Кіріспе
Молдова мен оның Трансднестрияның бөлініп шыққан аймағы арасындағы қақтығыс 1990 жылдан бері жалғасып келеді. Трансднестрия қақтығысы (Conflictul din Transnistria; Приднестровский конфликт; Придністровський конфлікт) – Молдова мен мойындалмаған Трансднестрия мемлекеті арасындағы тоңған қақтығыс. Оның ең белсенді кезеңі – Трансднестровск соғысы болды. Бұл қақтығысты шешуге бірнеше әрекет жасалды, бірақ ешқайсысы да сәтті аяқталған жоқ. Қақтығыс 1990 жылдың 2 қыркүйегінде Трансднестрия Молдовадан (содан кейін КСРО құрамында) тәуелсіздік туралы ресми жариялаған кезде басталды деп есептелуі мүмкін. Трансднестрия халықаралық жағынан Молдованың бір бөлігі ретінде танылған. Оны тек екі ресейлік сепаратистік мемлекет – Абхазия және Оңтүстік Осетия ғана дипломатиялық тұрғыдан мойындайды.
The Transnistria conflict (Conflictul din Transnistria; Приднестровский конфликт; Придністровський конфлікт) is an ongoing frozen conflict between Moldova and the unrecognized state of Transnistria. Its most active phase was the Transnistria War. There have been several attempts to resolve the conflict, although none have been successful. The conflict may be considered as having started on 2 September 1990, when Transnistria made a formal sovereignty declaration from Moldova (then part of the Soviet Union). Transnistria is internationally recognized as a part of Moldova. It has diplomatic recognition only from two Russian separatist states: Abkhazia and South Ossetia.
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін
1930 жылдары Кеңес Одағы Украинаның құрамында Трансднестр аймағына ие болды, ол Молдавия Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы (МАССР) деп аталды. Оның халқының шамамен жартысы румын тілінде сөйлейтін адамдарды құрады, ал астанасы Тирасполь қаласы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, нацистік Германияның көмегімен Румыния Трансднестрді басып алғанмен, соғыс барысында оккупацияланған аумақты аннексиялауға ұмтылмады, бірақ болашақта оны аннексиялауды жоспарлаған.
Днестрдің сол жағалауы
Трансднестр соғысы кезінде Трансднестрдің орталық бөлігіндегі (Днестрдің шығыс жағалауындағы) бірқатар ауылдар жаңа сепаратистік Трансднестр (ПМР) билігіне қарсы шықты. Олар ПМР-ға қарсы көтеріліс салдарынан Молдованың тиімді бақылауында қалды. Бұл елді мекендер: Кочери коммунасы (Васильевка ауылымен бірге), Моловата Ноуэ коммунасы (Роги ауылымен бірге), Коржова коммунасы (Махала ауылымен бірге), Косница коммунасы (Погребеа ауылымен бірге), Пирита коммунасы және Дороцкая коммунасы. Коржова ауылы іс жүзінде ПМР және Молдова орталық үкіметінің бақылау аймақтарына бөлінген. Роги да ПМР билігінің бақылауында.
Днестрдің оң жағалауы
Сонымен қатар, Днестрдің оң жағалауында орналасқан кейбір аймақтар ПМР бақылауында. Бұл аймақтар Бендер қаласы мен оның маңындағы Proteagailovca елді мекенінен, Гиска, Чиțкани (Меренешти және Захорна ауылдарын қоса алғанда) және Кременчуг коммунасынан тұрады, бұл коммуна ресми түрде Кэушени ауданында орналасқан және Бендер қаласының оңтүстігінде жатыр. ПМР билігі сонымен қатар Бендердің солтүстік жағындағы Анеи Ной ауданындағы Варница және Чиțканидің оңтүстігіндегі Кэушени ауданындағы Копанка коммуналарын да өздеріне қарасты деп мәлімдейді, бірақ бұл ауылдар Молдованың бақылауында қалып отыр.
Кейінгі шиеленістер
Осы өзендер аралық аумақтарға байланысты бірнеше дау туындады. 2005 жылы ПМР милициясы Тирасполь мен Рибницаны байланыстыратын стратегиялық жолдың үстінде орналасқан Василевкаға кірді, бірақ бірнеше күннен кейін шығып кетті. 2006 жылы Варница маңында жағдай шиеленісті болды. 2007 жылы Дубасары Кочиери аймағында Молдова және ПМР күштері арасында қақтығыс болды, алайда жарақат алғандар болған жоқ. 2007 жылдың 13 мамырында Молдова бақылауындағы Коржова ауылының әкімі, сондай-ақ Молдова бақылауындағы Дубасары ауданының кеңесшісі ПМР милициясы (полициясы) тарапынан ұсталды.
