Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Арбанаси () – Орталық Солтүстік Болгариядағы Ұлы Тарново муниципалитеті, Ұлы Тарново облысындағы ауыл. Бұл ауыл Ұлы Тарново қаласынан (4 километр қашықтықта) және Горна Оряховица қаласынан арада биік жатаудың үстінде орналасқан. Арбанаси бай тарихымен және көптеген тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде 17- және 18-ғасырлардағы шіркеулермен, болгар ұлттық қайта өркендеу архитектурасының мысалдарымен танымал, бұл оны танымал туристік орынға айналдырған. Ауылдың аты болгар тілінде "албан" деген мағына беретін Арбанас сөзінен шыққан. 2005 жылғы мәлімет бойынша, Арбанасиде 291 адам тұрады, ал әкімі – Тошо Крастев. Ауыл теңіз деңгейінен 400 метр биіктікте жатыр.
Arbanasi ( ) is a village in Veliko Tarnovo Municipality, Veliko Tarnovo Province of central northern Bulgaria, set on a high plateau between the larger towns of Veliko Tarnovo (four kilometres away) and Gorna Oryahovitsa. It is known for the rich history and large number of historical monuments, such as 17th and 18th century churches and examples of Bulgarian National Revival architecture, which have turned it into a popular tourist destination. The name of the village is derived from the word Arbanas meaning "Albanian" in Bulgarian As of 2005, Arbanasi has a population of 291 and the mayor is Tosho Krastev. It lies at , 400 metres above sea level.
Ерте тарих
Басқа құжаттамалық материалдың болмауы елді мекеннің тегі, атауы және халқы туралы әртүрлі пікірлер мен болжамдарға орын береді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, ауылды Екінші Болгар империясының батыс бөлігінен келген болгар боярлары қоныстандырған. Бұл болжам 1230 жылдың 9 наурызында Клокотница шайқасында Болгар патшасы Иван Асен II-нің Византияға жеткен маңызды жеңісінен кейін пайда болды, сол кезде патша «арбанастар елінің» (зємѧ арбанаскѫѫ) жаулап алды. Бұл тұжырымды Георги Раковский мен басқа да ғалымдардың 19 ғасырдағы жазбалары қолдайды, бірақ тікелей дәлелдер немесе замандас көздер жоқ. Арбанаси тарихының бастауын көрсететін ең ерте жазба – 1538 жылғы Осман сұлтаны Сүлеймен Шаңқаудың патшалық жарлығы. Жарлыққа сәйкес, сұлтан қазіргі Арбанаси, Лясковец, Горна Оряховица және Долна Оряховица жерлерін күйеу баласы, Ұлы визир Рустем Пашаға сыйлық ретінде табыс етті. Төрт ауыл құжатта «Арно Кариелери» («албан ауылдары») деген атпен біріктірілген, ал алғашқы қоныстандырушылар Эпирден келген албандар мен гректер болуы мүмкін; албан аттары Осман салық тізілімдерінде кездессе де, православие және славян аттары бұрыннан басым болған. 1541–1544 жылдарғы салық тізілімдерінде Арнавуд ауылы (сондай-ақ Дари-ова) 63 шаңырақты және 72 үйленбеген ер адамнан тұратын ауыл ретінде сипатталған. 1579–1580 жылдары ол 271 шаңыраққа және 277 үйленбеген ер адамға жетті, яғни қырық жыл ішінде төрт есеге өсті, бұл жаңа қоныс аударушылардың келуін көрсетеді. Ауыл өзінің таза христиандық сипатын сақтап, 17 ғасырда гүлденді. Арбанасиді атап көрсеткен басқа да дереккөздер – 1595 жылдың 10 қаңтарында Трансильвания князі Сигизмунд Баториге жолданған Павел Дьорджичтің жазбалары. Ауылды 1640 жылы Тарновоға келген Софияның Рим-католик епископы Петр Богдан Бакшев та атап өткен. Ол таудың үстінде, Тарновоның барлық бөлігін көруге болатын бір ауылдың бар екенін айтты, онда шамамен 1000 үй болған. 1685 жылы тағы бір Рим-католик епископы Антон Стефанов Арбанасиді атады. Оның мәлімдемесіне сәйкес, Арбанаси саудагерлері Италия, Венгрия, Польша және әсіресе Мәскеуде сауда жасаған.
The lack of other documentary material leaves different opinions and speculations about the settlement's origin, name and population. It is accepted by some scholars that the village was populated by Bulgarian boyars that came from the westernmost parts of the Second Bulgarian Empire after Ivan Asen II of Bulgaria's important victory over the Byzantines near Klokotnitsa on 9 March 1230, when the tsar conquered "the land of the Albanians" (зємѧ арбанаскѫѫ). This assumption is supported by 19th century notes from Georgi Rakovski and other scholars, but by no direct evidence or contemporary source. The earliest written document that marks the beginning of Arbanasi's history is a royal decree by the Ottoman sultan Suleiman the Magnificent from 1538, according to which the sultan offered the lands of the modern localities of Arbanasi, Lyaskovets, Gorna Oryahovitsa and Dolna Oryahovitsa to his son in law Grand Vizier Rustem Pasha as a gift. The four villages are united under the name Arnaud Kariyeleri ("the Albanian villages") in the document, and the first settlers may have been Albanians and Greeks from Epirus; although Albanian names could be found in the Ottoman tax registers, Orthodox and Slavic names already prevailed. The tax registers of 1541–1544 describe Arnavud köy (also Darı ova) as a village of 63 households and 72 unmarried men. In 1579–1580, it already numbered 271 households and 277 unmarried men, or a quadruple increase for forty years, indicating an influx of settlers. The village preserved its purely Christian character and prospered in the 17th century. Other sources that mention Arbanasi are the notes of Pavel Đorđić from 10 January 1595 addressed to the Transylvanian Prince Sigismund Báthory. The village is also mentioned by the Roman Catholic bishop of Sofia Petar Bogdan Bakshev, who visited Tarnovo in 1640. He remarked there was a village up in the mountains, from where the whole of Tarnovo could be seen, that had about 1,000 houses. Another Roman Catholic bishop, Anton Stefanov, refers to Arbanasi in 1685. According to his account, there were Arbanasi merchants trading in Italy, Hungary, Poland and particularly in Muscovy.
