Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Иберия тобының роман тілдері
Romance language of the West Iberian group
Астурия тілі (/æ/'s/t/ʊər/i/ə/n/; asturianu, бұрын қазіргіде қаралап айтылатын bable деп те белгілі) – Испанияның Астурия княздығында сөйленетін Батыс Иберия роман тілі. Астурия тілі – кеңірек лингвистикалық топтың, астурлеон тілдерінің бір бөлігі. Тілді білетіндердің саны шамамен 100 000 (ана тілі) және 450 000 (екінші тіл) адамды құрайды. Астур-леон тілдер отбасының диалектілері дәстүрлі түрде үш топқа бөлінеді: Батыс, Орталық және Шығыс. Тарихи және демографиялық себептерге байланысты, стандарт Орталық Астурия тіліне негізделген. Астурия тілінің ерекше грамматикасы, сөздігі және орфографиясы бар. Оны Астурия тілі академиясы реттейді. Испанияның ресми тілі болмаса да, Астурияның автономиялық жарғысымен қорғалады және мектептерде оқуға таңдау тілі ретінде ұсынылады. Тарихының көп бөлігінде тіл ресми мәртебесі болмағандықтан назардан тыс қалды немесе "тілдік сан алуандылық ретіндегі мәртебесіне үнемі күдік тудырылды".
Asturian (/æ/'/s//t//ʊər//i//ə//n/; asturianu , formerly also known as the now derogatory bable ) is a West Iberian Romance language spoken in the Principality of Asturias, Spain. Asturian is part of a wider linguistic group, the Asturleonese languages. The number of speakers is estimated at 100,000 (native) and 450,000 (second language). The dialects of the Astur Leonese language family are traditionally classified in three groups: Western, Central, and Eastern. For historical and demographic reasons, the standard is based on Central Asturian. Asturian has a distinct grammar, dictionary, and orthography. It is regulated by the Academy of the Asturian Language. Although it is not an official language of Spain it is protected under the Statute of Autonomy of Asturias and is an elective language in schools. For much of its history, the language has been ignored or "subjected to repeated challenges to its status as a language variety" due to its lack of official status.
Тарих
Астурия тілі – Астурияның, испандық Леон және Замора провинцияларының, сондай-ақ Португалияның солтүстік-шығысындағы Миранда-ду-Дуро аймағының тарихи тілі. Иберия түбегіндегі басқа роман тілдері сияқты, ол да ерте орта ғасырларда вульгарлық латын тілінен пайда болған. Астурия тілі Астурия Корольдігімен (718–910) және одан кейінгі Леон Корольдігімен тығыз байланысты болды. Тілге Астур тайпасы, ибериялық кельт тайпасы, сондай-ақ вестготтар мен суэвтердің римнен кейінгі герман тілдері сөйлеген Римге дейінгі тілдердің де үлесі бар. Латын тілінен Астурия тіліне өту баяу және біртіндеп болды; олар ұзақ уақыт бойы Астурия Корольдігінде, ал кейін Астурия және Леон Корольдігінде бірге қолданылып келді. 12-13 ғасырларда және 14 ғасырдың басында Астур-Леон тілі Корольдіктің ресми құжаттарында қолданылды, сол кезден бастап келісімдер, сыйлықтар, өсиеттер және коммерциялық шарттардың көптеген мысалдары сақталған. Бұл кезеңнен Астурия тілінде жазылған әдеби еңбектердің ешқайсысы сақталмаса да, кейбір кітаптарда (мысалы, Llibru d'Alexandre және 1155 жылғы Fueru d'Avilés) Астурия тілінен алынған материалдар бар. Кастилия испан тілі 14 ғасырда бұл аймаққа орталық басқару саяси және діни кеңселерге елшілер мен шенеуніктерді жіберген кезде келді. Астурия Автономиялық Қоғамдастығында сөйленетін Астур-Леон тілінің астуриялық кодификациясы 1980 жылы Астурия Тілі Академиясының (Academia Asturiana de la Llingua) құрылуымен қазіргі заманғы тілге айналды. Леон диалектілері мен Мирандес тілі Астурия тіліне лингвистикалық жағынан жақын.
