Рим дінінің бас құдайы Юпитер

Жомарт Юпитер – рим дінінің басты құдайы, аспан мен нөсердің құдайы. Рим мифологиясындағы маңызды тұлға, құрбандықтар мен рим әскерінің символы.

45 мин оқу

100%

Дереккөз: Jupiter (god) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Римдік мемлекеттік діннің басты құдайы Юпитер (Iūpiter немесе Iuppiter, протоитальдық *djous "күн, аспан" + *patēr "әке" сөздерінен, демек "аспан әкесі", грекше: Δίας немесе Ζεύς), сондай-ақ Jove (жатыс есім Iovis) деп аталады, көк пен дауыл құдайы және ежелгі рим діні мен мифологиясындағы құдайлардың патшасы. Юпитер Рим республикасы мен империя дәуірінде Рим мемлекеттік дінінің басты құдайы болды, христиандық империяның басым дініне дейін. Рим мифологиясында ол Римнің екінші патшасы Нума Помпилиймен діни қағидаларды – құрбан шалу сияқты амалдарды орнату үшін келіссөздер жүргізеді. Юпитер көк құдайы ретінде пайда болған деп есептеледі. Оның ерекше белгісі – найзағай, ал қасиетті жануары – бүркіт, ол басқа құстардан жоғары тұрып, рим армиясының ең көп таралған символына айналды (Аквилаға қараңыз). Бұл екі белгі жиі грек және рим монеталарында, тырнақтарында найзағай ұстаған бүркіт түрінде бейнеленген. Көк құдайы ретінде ол анттарға куә болды, әділдік пен жақсы үкіметке негіз болатын қасиетті сенімді сақтады. Оның көптеген функциялары Капитолий төбесінде, цитадель орналасқан жерде шоғырландырылған. Капитолий үштігінде ол Юнона мен Минервамен бірге мемлекеттің орталық қорғаушысы болды. Оның қасиетті ағашы – емен. Римдіктер Юпитерді грек Зевсімен тең санады, латын әдебиеті мен рим өнерінде Зевстің мифтері мен иконографиясы Юпитер атымен бейімделді. Гректердің ықпалымен Юпитер Нептун мен Плутонның ағасы болды, римдіктер бұл құдайларды Посейдон мен Хадис деп атады. Әрқайсысы ғаламның үш әлеміне билік етті: аспанға, суларға және жер астына. Италық Диеспитер де күндіз көрінетін аспан құдайы болды, көбінесе ол Юпитермен теңестірілді. Тиния оның этрусктік баламасы саналады.

Мемлекеттегі рөлі

Римдіктер Юпитер оларға билік берді деп сенді, өйткені оны басқа халықтардан артық құрметтеген. Юпитер – қаланың құдайлармен қарым-қатынасының негізі болған "жайылымның бастауы" еді. Ол Римнің жоғары лауазымдарының, ішкі құрылымының және сыртқы қатынастарының құдайға берілген билігін бейнеледі. Республикалық және Императорлық Капитолийдегі оның бейнесі Римнің ежелгі патшаларымен және жоғары консулдық және императорлық құрметтермен байланысты болды. Консулдар Юпитердің атынан ант берді және қыркүйек айында Капитолийдегі жылдық мерекелерде оны құрметтеді. Оған көмегі үшін алғыс айту және оның қолдауын сақтау үшін, олар алтынмен қапталған мүйізді ақ өгіз (bos mas) құрбандыққа шалды. Жеңіспен оралған генералдар да осыған ұқсас құрбандықтар берді, жеңістің белгілерін Капитолийдегі Юпитердің мүсінінің алдына қойды. Кейбір ғалымдар триумфаторды триумфальдық шеруде Юпитердің өзін (немесе оның бейнесін) көрсететін тұлға деп қарастырды. Юпитердің патшалықпен және билікпен байланысы Римнің үкімет формасы өзгерген кезде жаңаша түсіндірілді. Бастапқыда Римді патшалар басқарған, бірақ монархия жойылғаннан және Республика құрылғаннан кейін діни құқықтар патрициандық билеуші тапқа, патрициандарға берілді. Патшалыққа құштарлық (affectatio regni) сатқындық деп есептелді. Монархиялық амбициялары бар деген күдік туғандар, мемлекетке қызметтеріне қарамастан жазаланды. Б.з.д. 5 ғасырында жеңімпаз Камилл төрт ақ жылқыдан (квадрига) тұратын көлік айдағаннан кейін жер аударылды – бұл құрмет Юпитерге ғана арналған. Галлдардың Капитолийге шабуылынан қорғағандықтан Капитолинус атанған Марк Манлий патшалық құмарлыққа талпынуы үшін сатқын деп айыпталды және Тарпей тасынан лақтырылып өлім жазасына кесілді. Капитолий төбесіндегі оның үйі қиратылды және онда патрициандардың тұруына тыйым салынды. Капитолийлік Юпитер патшалық биліктің Регаль кезеңінен бері жалғасып келе жатқандығын көрсететін болды және оған құрмет көрсеткен магистраттарға билік берді. Ордендер арасындағы қақтығыс кезінде Римнің плебейлері саяси және діни лауазымдарды атқару құқығын талап етті. Олардың алғашқы сецессиосы (жалпы ереуілге ұқсас) кезінде олар қаладан шығып, өздерінің жеке мемлекетін құрумен қорқытты. Римге қайтуға келіскенде, олар Рим республикасының бірлігінің символы және кепілі ретінде Юпитерге қашып кеткен төбені арнады. Плебейлер ақырында барлық магистратуралар мен діни лауазымдардың көпшілігіне ие болды, бірақ Юпитердің бас жұбысы (Flamen Dialis) патрициандардың қолында қалды.