Басты кезең мен құлдырау
17-18 ғасырларда сақталған хат-хабарлар, діни кітаптар бойынша деректер қалдырған жылнамашылардың жазбалары сияқты, айтарлықтай бай құжаттамалық материалдар Арбанасидің 17 ғасырдың екінші жартысы мен 18 ғасырдың соңы аралығында экономикалық гүлденуге жеткенін көрсетеді. Сол кезде елді мекенде 1000-нан астам үй болған, халқының көп бөлігі Трансильванияда (әсіресе Сибиу мен Брашовта), Дунай княздықтарында, Ресейде және Польшада сауда жасаған көрнекті саудагерлердің отбасыларынан тұрған. Қолөнер жақсы дамыған, мыс және алтын илендіру, жүзім шаруашылығы және жібек өндірісі маңызды рөл атқарған. Бай саудагерлердің үйлері, сондай-ақ даму жылдары салынған бес шіркеу экономикалық өрлеу мен гүлденудің куәсі. 18 ғасырда Арбанасиге Валахияның фанариот билеушілері үнемі сыйлықтар берген, ал бірнеше валахиялық ақсүйектер уақытша ауылда қоныстанған, мысалы Николае Бранковеану, Иоан (Ианаче) Вакареску және т.б. 1790 жылы Арбанасиде отбасыларымен бірге 17 валахиялық дворян болған. Күні бүгінге дейін Арбанасидегі кейбір үйлер бұрынғы валахиялық иелерінің есімдерін (Бранковеану, Кантакузино, Филипеску) сақтап келеді. 1792, 1798 және 1810 жылдары ұйымдастырылған қарақшылардың шабуылдары салдарынан елді мекен тоналып, өртеп тасталған. Оба және холера эпидемиялары қаланың хал-ахуалын одан әрі нашарлатқан. Ең бай саудагерлер Валахия мен Ресейге қашқан. 1810 жылдан кейін Балқан тауларының Елена және Тетевен аймақтарынан түскен адамдардың көшіп келуімен болгарлардың жаңа қонысы басталды, бірақ Арбанаси ешқашан бұрынғы гүлденуіне жете алмады. 1839 жылғы Осман империясының пәрмені қаланың бұрынғы артықшылықтарынан айырды және Қырым соғысынан кейін қолөнердің дамуы дерлік тоқтады. Арбанаси ғасырлар бойы грек мәдениетінің күшті ықпалында болды. Грек мектебі болды және діни қызметтер грек тілінде өткізілді (сол кезде Осман билігі Болгария православие шіркеуін тыйым салған және болгар православие халқы ресми түрде грек православие шіркеуімен қамтамасыз етілуі керек болған). Алайда, бұл жергілікті халықтың ұлттық санасын көрсетпеді, өйткені Арбанаси тұрғындары 1877-78 жылдардағы орыс-түрік соғысының нәтижесінде Болгарияның Осман империясынан азаттығына әкелген болгарлардың ұйымдастырылған қарулы күресіне қатысты.
There is considerably richer documentary material, such as correspondence and chronicler's notes on religious books, preserved from the 17th and 18th century, that evidences that Arbanasi reached its economic blossoming between the second half of the 17th and the end of the 18th century. The settlement had over 1,000 houses at the time, its population consisting mostly of eminent merchant families who traded in Transylvania (mostly Sibiu and Braşov), the Danubian Principalities, Russia and Poland. Handicrafts were well developed, with copper and goldsmithing, vine growing and silk production playing an important part. The homes of the rich merchants, as well as the five churches built in the years of progress, bear record of the economic upsurge and prosperity. In the 18th century, Arbanasi was regularly donated by the Phanariote rulers of Wallachia, and a number of expelled Wallachian nobles settled temporarily in the village, e. g. Nicolae Brâncoveanu, Ioan (Ianache) Văcărescu, etc. In 1790, there were 17 Wallachian nobles with their families in Arbanași. To this day, some of the houses in Arbanasi bear the names of their former Wallachian owners (Brâncoveanu, Cantacuzino, Filipescu). As a result of well organized brigand raids in 1792, 1798 ad 1810, the settlement was pillaged and burnt down. The plague and cholera epidemics further damaged the town's well being. The richest merchants fled to Wallachia and Russia. A new settlement of Bulgarians began after 1810, when people came down from the Elena and Teteven parts of the Balkan Mountains, but Arbanasi could never again reach its former heyday. An Ottoman royal decree of 1839 deprived the town of its former privileges and the development of handicraftsmanship after the Crimean War almost ceased. Arbanasi experienced strong Greek cultural influence for centuries. There was a Greek school and divine services were in Greek (at that time Bulgarian Orthodox Church was banned by the Ottoman authorities and Bulgarian orthodox population officially had to be served by the Greek Orthodox Church). This, however, did not reflect the local population's national self consciousness, as Arbanasi residents took part in the organized armed struggle of Bulgarians that ultimately led to the Liberation of Bulgaria from Ottoman rule as a consequence of the Russo Turkish War of 1877 78.
Құрмет
Арбанаси Нунатагы, Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралында, Арбанаси құрметіне аталған.
Arbanasi Nunatak on Livingston Island in the South Shetland Islands, Antarctica is named for Arbanasi.