Кіріспе

Арбанаси () – Орталық Солтүстік Болгариядағы Ұлы Тарново муниципалитеті, Ұлы Тарново облысындағы ауыл. Бұл ауыл Ұлы Тарново қаласынан (4 километр қашықтықта) және Горна Оряховица қаласынан арада биік жатаудың үстінде орналасқан. Арбанаси бай тарихымен және көптеген тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде 17- және 18-ғасырлардағы шіркеулермен, болгар ұлттық қайта өркендеу архитектурасының мысалдарымен танымал, бұл оны танымал туристік орынға айналдырған. Ауылдың аты болгар тілінде "албан" деген мағына беретін Арбанас сөзінен шыққан. 2005 жылғы мәлімет бойынша, Арбанасиде 291 адам тұрады, ал әкімі – Тошо Крастев. Ауыл теңіз деңгейінен 400 метр биіктікте жатыр.

Ерте тарих

Басқа құжаттамалық материалдың болмауы елді мекеннің тегі, атауы және халқы туралы әртүрлі пікірлер мен болжамдарға орын береді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, ауылды Екінші Болгар империясының батыс бөлігінен келген болгар боярлары қоныстандырған. Бұл болжам 1230 жылдың 9 наурызында Клокотница шайқасында Болгар патшасы Иван Асен II-нің Византияға жеткен маңызды жеңісінен кейін пайда болды, сол кезде патша «арбанастар елінің» (зємѧ арбанаскѫѫ) жаулап алды. Бұл тұжырымды Георги Раковский мен басқа да ғалымдардың 19 ғасырдағы жазбалары қолдайды, бірақ тікелей дәлелдер немесе замандас көздер жоқ. Арбанаси тарихының бастауын көрсететін ең ерте жазба – 1538 жылғы Осман сұлтаны Сүлеймен Шаңқаудың патшалық жарлығы. Жарлыққа сәйкес, сұлтан қазіргі Арбанаси, Лясковец, Горна Оряховица және Долна Оряховица жерлерін күйеу баласы, Ұлы визир Рустем Пашаға сыйлық ретінде табыс етті. Төрт ауыл құжатта «Арно Кариелери» («албан ауылдары») деген атпен біріктірілген, ал алғашқы қоныстандырушылар Эпирден келген албандар мен гректер болуы мүмкін; албан аттары Осман салық тізілімдерінде кездессе де, православие және славян аттары бұрыннан басым болған. 1541–1544 жылдарғы салық тізілімдерінде Арнавуд ауылы (сондай-ақ Дари-ова) 63 шаңырақты және 72 үйленбеген ер адамнан тұратын ауыл ретінде сипатталған. 1579–1580 жылдары ол 271 шаңыраққа және 277 үйленбеген ер адамға жетті, яғни қырық жыл ішінде төрт есеге өсті, бұл жаңа қоныс аударушылардың келуін көрсетеді. Ауыл өзінің таза христиандық сипатын сақтап, 17 ғасырда гүлденді. Арбанасиді атап көрсеткен басқа да дереккөздер – 1595 жылдың 10 қаңтарында Трансильвания князі Сигизмунд Баториге жолданған Павел Дьорджичтің жазбалары. Ауылды 1640 жылы Тарновоға келген Софияның Рим-католик епископы Петр Богдан Бакшев та атап өткен. Ол таудың үстінде, Тарновоның барлық бөлігін көруге болатын бір ауылдың бар екенін айтты, онда шамамен 1000 үй болған. 1685 жылы тағы бір Рим-католик епископы Антон Стефанов Арбанасиді атады. Оның мәлімдемесіне сәйкес, Арбанаси саудагерлері Италия, Венгрия, Польша және әсіресе Мәскеуде сауда жасаған.

Басты кезең мен құлдырау

17-18 ғасырларда сақталған хат-хабарлар, діни кітаптар бойынша деректер қалдырған жылнамашылардың жазбалары сияқты, айтарлықтай бай құжаттамалық материалдар Арбанасидің 17 ғасырдың екінші жартысы мен 18 ғасырдың соңы аралығында экономикалық гүлденуге жеткенін көрсетеді. Сол кезде елді мекенде 1000-нан астам үй болған, халқының көп бөлігі Трансильванияда (әсіресе Сибиу мен Брашовта), Дунай княздықтарында, Ресейде және Польшада сауда жасаған көрнекті саудагерлердің отбасыларынан тұрған. Қолөнер жақсы дамыған, мыс және алтын илендіру, жүзім шаруашылығы және жібек өндірісі маңызды рөл атқарған. Бай саудагерлердің үйлері, сондай-ақ даму жылдары салынған бес шіркеу экономикалық өрлеу мен гүлденудің куәсі. 18 ғасырда Арбанасиге Валахияның фанариот билеушілері үнемі сыйлықтар берген, ал бірнеше валахиялық ақсүйектер уақытша ауылда қоныстанған, мысалы Николае Бранковеану, Иоан (Ианаче) Вакареску және т.б. 1790 жылы Арбанасиде отбасыларымен бірге 17 валахиялық дворян болған. Күні бүгінге дейін Арбанасидегі кейбір үйлер бұрынғы валахиялық иелерінің есімдерін (Бранковеану, Кантакузино, Филипеску) сақтап келеді. 1792, 1798 және 1810 жылдары ұйымдастырылған қарақшылардың шабуылдары салдарынан елді мекен тоналып, өртеп тасталған. Оба және холера эпидемиялары қаланың хал-ахуалын одан әрі нашарлатқан. Ең бай саудагерлер Валахия мен Ресейге қашқан. 1810 жылдан кейін Балқан тауларының Елена және Тетевен аймақтарынан түскен адамдардың көшіп келуімен болгарлардың жаңа қонысы басталды, бірақ Арбанаси ешқашан бұрынғы гүлденуіне жете алмады. 1839 жылғы Осман империясының пәрмені қаланың бұрынғы артықшылықтарынан айырды және Қырым соғысынан кейін қолөнердің дамуы дерлік тоқтады. Арбанаси ғасырлар бойы грек мәдениетінің күшті ықпалында болды. Грек мектебі болды және діни қызметтер грек тілінде өткізілді (сол кезде Осман билігі Болгария православие шіркеуін тыйым салған және болгар православие халқы ресми түрде грек православие шіркеуімен қамтамасыз етілуі керек болған). Алайда, бұл жергілікті халықтың ұлттық санасын көрсетпеді, өйткені Арбанаси тұрғындары 1877-78 жылдардағы орыс-түрік соғысының нәтижесінде Болгарияның Осман империясынан азаттығына әкелген болгарлардың ұйымдастырылған қарулы күресіне қатысты.

Құрмет

Арбанаси Нунатагы, Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралында, Арбанаси құрметіне аталған.