Кіріспе
Сидет тілі – жойылған анатолиялық тілдер тобының бір мүшесі, бұл топ ежелгі үнді-еуропа тілдер отбасының құрамына кіреді. Бұл тіл Сидеде (Памфилия жағалауы) біздің заманымыздан бұрынғы шамамен 5-3 ғасырларға жатқан монеталардағы жазбалар мен біздің заманымыздан бұрынғы 3 және 2 ғасырлардағы грек-сидет екі тілдегі екі жазу арқылы белгілі. Грек тарихшысы Ариан өзінің "Александрдың жорығы" (б.з. 2-ғасырының ортасы) еңбегінде Сиде қаласында ерекше жергілікті тілдің болғанын айтады. Сидет тілі, болжам бойынша, Лидия, Кария және Ликия тілдерімен тығыз байланыста болған. Сидет жазуы – анатолиялық топқа жататын әліпби. Онда шамамен 25 әріп бар, олардың тек бір бөлігі ғана грек тілінен алынған. Қазіргі уақытта жазудың толыққанды түрде шифрланғаны туралы пікірлер күшейіп келеді.
The Sidetic language is a member of the extinct Anatolian branch of the Indo European language family known from legends of coins dating to the period of approximately the 5th to 3rd centuries BCE found in Side at the Pamphylian coast, and two Greek–Sidetic bilingual inscriptions from the 3rd and 2nd centuries BCE respectively. The Greek historian Arrian in his Anabasis Alexandri (mid 2nd century CE) mentions the existence of a peculiar indigenous language in the city of Side. Sidetic was probably closely related to Lydian, Carian and Lycian. The Sidetic script is an alphabet of the Anatolian group. It has about 25 letters, only a few of which are clearly derived from Greek. Consensus is growing that the script has essentially been deciphered.
Жазбалар мен монеталар
Сидтегі монеталар алғаш рет 19 ғасырда табылды, олар сол кезде белгісіз болған жазумен жазылған. 1914 жылы Сидеде грек тіліндегі және сидет тіліндегі жазуы бар құрбандық алаңы табылды, бірақ соңғысын оқу мүмкін болмады. Тек 1949 жылы екінші грек-сидет екі тілді жазу табылга́ннан кейін ғана Хеллмут Теодор Боссерт осы екі тілді жазуды пайдаланып, сидет жазуының 14 әрпін анықтауға қол жеткізді. 1964 жылы Сидтің шығыс қақпасының жанында үлкен тас блок қазылып алынды, онда грек тілінен алынған сөздері бар екі ұзақ сидет мәтіні кездеседі (стратаг – στρατηγός, 'сардар' және анафема – ἀνάθημα, 'ада́л сыйлық'). 1972 жылы Сидтен тыс жерде, көршілес Лирбе Селеукия қаласында алғаш рет мәтін табылған болатын. Қазіргі таңда он бір сидет монетасы және сидет жазулары бар бірнеше монета белгілі.
Цитаталар
Жазбалардан өзге, ежелгі грек мәтіндерінен екі сидет сөзі белгілі: цикада үшін ζειγάρη, бұл сөзді ежелгі лексикограф Гесихий атаған, және валериана үшін λαέρκινον, оны Гален келтірген. Сонымен қатар, Гиппократтың «Эпидемиялар» атты үшінші кітабындағы түсініксіз белгілердің кейбіреуі Сидте дәрігері Мнемонның цитаталары болуы мүмкін, және олар бастапқыда Сидте жазуында жазылған болуы ықтимал.