Абаújvár тарихы және қамалдары

Кіріспе

Абаужвар – Словакия шекарасына жақын, Венгрияның солтүстік-шығысындағы ауыл. Ол Мишколцтан солтүстік-шығысқа қарай, ал Словакияның Кошице (Касса) қаласынан 18 км оңтүстікке қарай орналасқан.

Атауы

Атаудың бірінші бөлігі ортағасырлық қамалдың Аба руына тиесілі екенін көрсетеді. Жанында "Ескі қамал" деген мағына беретін Óvár ескірген төбе бекінісі орналасқан, сондықтан атаудың екінші бөлігі "Жаңа қамал" дегенді білдіретін újvár деп аталған.

Тарих

Хевеш округінің Гьоньёспатасынан басқа, 11–14 ғасырларда Абаужвар қамалы Аба әулетінің негізгі тұрғын жері болды. Бұл Венгрияның екінші этникалық патшалық үйі және сол кездегі ең маңызды венгр әулеттерінің бірі. Абаужвар туралы ең алғашқы жазба 1046 жылға дейін жетеді, бірақ бұл жерде одан да ертерек, топырақтан жасалған қамал болған деседі. Жаңа тас қамалды патша Самуил Аба салған. Орта ғасырлық Венгрия тарихындағы ең қанды шайқас – Розгони шайқасынан кейін Абаужвар қамалы Аба әулеті үшін қайғылы естелік орнына айналды. 1312 жылдың 15 маусымы бейсенбіге тура келгендіктен, келесі екі күн бойы жараланғандар мен қаза тапқандардың денелерін Розгони шайқасы болған жерден – шамамен 18 шақырым қашықтықтағы Абаужварға жеткізіп, жексенбіге дейін емдеу мен жерлеуге бар күш салынды. Айдың соңына қарай қамалдың ішкі ауласына сегіз жүздей адам жерленді. Осы себепті жаңа патша, Анжу әулетінен шыққан Карл Роберт, бұл жерге жаңа ие табуда қиындыққа тап болды. Біраз уақыттан кейін қамалдың құршаған ортадағы аңыз тарады. 1345 жылы король Карл Роберттің сицилиялық қолдаушылары – Николай, Филипп және Вильгельм Другет Абаужварды августин монахтарына сыйға берді. Алайда, Другет ағайындары бұл мүлікке ешқашан иелік етпегендіктен, 1351 жылы мүлік августиндерден алынып, сол жылы корольдің келісімімен августин ордені Сарош округінің Монихад ауылын алды (қазіргі Словакиядағы Мокня). 1394 жылы қамал мен оны қоршаған жерді Киелі Рим императоры Зигмунд, Абаужвар қамалын қосымша нығайтуды қаржыландыру шартымен, жергілікті кішкентай аристократ әулетінің сеніміне тапсырды. Перени әулеті Розгони шайқасынан кейін Анжу королі Карл Робертке Абаға қарсы қолдау көрсетіп, жергілікті маңызға ие болды. Бірақ, өкінішке орай, бірнеше онжылдықтан кейін де қажетті нығайту жұмыстарын жалғастыруға қаржылық мүмкіндіктері болмады. Соңында Зигмунд патшаның қазынасы қамалды нығайтуға қаражат бөлді, бірақ Перенилер бұл ақшаны өздерінің жеке меншігіндегі шато салуға жұмсады. Бұл қателік патшалық үшін қымбатқа түсті. 1441 жылы чех гуситтерінің басшысы Ян Жижка Абаужварды тұтқынға алып, сыйақы талап еткенде, Перенилер гуситтердің талап еткен 24 000 алтын дукаттың тіпті кішкентай бөлігін де таба алмады. Орта ғасырларда қамал Венгрия Корольдігінің ішіндегі маңызды сауда жолында орналасқан, ол солтүстікке қарай көршілес Польша Корольдігіне (1025–1385) жететін. Алайда, Мохач шайқасынан кейін (1526 жылдың 29 тамызы) Абаужвар қамалы әскери маңыздылығын жоғалтып, маңызы төмендеді. 17 ғасырдың басында алғашқы қоныс аударушылар мен шаруалар қамал қабырғаларының астында саз үйлер салай бастады. 1715 жылғы санаққа сәйкес, қамал қабырғаларының астындағы 6 саз үйдің ішінде 18 адам тұрды. 1870 жылға қарай ауылда 737 адам тұрды.