Ресейдің Украинаға басып кіруі
Ресейдің Украинаны басып алуына дейін, 2022 жылдың 14 қаңтарында Украинаның әскери барлау қызметі Ресейдің Украинаға қарсы басып алуға себеп болатын "провокациялар" жасау үшін сол кезде Приднестровьеде орналасқан ресейлік әскерлерге қарсы дайындалып жатқанын мәлімдеді. 24 ақпанда, басып алудың бірінші күні, Украинаға түскен кейбір ракеталар Приднестровьеден ұшырылған деген айыптаулар пайда болды, бірақ Молдованың Қорғаныс министрлігі оны жоққа шығарды. 4 наурызда Украина Приднестровьемен шекарадағы теміржол көпірін жарып, бөлінген аумақтағы 1400 ресейлік әскердің Украинаға өтуіне кедергі келтірді. Кейін, 6 наурызда Винница әуежайына жасалған шабуылдар Приднестровьеден жасалғаны туралы мәлімдемелер тағы да пайда болды, бірақ молдавандық шенеуніктер оны жоққа шығарып, шабуылдар Қара теңіздегі ресейлік кемелерден жасалғанын мәлімдеді. Приднестровье Украинаға шабуыл жасауы мүмкін деген қауесеттердің арасында, Приднестровье президенті Вадим Красносельский Приднестровье бейбіт мемлекет екенін, көршілеріне шабуыл жасауды жоспарламағанын және осы айыптауларды таратқандардың жағдайды бақылауға алмайтын немесе зұлым ниетпен әрекет ететін провокаторлар екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ Приднестровьеде украин ұлтының көп екенін, украин тілі Приднестровье мектептерінде оқытылатынын және республиканың ресми тілдерінің бірі екенін атап өтті. Алайда наурыз айында Беларусь президенті Александр Лукашенконың Украинаға басып кіру жоспарының картасының алдында тұрған суреті жарияланды. Бұл картада Украинаның Одесса портынан ресейлік әскерлердің Приднестровье және Молдоваға басып кіргені көрсетілді, бұл Приднестровье соғысқа қатысуы мүмкін екенін көрсетті. Украинаның әскери шенеуніктері Ресейдің басып алудың бірінші күнінен бастап Приднестровьеге "құрлық дәлізін" құруды басты мақсаттарының бірі деп атады. 2022 жылдың 22 сәуірінде Ресейдің бригадир-генералы Рустам Миннекаев қорғаныс министрлігінің отырысында Ресейдің Украинадағы соғыста Николаев-Одесса майданын батысқа қарай кеңейтіп, Украинаның Молдовамен шекарасындағы Приднестровьені қосуды жоспарлап отырғанын айтты. Миннекаев Ресейдің Украинадағы әскери операция жоспарына Оңтүстік Украинаны толық бақылауға алу және Приднестровьеге құрлық дәлізін құру кіретінін мәлімдеді. Ол сондай-ақ Приднестровьедегі "орыс тілді халыққа жасалған қысым" туралы айтылып жүрген дәлелдердің бар екенін, бұл Ресейдің Украинадағы соғысын ақтаумен сәйкес екенін атап өтті. Украина Қорғаныс министрлігі бұл ниетті империализм деп сипаттап, Ресейдің Украинада аумақтық талаптары жоқ деген бұрынғы мәлімдемесіне қайшы екенін мәлімдеді.
