Мангере тауы: Жаңазеландия вулканының тарихы мен мәдени мұрасы

Кіріспе

Жаңа Зеландияның Окленд қаласында орналасқан жанартаулық конус – Мангре тауы, сонымен қатар Те Пане о Матаахо және Те Ара Пуеру аттарымен де белгілі. Мангэр доменінің ішінде орналасқан, ол Окленд вулкандық аймағындағы ең ірі жанартаулық конустардың бірі, шыңы теңіз деңгейінен жоғары. Бұл маңызды па (маори бекітілген елді мекені) орналасқан жер болған, және паның көптеген топырақ жұмыстары бүгінге дейін көрініп тұр. Қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқандықтан, Мангре тауынан Ауклендтің кең панорамалық көрінісін тамашалауға болады.

География

Жанартаудың екі үлкен кратері бар. Оның ортасында лавалық күмбезі бар кең кратері бар, бұл Оклендтегі басқа ешқандай жанартаумен бөліспейтін ерекшелік. Алғаш рет ол шамамен 70 000 жыл бұрын атқылаған. Тау – Оклендтің ең үлкен және жақсы сақталған жанартаулық конустарының бірі. Тамаки маори халқы Манукау портының шығыс жағалауында 14 ғасырда қоныстанды. 15 ғасырда Маңгер тауының беткейлері, соның ішінде кумара (тәтті картоп) дақылдары өсіретін кең бақтарға айналды, ал оңтүстік беткейлердегі бақтар Таотаороа деп аталды. Тау кешенінде мыңдаған адам өмір сүрген болуы мүмкін, тау руаның (азық-түлік сақтау орнының) орталық орны ретінде қызмет еткен. Басты басшы Киви Тамаки Манукау шығанағында акулаларды аулау мезгілі болғанда Маңгерде мезгіл-мезгіл тұратын. 1740 жылдардың басында Киви Тамаки Нгати Ватуаның Те Таоу хапуы шайқаста өлтірді. Шайқастан кейін Вайохуалардың көпшілігі аймақтан қашып кетті, бірақ қалған Вайохуа жауынгерлерінің көбі Те Пане о Матааходада қайта топтасты. Жауынгерлер шабуылға қарсы ескерту үшін таудың басына пипи қабықтарын шашып тастады, бірақ Те Таоу жауынгерлері пипи қабықтарын дыбысты өшіру үшін иттің терісінен жасалған плащтармен жауып, таңертең паға шабуыл жасады. Таудың басқа атауы – Те Ара Пуэру ("иттің терісінен жасалған плащ жолы") осы оқиғаға сілтеме жасайды. Осы соғыстың оқиғаларынан кейін, Тамаки аралшасына жақын жерде қалған Те Таоу мүшелері құрған Нгати Ватуа Оракеи хапуы, Вайохуаның жеңілген мүшелерімен үйленген, аймақты қоныстанды. Бастапқыда iwi Маунгакики / One Tree Hill-де орналасқан, бірақ ең басты басшы Тюпериридің өлімінен кейін (шамамен 1795 жылы), Маңгер көпірі аймағы мен Онехунга Нгати Ватуа үшін тұрақты қаңға (тұрғын мекендер) болды. 1820 жылдар мен 1830 жылдардың басында Мысқат соғыстары кезінде солтүстіктен келген Нгапухи шабуылдарының қаупінен Тамаки Макаурау аймағының көп бөлігі бос қалды. Потатау Те Веруверо мен оның Нгати Махута туыстары оның ағасы Кати Такивару тұрған жерге жақын жерде, Маңгер тауының түбінде орналасқан жерге қоныстанды. Вайкатоға шабуыл кезінде Нгати Махута ауылының жері Жаңа Зеландияның қоныстану туралы заңына сәйкес 1863 жылы тәркіленді, ал таудың айналасындағы аумақ негізінен еуропалық қоныстанушылар үшін егістік жер болды. 1932 жылы Маңгер тауының басына су қоймасы салынды, кейіннен оны газонды тостаған мен теннис алаңдарына айналдырды. Сол жылы карьердің шығыс бөлігі Onehunga Mangere United футбол клубының үйі болды. Тавиао үшін салынған үй 2017 жылы орталыққа көшірілді. 2014 жылы Уайтанги келісім-шарты бойынша Тупуна Маунга билігі құрылды, бұл Маңгер тауының меншік құқығын ұжымға берді. Таудағы негізгі қалпына келтіру жұмыстары 2019 жылы басталды, онда жергілікті емес ағаштар кесілді. 2021 жылдан бастап Маңгер тауында ауқымды жергілікті бұта отырғызу және жолды жаңарту жобасы жүргізілді, оның ішінде жергілікті шұңқырлар үшін арнайы тіршілік ортасы мен жаңа қоғамдық ойын алаңы салынды. Көңіл көтеру кеңістігі 2022 жылдың желтоқсанында ашылды, оған кір орағы алаңы да кірді.