Asturian is the historical language of Asturias, portions of the Spanish provinces of León and Zamora and the area surrounding Miranda do Douro in northeastern Portugal. Like the other Romance languages of the Iberian peninsula, it evolved from Vulgar Latin during the early Middle Ages. Asturian was closely linked with the Kingdom of Asturias (718–910) and the ensuing Leonese kingdom. The language had contributions from pre Roman languages spoken by the Astures, an Iberian Celtic tribe, and the post Roman Germanic languages of the Visigoths and Suevi. The transition from Latin to Asturian was slow and gradual; for a long time they co existed in a diglossic relationship, first in the Kingdom of Asturias and later in that of Asturias and Leon. During the 12th, 13th and part of the 14th centuries Astur Leonese was used in the kingdom's official documents, with many examples of agreements, donations, wills and commercial contracts from that period onwards. Although there are no extant literary works written in Asturian from this period, some books (such as the Llibru d'Alexandre and the 1155 Fueru d'Avilés) had Asturian sources. Castilian Spanish arrived in the area during the 14th century, when the central administration sent emissaries and functionaries to political and ecclesiastical offices. Asturian codification of the Astur Leonese spoken in the Asturian Autonomous Community became a modern language with the founding of the Academy of the Asturian Language (Academia Asturiana de la Llingua) in 1980. The Leonese dialects and Mirandese are linguistically close to Asturian.
Статусы мен заңнамасы
Франконың 1975 жылғы билігі аяқталғаннан бері астурия тілін қорғау және дамыту үшін күш-жігер жұмсалды. 1994 жылы 100 000 ана тілі астурия тілінде сөйлейтін адам болды, ал екінші тілі ретінде 450 000 адам сөйлей немесе түсіне алды. Дегенмен, тіл қауіпті жағдайда: соңғы ғасырда сөйлейтіндердің саны күрт азайды. 1993 жылғы 23 наурыздағы Астурия тілінің қолданылуы мен дамытуы туралы 1/93 заңы бұл мәселені қарастырды, ал Астурияның Автономиялық Ережесінің төртінші бабында 100 000 астурия тілін ана тілі ретінде сөйлейтін адам (Астурия халқының 12 пайызы) және астурия тілін екінші тіл ретінде сөйлейтін немесе түсінетін 250 000 адам көрсетілген. 1991 жылы өткізілген ұқсас сараптамада халықтың 44 пайызы (шамамен 450 000 адам) астурия тілінде сөйлей алатыны, ал 60 000-80 000 адам оны оқи да, жаза да алатыны анықталды. Астурия халқының тағы 24 пайызы тілді түсінетінін айтты, бұл Астурия халқының шамамен 68 пайызын құрайды. 20 ғасырдың соңында Астурия тілі академиясы тілдің сақталуын қамтамасыз ету үшін қажетті құралдармен – грамматикамен, сөздікпен және мерзімді басылымдармен қамтамасыз етуге тырысты. Сонымен қатар, астуриялық жазушылардың жаңа буыны тілді қолдады. 2021 жылы астурия тіліне алғаш рет толық Киелі кітап аудармасы жарық көрді.
Efforts have been made since the end of the Francoist period in 1975 to protect and promote Asturian. In 1994 there were 100,000 native speakers and 450,000 second language speakers able to speak (or understand) Asturian. However, the language is endangered: there has been a steep decline in the number of speakers over the last century. Law 1/93 of 23 March 1993 on the Use and Promotion of the Asturian Language addressed the issue, and according to article four of the Asturias Statute of Autonomy: indicated 100,000 native Asturian speakers (12 percent of the Asturian population) and 250,000 who could speak or understand Asturian as a second language. A similar survey in 1991 found that 44 percent of the population (about 450,000 people) could speak Asturian, with from 60,000 to 80,000 able to read and write it. An additional 24 percent of the Asturian population said that they understood the language, making a total of about 68 percent of the Asturian population. At the end of the 20th century the Academia de la Llingua Asturiana (Academy of the Asturian Language) attempted to provide the language with tools needed to promote its survival: a grammar, a dictionary and periodicals. In addition a new generation of Asturian writers has championed the language. In 2021 the first complete translation of the Bible into Asturian was published.