ПМР үкіметінің ұстанымы
ПМР-ді қолдаушылардың пікірінше, Днестр өзенінің шығысындағы аумақ ешқашан Румынияға да, оның алдыңғы мемлекеттері, мысалы, Молдавия княздығына да тиесілі болған емес. Бұл аумақ Украина КСР-інен КСРО-ның саяси маневрі арқылы Молдавия КСР-ін құру үшін бөліп алынған (Карело-фин КСР-інің құрылуымен салыстырылатын жағдай). 1990 жылы, Перестройкаға қарсы болған бірқатар консервативті жергілікті кеңес шенеуніктері аймақта Приднестровье Молдавия ССР-ін жариялады. Бұл әрекетті сол кездегі Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы Михаил Горбачев дереу күшін жойды деп мәлімдеді. 1991 жылы Кеңес Одағы тараған кезде Молдова тәуелсіздік алды. Молдованың Тәуелсіздік декларациясында Молотов-Риббентроп пактісі айыпталды және 1940 жылғы 2 тамыздағы «Молдавия КСР-ін құру туралы КСРО заңы» жарамсыз деп жарияланды. ПМР тарапы бұл заң – Приднестровьеді Молдовамен байланыстырған жалғыз заңнамалық құжат болғандықтан, Молдованың Днестрдің сол жағалауындағы аумақтарға қатысты талаптарының тарихи немесе құқықтық негізі жоқ деп санайды. 2010 жылы Колорадо Боулдер университеті жүргізген зерттеу көрсеткендей, Приднестровье халқының көпшілігі елдің Молдовадан бөлінуін қолдайды. Зерттеуге сәйкес, этникалық ресейліктер мен украиндықтардың 80%-дан астамы, ал Приднестровьедегі этникалық молдавандықтардың 60%-ы Молдовамен қайта бірігуден гөрі тәуелсіздікке немесе Ресейге қосылуға дайын. 2006 жылы ел шенеуніктері Приднестровье статусын анықтау үшін референдум өткізуге шешім қабылдады. Дауыс бюллетенінде екі мәлімдеме болды: біріншісі – «Тәуелсіздіктен бас тарту және болашақта Молдоваға интеграциялану мүмкіндігі», екіншісі – «Тәуелсіздік және болашақта Ресейге интеграциялану мүмкіндігі». Бұл екіталай референдум нәтижесінде халықтың көп бөлігі бірінші мәлімдемеге қарсы (96,61%) және екінші мәлімдемеге (98,07%) қолдау көрсетті.
Молдованың ұстанымы
Молдова 1992 жылы Трансднестр соғысынан кейін Трансднестр аймағына деген де-факто бақылауын жоғалтты. Дегенмен, Молдова Республикасы өзін Молдавия КСР-інің заңды мұрагері санайды (Кеңес Конституциясының соңғы нұсқасы бойынша, Кеңес Одағынан бөліну құқығы кепілдендірілген). Аумақтық тұтастық принципі бойынша, Молдова мемлекеттен кез келген бөліну, орталық Молдова үкіметінің келісімінсіз, заңсыз деп санайды. Молдова тарапы өз ұстанымының халықаралық құқықпен қолдалатынын мәлімдейді. Олар қазіргі Трансднестрдегі ПМР үкіметін заңсыз деп есептейді және аймақ халқының көпшілігін құрайтын молдавандықтардың (1989 жылғы мәлімет бойынша 39,9%) заңды өкілі емес деп санайды. Молдова тарапы Трансднестрдің тәуелсіз саяси бірлік ретінде болуы мүмкін емес екенін және Молдоваға қайта интеграциялануы керек деп талап етеді. Молдовалық дереккөздердің мәліметінше, Трансднестрдегі саяси ахуал аймақ халқының еркін білдіруіне мүмкіндік бермейді, ал Молдоваға қайта интеграцияны қолдайтындар сепаратистік билік тарапынан мазақтауға, негізсіз тұтқындауға және басқа да қорқыту түрлеріне ұшырайды. Трансднестрдің тәуелсіздігі мойындалмағандықтан, Молдова барлық Трансднестр тұрғындары заңды түрде Молдова азаматтары деп санайды. Алайда, шамамен 60 000-80 000 Трансднестр тұрғыны Ресей азаматтығын алған, ал 20 000-ға жуық Трансднестрлік Украина азаматтығын алған. Осының салдарынан, Молдова билігі Тирасполь қаласында Ресей және Украина консулдығының ашылуын тоқтатуға тырысты.