In addition to Gyöngyöspata in Heves County, from the 11th–14th centuries Abaújvár Castle was the main place of residence for the Aba family, the second ethnic royal house of Hungary and one of the most important Hungarian families of the time. The first known written record pertaining to Abaújvár dates back to 1046, but presumably an earth castle stood here much earlier. The new stone castle was built by King Samuel Aba. In the years that followed the bloodiest battle of the Medieval Hungary, the Battle of Rozgony, the castle of Abaújvár became more or less a place of bad memories for the Aba family. June 15, 1312 fell on a Thursday, so during the following two days all efforts were made to make certain that the wounded and the bodies of the dead be brought from the Rozgony battlefield, some 18 km away, to Abaújvár for care and burial before Sunday, the Lord's day. By the end of the month some eight hundred bodies were buried within the inner yard of the castle grounds. Perhaps it was because of this that the new king, Charles Robert of Anjou, had a very hard time to find a new master for the place. Shortly thereafter the story of the haunted castle developed into a legend. In 1345, King Charles Robert's Sicilian supporters, Nicholas, Philip, and William Drugeth, gave Abaújvár to the Augustinians Friars. However, since the Drugeth brothers never owned the property in the first place, the property was taken away from the Augustinians in 1351, and during the same year, with the approval of the king, the Augustinian Order received the village Monyhád in Sáros County (Mochnya, present day Slovakia). In 1394, the castle and the surrounding land was given by Sigismund, Holy Roman Emperor into a trust and the care of a minor local aristocratic family under the condition that they would finance additional fortification of the Abaújvár Castle. While the Perényi family gained local importance after the Battle of Rozgony by giving their support to King Charles Robert of Anjou against the Aba, unfortunately even several decades later they were not in a financial position to carry on with needed fortification. Eventually King Sigismund's treasury allocated some funds for the fortification of the castle; however, the Perényi used the money to build for themselves a family chateau on their own estate. This mistake proved to be dear for the realm itself. In 1441, when Jan Zizka, a Czech Hussite warlord seized Abaújvár for ransom, the Perényi family could not raise even a small portion of the 24,000 gold ducats demanded by Hussite rebels. During the Middle Ages, the castle was located on an important trade route within the Kingdom of Hungary leading to the northern neighboring Kingdom of Poland (1025–1385). However, after the Battle of Mohács (August 29, 1526) the Abaújvár Castle lost its military significance and became of lesser importance. The first squatters and settlers started to build their mud houses under the castle walls during early seventeen hundreds. The 1715 census shows 18 inhabitants residing in 6 mud households located under the castle walls. By 1870 there were already 737 inhabitants living in the village.

Соңғы екі ғасыр

Касса қаласына (18 км) жақын орналасқандықтан (қазіргі Словакиядағы Кошице), Абаужвар көптеген қоныс аударушылар үшін қызығушылық тудырған орынға айналды. 19 және 20 ғасырларда Польша, Украина және Ресейден еврейлердің қоныс аударуы жаңа халықтың маңызды бөлігін құрады. 20 ғасырдың жер реформалары Фельвидектің (Мажар мемлекетінің солтүстік бөлігі) басқа аймақтарынан келген, жерсіз қалған және кедейлікке ұшыраған адамдарға да мүмкіндік берді. Халық санының өсуі аймаққа гүлдену әкелді, бірақ жаңа қоныс аударушылар Абаужвардың тарихи келбетінің жойылуына да үлкен үлес қосты. 100 жылдан аспайтын уақыт ішінде, тұрғын үйлерді салыстыруды жалғастырған жергілікті тұрғындар қамалдың барлық құрылысын және қоршау қабырғаларын өз үйлерін салу үшін тас ретінде пайдаланып толыққанды бұзып жіберді, осылайша Венгрияның ең маңызды тарихи ескерткіштерінің бірін жойды. Бұрынғыда екінші венгрлік корольдік үйдің (Аба үйі) орталығы және венгр мемлекеттілігінің мақтанышы болған қамал, енді белгісіз зиратқа айналды, тіпті бүгінде көптеген венгрлер оның бар екенін білмейді. Абаужвар қамалының қирауына талдау жасағанда, ең дипломатиялық түсіндірме – 19 және 20 ғасырлардағы соғыс жағдайлары және Габсбургтер билігі кезінде Венгрияда тарихи ескерткіштерді қорғауға қатысты тиісті заңдардың болмауы Абаужвардың тағдырына әсер етті. Бүгінгі күні қамал мен ауыл Самуил Абаның есімін сақтайды, бұл атаудың мағынасы "Абаның жаңа қамалы" дегенді білдіреді. Қамал физикалық тұрғыдан жойылған, бірақ қамал төбесін тас қоршау қабырғаларымен қалпына келтіруге тырысулар жүріп жатыр. Жергілікті тарихи қоғам ағаш қоршаудың, қамал қақпасының және ескі қамал шіркеуінің бөліктерін қайта құруды жоспарлап отыр. Қамал өзінің атын тарихи Абауж округіне (қазіргі Борсод-Абауй-Земплен округінің бір бөлігі) берді. Қазіргі уақытта қамал аумағы Аба әулетінің бірнеше маңызды өкілдеріне және 1312 жылғы 15 маусымдағы Розгони шайқасында қаза тапқан сегіз жүз атты әскерге соңғы демалыс орны болып табылады.