Әдебиет тарихы
10-ғасырдағы кейбір құжаттар астурия тілінің тілдік ерекшеліктерін көрсетсе де, көптеген мысалдар (нотариустардың жазбалары, келісімшарттар мен өсиетнамалар) 13-ғасырда басталады. Олардың ішінде 1085 жылғы Фуэро де Авилес (Астурияда сақталған ең көне пергамент) және 13-ғасырға жататын Фуэро де Овьедо мен Фуэру Xulgu-дың леондық нұсқасы бар. 13-ғасырғы құжаттар қалалар, кенттер және жалпы халық үшін заңдар болып табылды. Қазіргі астурия әдебиеті 1605 жылы дін қызметкері Антон Гонсалес Регуэраның еңбектерімен басталды және 18-ғасырға дейін жалғасты (Руис де ла Пеньяның 1981 жылғы мәліметінше, бұл әдебиет кастиль тіліндегі Астурия әдебиетімен шамалас болды). 1744 жылы Гаспар Мельхор де Жовелланос астурия тілінің тарихи және мәдени құндылығы туралы жазып, сөздік пен грамматиканы жасауды және тіл академиясын құруды ұсынды. Көрікті жазушылар қатарында Франсиско Бернальдо де Кирос Бенавидес (1675), Хосефа Ховелланос (1745), Хуан Гонсалес Виллар и Фуэртес (1746), Хосе Каведа и Нава (1796), Хуан Мария Асебал (1815), Теодоро Куэста (1829), Хосе Бениньо Гарсия Гонсалес, Маркос дель Торниелло (1853), Бернардо Асеведо и Уэльвес (1849), Пин де Приа (1864), Гало Фернандес және Фернан Коронас (1884) болды. 1974 жылы Астурияда тілді қабылдау және қолдану үшін қозғалыс басталды. Астурия тілі мен мәдениеті жөніндегі «Conceyu Bable» астуриялық бірлестігінің идеялары негізінде, тілді қабылдау және жаңғырту жоспары жасалды, ол 1980 жылы Астурия тілі академиясының құрылуына әкелді, бұл Астурия облыстық кеңесімен бекітілді. «El Surdimientu» («Ояну») авторлары – Мануэль Асур («Cancios y poemes pa un riscar»), Хуан Белло («El llibru vieyu»), Адольфо Камило Диас («Añada pa un güeyu muertu»), Пабло Антон Марин Эстрада («Les horas»), Ксандру Фернандес («Les ruines»), Лурдес Альварес, Мартин Лопес Вега, Мигель Рохо және Ллуис Антон Гонсалес астурия-леондық дәстүрден ауытқып, ауылдық тақырыптардан, моральдық үгіттерден және әңгімелесу стилінен бас тартысты. Қазіргі уақытта астурия тілінде жылына шамамен 150 жарияланым шығады. Астурия тіліне Киелі кітапты аудару жұмысы 30 жылдан астам уақыттан кейін, 1988 жылдың қыркүйегінде басталды, сондай-ақ ауылдардың, қалалардың, муниципалитеттердің және кенттердің астуриялық атауларын зерттейтін және растайтын «Xunta Asesora de Toponimia» жұмысы жүргізілуде (2012 жылғы мәлімет бойынша 78 муниципалитеттердің 50-сі).
Although some 10th century documents have the linguistic features of Asturian, numerous examples (such as writings by notaries, contracts and wills) begin in the 13th century. Early examples are the 1085 Fuero de Avilés (the oldest parchment preserved in Asturias) and the 13th century Fuero de Oviedo and the Leonese version of the Fueru Xulgu. The 13th century documents were the laws for towns, cities and the general population. Modern Asturian literature began in 1605 with the clergyman Antón González Reguera and continued until the 18th century (when it produced, according to Ruiz de la Peña in 1981, a literature comparable to that in Asturias in Castilian). In 1744, Gaspar Melchor de Jovellanos wrote about the historic and cultural value of Asturian, urging the compilation of a dictionary and a grammar and the creation of a language academy. Notable writers included Francisco Bernaldo de Quirós Benavides (1675), Xosefa Xovellanos (1745), Xuan González Villar y Fuertes (1746), Xosé Caveda y Nava (1796), Xuan María Acebal (1815), Teodoro Cuesta (1829), Xosé Benigno García González, Marcos del Torniello (1853), Bernardo Acevedo y Huelves (1849), Pin de Pría (1864), Galo Fernández and Fernán Coronas (1884). In 1974, a movement for the language's acceptance and use began in Asturias. Based on ideas of the Asturian association Conceyu Bable about Asturian language and culture, a plan was developed for the acceptance and modernization of the language that led to the 1980 creation of the Academy of the Asturian Language with the approval of the Asturias regional council. El Surdimientu (the Awakening) authors such as Manuel Asur (Cancios y poemes pa un riscar), Xuan Bello (El llibru vieyu), Adolfo Camilo Díaz (Añada pa un güeyu muertu), Pablo Antón Marín Estrada (Les hores), Xandru Fernández (Les ruines), Lourdes Álvarez, Martín López Vega, Miguel Rojo and Lluis Antón González broke from the Asturian Leonese tradition of rural themes, moral messages and dialogue style writing. Currently, the Asturian language has about 150 annual publications. The Bible into the Asturian language was completed in 2021 after over 30 years of translation work, beginning in September 1988. and the work of the Xunta Asesora de Toponimia, which researches and confirms the Asturian names of requesting villages, towns, conceyos and cities (50 of 78 conceyos as of 2012).