Мемлекеттердің ұстанымы
Мемлекеттік ескертулер 2009 жылғы 16 ақпандағы 2009/139/КҰЖӘК Кеңесінің ортақ ұстанымы бойынша басқа мемлекеттермен бірге Албания "Молдова Республикасының Трансднестр аймағының басшылығына қарсы шектеу шараларын жаңартуды" қолдады. Де-факто Беларусия корпорациялары мен лауазымды тұлғалары Трансднестрді тәуелсіз деп санайды. Басқа мемлекеттермен бірге 2009 жылғы 16 ақпандағы 2009/139/КҰЖӘК Кеңесінің ортақ ұстанымы бойынша Босния "Молдова Республикасының Транснистрия аймағының басшылығына қарсы шектеу шараларын жаңартуды" қолдады. Вице-премьер Виктор Осипов Молдованың Еуропалық мәселе екенін айтты. Еуропалық Одақ Лиссабон шартын қабылдап, сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғары өкілдіктің жаңа лауазымын құрған кезде ол: "Бұл күш-жігердің нәтижесі (тиімді сыртқы саясат үшін күштірек құралдарға ие болу) өте маңызды болады, сонымен қатар Трансднестр мәселесі Еуропалық Одақ пен оның жаңа институтының күн тәртібінде алатын орны. Біздің міндетіміз – Трансднестр мәселесіне назар аудару, осылайша ол Еуропалық Одақтың сыртқы және қауіпсіздік саясатының күн тәртібінде жоғары орынға ие болуы керек. Біз әрқашан бейбіт жолмен шешім іздейтін боламыз, бірақ біз қақтығыс туралы сөйлесіп жатқанымызды ешқашан ұмытпауымыз керек. Біз [Тирасполь қаласындағы] әскери қабілеті бар және дамытып жатқан әкімшілік туралы, сондай-ақ Шығыс Еуропадағы жағдайдың нашарлауы мен тәуекелді жағдайлар тудыруы мүмкін өте тұрақсыз жағдай туралы айтып отырмыз. Бұл Молдова Республикасына, Украинаға, Ресейге және Румынияға әсер етеді, өйткені Румыния оқиғаларға бейжай қарамайды, сондай-ақ аймақтың басқа елдеріне де. Басқа да қақтығыстардан алынған тәжірибелер үлкен оқиғалар болғанша күтудің дұрыс емес екенін көрсетеді". Басқа мемлекеттермен бірге 2009 жылғы 16 ақпандағы 2009/139/КҰЖӘК Кеңесінің ортақ ұстанымы бойынша Черногория "Молдова Республикасының Трансднестр аймағының басшылығына қарсы шектеу шараларын жаңартуды" қолдады. Алайда, бүгінгі күні Ресей Молдованың Трансднестрге билігін ресми түрде мойындайды. Сербия 2009 жылғы 16 ақпандағы 2009/139/КҰЖӘК Кеңесінің ортақ ұстанымы бойынша басқа мемлекеттермен бірге "Молдова Республикасының Транснистрия аймағының басшылығына қарсы шектеу шараларын жаңартуды" қолдады. Түркия басқа мемлекеттермен бірге 2009 жылғы 16 ақпандағы 2009/139/КҰЖӘК Кеңесінің ортақ ұстанымы бойынша "Молдова Республикасының Трансднестр аймағының басшылығына қарсы шектеу шараларын жаңартуды" қолдады. Келесі екі онжылдықта Украинаның Трансднестрмен қарым-қатынасы екіұшты болды. 2014 жылы Украина президенті Петр Порошенко Трансднестрдің егемен мемлекет емес, Украина мен Молдова шекарасындағы аймақ екенін мәлімдеді. 2017 жылы Трансднестр президенті Вадим Красносельский Трансднестрдің "(Украинамен) дәстүрлі жақсы қарым-қатынаста екенін, оны сақтағысы келетінін" және "Украинамен қарым-қатынасын нығайтуы керек, бұл объективті қажеттілік" деді.
Халықаралық ұйымдардың ұстанымдары
Ұйым туралы ескертулер Еуропалық одақ "Молдавия Республикасының Приднестровье аймағының басшылығына қатысты шектеу шараларын жаңару туралы 2009 жылғы 16 ақпандағы 2009/139/ҚҰЖӘК Кеңесінің ортақ ұстанымының мақсаттарын" атап өтті және қолдады. Еуропалық одақтан 5+2 форматындағы келіссөздерді қайта бастау сұралды.
Біріккен Ұлттар Ұйымының А/72/Л.58 қарары
2018 жылғы 22 маусымда Молдова Республикасы БҰҰ қарарысын ұсынды, ол "Молдова Республикасының аумағынан, Трансднестрді қоса алғанда, барлық шетелдік әскери күштерді толық және шартсыз шығаруды" талап етеді. Қарар қарапайым көпшілік дауыспен қабылданды.