннис монастырының қарама-қарсы жағында орналасқан Венециядан бұрынғы бекіністің көзге көрінбейтін, қолжетімсіз қалдықтарына жетелейді.

Риммен жасалған келісім

Астипалияның Риммен б.з.д. 105 жылы жасасқан келісімі аралда табылған жазуда сақталған. Осы келісімнің ерекшелігі – Рим мен Астипалияның егемендік теңдігін ресми түрде мойындауы: Астипалиялықтар римдіктердің жауларына көмектеспейді және оларға өз аумақтарынан өтуге рұқсат бермейді, ал римдіктер Астипалиялықтардың жауларына көмектеспейді және оларға өз аумақтарынан өтуге рұқсат бермейді; егер Астипалияға шабуыл жасалса, римдіктер оған көмектеседі, ал Римге шабуыл жасалса, Астипалиялықтар оған көмектеседі; және т.б. Б.з.д. екінші ғасырдың соңында Рим грек қала-мемлекеттерімен өзара қарым-қатынастың мазмұны болмаса да, формасын сақтап келді. Римдіктердің Астипалияны осындай ресми құрметпен ерекшелеуіне ешқандай себеп болмағандықтан, бұл келісім басқа грек қалаларымен жасалған келісімдерде қолданылған стандартты үлгіге сәйкес келеді деп есептеледі, алайда олардың мәтіндері бізге жеткен жоқ.

Электрлік арал

2023 жылы Грекия үкіметі Volkswagen Group компаниясымен Астипалеяны «климаттық бейтарап көлік жүйесінің үлгі аралға» айналдыру жөнінде келісім жасағанын жариялады, бұл тұрақты көлік жүйесін әзірлеу үшін зертхана болады. Автомобильдер мен фургонды электр көліктерімен алмастыруға айтарлықтай гранттар беріледі, сонымен қатар, бірлесіп көлік пайдалану және талап бойынша көлік қызметтері енгізіледі. Бұған қолдау көрсету үшін батареялық сақтағышы бар 3,5 мегаватттық күн электр станциясы салынады.

Дін тарихы

Астипалея христиандық епископтық орталыққа айналды және 10 ғасырдағы "Епископтықтар туралы хабарлама" (Notitia Episcopatuum) еңбегінде осылай көрсетілген. Ол Эгей аралдары провинциясының астанасы – Родос Рим католик архиепископтығының қарауындағы епископтық болды.