Диалектілері
Астурия тілінде бірнеше диалект бар. Олар Астурия тілі академиясы (Academia de la Llingua Asturiana) тарапынан реттеледі және негізінен Астурияда (батыс бөлігін қоспағанда, онда галисиа-астурия тілінде сөйлейді) қолданылады. Кастилия және Леонның іргелес аймағында сөйленетін диалект леон тілі деп аталады. Астурия тілі дәстүрлі түрде үш диалектік аймаққа бөлінеді, олар Леонда сөйленетін диалектпен ортақ ерекшеліктерге ие: сансыз есімдерді анықтайтын сын есімдерде (lleche frío, carne tienro). Шығыс астурия тілі Села, Льянес және Кабралес арасында таралған. Бұл диалект сөз басындағы [f] дыбысының [h] дыбысына айналуымен (ḥoguera, ḥacer, ḥigos және ḥornu, foguera, facer, figos және fornu орнына); әйелдер көпше түрінің соңындағы [a] дыбысының [e] дыбысына айналуымен (ḥabas, ḥormigas, ḥiyas, бірақ шығыс қалаларында [es] сақталады: ḥabes, ḥormigues, ḥiyes); сөз соңындағы [e] дыбысының [i] дыбысына ауысуымен (xenti, tardi, ḥuenti); және орталық жалқының сақталуымен сипатталады. Батыс Астурияда (Галисиямен шектесетін аймақта) сөйленетін Эонавия диалектін Галисия тіліне қосу мәселесі даулы, себебі ол батыс астурия тілімен ортақ белгілерге ие.
Asturian has several dialects. They are regulated by the Academia de la Llingua Asturiana and mainly spoken in Asturias (except in the west, where Galician Asturian is spoken). The dialect spoken in the adjoining area of Castile and León is known as Leonese. Asturian is traditionally divided into three dialectal areas, sharing traits with the dialect spoken in León: in adjectives modifying uncountable nouns (lleche frío, carne tienro). Eastern Asturian is spoken between the River Sella, Llanes and Cabrales. The dialect is characterized by the debuccalization of word initial to , written (ḥoguera, ḥacer, ḥigos and ḥornu instead of foguera, facer, figos and fornu; feminine plurals ending in as (ḥabas, ḥormigas, ḥiyas, except in eastern towns, where es is kept: ḥabes, ḥormigues, ḥiyes); the shifting of word final e to i (xenti, tardi, ḥuenti); retention of the neuter gender The inclusion of Eonavian (spoken in western Asturias, bordering Galicia) in the Galician language is controversial, since it has traits in common with western Asturian.
Тілдік сипаттама
Астурия тілі – Иберия роман тілдері тобына жататын Астурия-Леон тілдерінің бірі. Ол галисия-португал және кастилия тілдеріне жақын, ал наварро-арагон тілінен қашықтықта жатыр. Бұл тіл – инфлекциялық, фьюзиондық, бастапқы сөздерге бағынышты және тәуелділік белгілерін қолданатын тіл. Декларативтік сөйлемдерде (топикализациясыз) сөздердің реті – бастауыш-жалғау-толықтырма.
Asturian is one of the Astur Leonese languages which form part of the Iberian Romance languages, close to Galician Portuguese and Castilian and further removed from Navarro Aragonese. It is an inflecting, fusional, head initial and dependent marking language. Its word order is subject–verb–object (in declarative sentences without topicalization).
Жазу
Астурия тілі әрқашан латын әліпбиінде жазылып келген. Ла-Лласуаниа академиясы 1981 жылы орфографиялық ережелерді жариялағанмен, Терра-де-Мирандада (Португалия) басқаша орфографиялық ережелер қолданылады. Олар жазылуы мүмкін болғанымен, ḷḷ (че вакейра, бұрын "ts" деп жазылатын) және шығыс ḥ дыбысы (сонымен қатар "h." деп жазылады және ll және f әріптерімен бірге келеді) бұл үлгіде кездеспейді. Астурия тілінде сын есімдер үш түрлі жынысқа бөлінеді, ес жалғауымен әйелдік көпше жақ, ес, en, íes, íen етістік қосымшалары бар, сондай-ақ құрама уақыттарды жасау үшін қолданылатын h. және l. l сияқты амалдар бұрын баспа ісінде пайдаланылған. Диалект сөздерден өзге, "ḥ" кейбір алынған сөздерде де қолданылады: ḥoquei (хоккей).