The volcano features two large craters. It has a wide crater with a lava dome near its centre, a feature shared by no other volcano in Auckland. It first erupted approximately 70,000 years ago. The mountain is one of the largest and best preserved of Auckland's volcanic cones. Tāmaki Māori peoples settled the eastern coastline of the Manukau Harbour as early as the 14th Century. By the 15th Century, the slopes of Māngere Mountain became extensive gardens for crops including kūmara (sweet potatoes), and the gardens on the southern slopes were known Taotaoroa. The mountain complex may have been home to thousands of people, with the mountain acting as a central place for rua (food storage pits). Paramount chief Kiwi Tāmaki would stay at Māngere seasonally, when it was the time of year to hunt sharks in the Manukau Harbour. In the early 1740s, Kiwi Tāmaki was slain in battle by the Te Taoū hapū of Ngāti Whātua. After the battle, most Waiohua fled the region, although many of the remaining Waiohua warriors regrouped at Te Pane o Mataaho. The warriors strew pipi shells around the base of the mountain to warn against attacks, but Te Taoū warriors covered the pipi shells with dogskin cloaks to muffle the sound, and raided the pā at dawn. An alternate name for the mountain, Te Ara Pueru ("the dogskin cloak path"), references this event. After the events of this war, Ngāti Whātua Ōrākei, a hapū created by the members of Te Taoū who remained near the Tāmaki isthmus, who intermarried with defeated members of Waiohua, settled the region. Originally the iwi were based on Maungakiekie / One Tree Hill, but after the death of paramount chief Tūperiri (circa 1795), the Māngere Bridge area and Onehunga became permanent kāinga (settlements) for Ngāti Whātua. In the 1820s and early 1830s, the threat of Ngāpuhi raiders from the north during the Musket Wars caused most of the Tāmaki Makaurau area to become deserted. Pōtatau Te Wherowhero and his Ngāti Mahuta relatives settled near to the land where his brother Kati Takiwaru lived, an area of around the base of Māngere Mountain. During the Invasion of the Waikato, the Ngāti Mahuta village land was seized under the New Zealand Settlements Act 1863, and the area around the mountain primarily became farmland for European settlers. In 1932, a water reservoir was constructed atop Māngere Mountain, which afterwards were redeveloped into lawn bowls and tennis courts. In the same year, the eastern section of the quarry became home for the Onehunga Mangere United football club. The house built for Tāwhiao was relocated to the centre in 2017. In 2014, the Tūpuna Maunga Authority was established as a Treaty of Waitangi settlement, which passed ownership of Māngere Mountain to the collective. Major restoration work on the mountain began in 2019, when non native trees were felled. From 2021, a large scale native bush planting and track upgrade project was undertaken on Māngere Mountain, including the construction of a specialised habitat for native skink species, and a new community playground. The recreation space was opened in December 2022, which included a kī o rahi field.