The proximity (18 km) to the city of Kassa (Košice in present day Slovakia), has made Abaújvár a place of interest for many settlers. The 19th and 20th century exodus of Jews from Poland, Ukraine, and Russia made up a significant portion of the new population. The 20th century land reforms became also an incentive for displaced and poverty stricken people from other parts of Felvidek (a northern part of the Hungarian Realm). On the one hand the population growth brought prosperity to the region; on the other hand the newcomers greatly contributed to the devastation of the historical appearance of Abaújvár. Within less than 100 years of continued construction of new residential homes, the local population had totally dismantled the entire castle and its fortification walls to use the stone as a raw material for building their houses, destroying one of Hungary's most important historical sites. What was once a center of the Second Hungarian ethnic Royal House (the House of Aba) and the pride of the Hungarian statehood became nothing more than an unmarked cemetery, which, even today, the majority of Hungarians are not aware of. When we try to analyze the devastation of Abaújvár Castle, the most diplomatic explanation one can offer is that the 19th and 20th century war conditions and the lack of appropriate laws relating to the protection of historical sites in Hungary during the Habsburg rule had a great deal to do with what happened to Abaújvár. To this day the castle and the village bear Samuel Aba's name, and it actually means "Aba's New Castle." On the surface the castle does not exist any more; however, attempts are on the way to repair the castle hilltop with stone retaining walls. The local historical society intends to rebuild some of the original wood fortification, main castle gate, and old castle church. The castle gave its name to the historical Abaúj county (now a part of Borsod Abaúj Zemplén). At the present time the castle grounds provide a resting place to several key members of the Aba family and another eight hundred knights slain during the Battle of Rozgony on June 15, 1312.

Автомобиль жолдары

Абаужварға және одан жол инфрақұрылымы өте нашар. Егер сіз Будапешт / Мишколц, Венгриядан Абаужварға немесе Кассадан (Кошице) оңтүстікке қарай баратын болсаңыз, ең жақсысы E79 / E71 тас жолы арқылы Хидаснеметиге дейін бару. Хидаснемети қаласы Словакия – Венгрия мемлекеттік шекарасының оңтүстігінде 4 км қашықтықта орналасқан. Бұл тас жолдың бөлігі жақсы күйде. Хидаснеметиден Гонцке (Мажарстан) қарай шығысқа қарай жүріп, қаладан 3 км өткен соң Сзуйта арқылы солға бұрылып Абаужварға жетесіз. Оңтүстік, шығыс және солтүстік жақтан таулы және ауылдық жолдар да бар; алайда, қыс мезгілінде оларды пайдалануға кеңес берілмейді. Абаужварға ең жақын жанармай құю станциясы Венгрияның Гёнц қаласында орналасқан, ал шекараның ар жағында Словакияның Кечнец қаласында екі жанармай құю станциясы бар. Жергілікті автобус қызметі баяу және шектеулі, бірақ бір рет сапар шегетін адам үшін қызықты тәжірибе сыйлайды.

Темір жол жүйесі

Хидаснемети арқылы маңызды халықаралық теміржол бағыты өтеді. Интерсити – жайлы әрі айтарлықтай таза пойыз қызметі.

Әуе қызметі

Кошице халықаралық әуежайы Абаужвардан 20 км қашықтықта орналасқан.

Медициналық қызмет

Абаужварда жергілікті стоматолог бар, ал Гёнц медициналық орталығында медициналық қызметтер шектеулі түрде ұсынылады. Ең жақын аурухана Мисколцтан солтүстікке қарай 12 шақырым жерде, E79 / E71 тас жолында орналасқан. Мисколц қаласында аймақтық аурухана бар.

Жергілікті инфрақұрылым

Абаужвар ауылының тұрғындары үйлеріне табиғи газ тартылған, қолжетімді су бар және орталық кәріз жүйесі салынған. Ауылда пошта қызметі жоқ, тек жергілікті адам басқаратын шағын дүкен бар, онда тағамдық өнімдердің ассортименті шектеулі, бірақ түрлі алкогольдік сусындар мен сыра сатылады. Ауылда мектеп те жоқ. Ауылдық әкімдік қарт адамдарға азық-түлікпен қамтамасыз ету қызметін, оның ішінде үйге жеткізіп беруді ұсынады.