Asturian has always been written in the Latin alphabet. Although the Academia de la Llingua Asturiana published orthographic rules in 1981, different spelling rules are used in Terra de Miranda (Portugal). Although they can be written, ḷḷ (che vaqueira, formerly written "ts") and the eastern ḥ aspiration (also written "h." and cooccurring with ll and f) are absent from this model. Asturian has triple gender distinction in the adjective, feminine plurals with es, verb endings with es, en, íes, íen and lacks compound tenses workarounds such as h. and l. l were used in the past for printing. Besides dialectal words, the "ḥ" is also used in some loanwords: ḥoquei (hockey).
Бастапқы және екіншілік
Испан тілі Астурияның барлық мектептерінде мемлекеттік тіл болса да, көптеген мектептерде балалар 6 жастан 16 жасқа дейін астурия тілі сабақтарына қатысуға рұқсат етіледі. 16-дан 19 жасқа дейінгілерге де қосымша сабақтар ұсынылады. Орталық Астурияда (Налон және Каудаль аймақтары) астурия тілін оқитын оқушылардың үлесі ең жоғары, бастауыш мектеп оқушыларының шамамен 80 пайызы және орта мектеп оқушыларының 30 пайызы астурия тіліндегі сабақтарға қатысады. Хихон, Увьеу, Эо-Навия және Ориентеде де оқушылар саны артып келеді.
Although Spanish is the official language of all schools in Asturias, in many schools children are allowed to take Asturian language classes from age 6 to 16. Elective classes are also offered from 16 to 19. Central Asturias (Nalón and Caudal comarcas) has the largest percentage of Asturian language students, with almost 80 percent of primary school students and 30 percent of secondary school students in Asturian classes. Xixón, Uviéu, Eo Navia and Oriente also have an increased number of students.
Университет
Овьедо университетінің жарғысының алтыншы бабына сәйкес, "Астурия тілі тиісті салаларда оқыту, зерттеу және ғылыми зерттеу нысаны болады. Сондай-ақ, оның қолданылуы Автономиялық Ережеде және оны толықтыратын заңнамада белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады, оны қолданушыларға қатысты кемсітушілікке жол бермейді". Астурия тілі Астурия тілін қолдану туралы заңға сәйкес университетте қолданылуы мүмкін. Университет мұрағаттарында астурия тілінде оқытылатын курстардың саны мен ғылыми еңбектердің көлемі артқандығы көрсетілген, оның ішінде филология және педагогика ғылымдары кафедраларында. Болон процесіне сәйкес, Астурия филологиясы оқу үшін ашық, ал оқытушылар Овьедо университетінде Астурия тілі бойынша мамандануға мүмкіндік алады.
According to article six of the University of Oviedo charter, "The Asturian language will be the object of study, teaching and research in the corresponding fields. Likewise, its use will have the treatment established by the Statute of Autonomy and complementary legislation, guaranteeing non discrimination of those who use it." Asturian can be used at the university in accordance with the Use of Asturian Act. University records indicate an increased number of courses and amount of scientific work using Asturian, with courses in the Department of Philology and Educational Sciences. In accordance with the Bologna Process, Asturian philology will be available for study and teachers will be able to specialise in the Asturian language at the University of Oviedo.
Интернет
Астурияның мемлекеттік веб-сайттары, кеңес веб-беттері, блогтары мен ойын-сауық веб-беттері бар. Астурия тілінде ақысыз бағдарламалық қамтамасыз ету ұсынылады, ал Ubuntu операциялық жүйе тілі ретінде астурия тілін қолдайды. Debian, Fedora, Firefox, Thunderbird, LibreOffice, VLC, GNOME, Chromium және KDE жүйелерінде осы тілдегі ақысыз бағдарламалық қамтамасыз ету қолжетімді. Minecraft-тың да астурия тіліне аудармасы бар. Wikipedia-ның астурия тіліндегі нұсқасы бар, және 2018 жылдың желтоқсанына қарай 100 000-нан астам беті бар.
Asturian government websites, council webpages, blogs, and entertainment webpages exist. Free software is offered in Asturian, and Ubuntu offers Asturian as an operating system language. Free software in the language is available from Debian, Fedora, Firefox, Thunderbird, LibreOffice, VLC, GNOME, Chromium and KDE. Minecraft also has an Asturian translation. Wikipedia offers an Asturian version of itself, with 100,000+ pages as of December 2018.