The Romans believed that Jupiter granted them supremacy because they had honoured him more than any other people had. Jupiter was "the fount of the auspices upon which the relationship of the city with the gods rested." He personified the divine authority of Rome's highest offices, internal organization, and external relations. His image in the Republican and Imperial Capitol bore regalia associated with Rome's ancient kings and the highest consular and Imperial honours. The consuls swore their oath of office in Jupiter's name, and honoured him on the annual feriae of the Capitol in September. To thank him for his help, and to secure his continued support, they sacrificed a white ox (bos mas) with gilded horns. A similar sacrificial offering was made by triumphal generals, who surrendered the tokens of their victory at the feet of Jupiter's statue in the Capitol. Some scholars have viewed the triumphator as embodying (or impersonating) Jupiter in the triumphal procession. Jupiter's association with kingship and sovereignty was reinterpreted as Rome's form of government changed. Originally, Rome was ruled by kings; after the monarchy was abolished and the Republic established, religious prerogatives were transferred to the patres, the patrician ruling class. Nostalgia for the kingship (affectatio regni) was considered treasonous. Those suspected of harbouring monarchical ambitions were punished, regardless of their service to the state. In the 5th century BC, the triumphator Camillus was sent into exile after he drove a chariot with a team of four white horses (quadriga)—an honour reserved for Jupiter himself. When Marcus Manlius, whose defense of the Capitol against the invading Gauls had earned him the name Capitolinus, was accused of regal pretensions, he was executed as a traitor by being cast from the Tarpeian Rock. His house on the Capitoline Hill was razed, and it was decreed that no patrician should ever be allowed to live there. Capitoline Jupiter represented a continuity of royal power from the Regal period, and conferred power to the magistrates who paid their respects to him. During the Conflict of the Orders, Rome's plebeians demanded the right to hold political and religious office. During their first secessio (similar to a general strike), they withdrew from the city and threatened to found their own. When they agreed to come back to Rome they vowed the hill where they had retreated to Jupiter as symbol and guarantor of the unity of the Roman res publica. Plebeians eventually became eligible for all the magistracies and most priesthoods, but the high priest of Jupiter (Flamen Dialis) remained the preserve of patricians.

Фламен және Фламиника Диалис

Юпитерге патриций Фламен Диалис қызмет етті, ол фламиндердің ең жоғары дәрежелі мүшесі болды – Римнің ресми мемлекеттік культындағы он бес жұбын құрайтын дін қызметкерлерінің коллегиясы, олардың әрқайсысы белгілі бір құдайға арналған. Оның әйелі, Фламиника Диалис, өзінің міндеттеріне ие болды және күнтізбелік циклдің «базар» күндері – нундиналарда Юпитерге қошқар құрбан ететін болды, бұл аптаға ұқсас. Олардың екеуі де тек патрицийлерге тән кафарреация ритуалы арқылы некелесуге міндетті болды, оған Юпитер Фарреусқа (far, «бидай, дән» деген мағынада) бидай наны құрбан ету кірді. Фламен Диалис лауазымы бірнеше ерекше ритуалдық тыйымдармен шектелген, олардың кейбіреулері құдайдың өзінің егемендігін көрсетеді. Мысалы, фламиен тек төбе астында ғана киімдерін немесе апексін (оның сүйір бас киімін) шеше алатын, аспанға жалаңаш көрінбеу үшін – яғни, «Юпитердің көз алдында» аспан құдайы ретінде. Фламиника найзағай көріп немесе күннің шуағын естіген сайын, құдайды ынаятқа келтіргенше әдеттегі ісін жалғастыруға тыйым салынды. Юпитердің фламиендеріне берілген кейбір артықшылықтар Юпитердің патшалық мәртебесін көрсетеді: ол курул креслосын пайдаланатын және ликтордың алдынан жүретін және сенатта орын алатын жалғыз дін қызметкері (сацердос) болды. Басқа ережелер оның ритуалдық тазалығына және әскери қызметтен бөлінуіне қатысты; оған Римнің қасиетті шекарасының (помериум) сыртында жылқыда отыруға немесе әскерді көруге тыйым салынды. Ол анттың қадір-қасиетін бейнелейтін құдайға қызмет етсе де, Диалиске ант беруге діни тұрғыдан рұқсат етілмеді (фас). Ол өлі немесе өліммен байланысты ештеңемен байланысқа түсе алмады: мәйіттер, жерлеу, өртеу оттары, шикі ет. Бұл шектеулер Юпитерге тән өмірдің толықтығы мен абсолюттік еркіндікті көрсетеді.

Ауыртпалықтар

Аугури публици, аугури – барлық инаугурациялар мен аугурия деп аталатын рәсімдерді өткізуге жауапты дін қызметкерлерінің коллегиясы. Олардың құрылуы дәстүрлі түрде Ромулға еске тірелді. Олар Юпитердің еркінің жалғыз ресми түсіндірушілері саналды, сондықтан римдіктер Юпитерді мемлекеттік биліктің жалғыз көзі деп есептегендіктен, олар Рим мемлекетінің өмір сүруі үшін өте маңызды болды.

Ұрық

Фетиалдар – халықаралық мемлекеттік істерді діни тұрғыдан басқарумен айналысқан 20 адамнан тұратын кеңес. Олардың міндеті – Римнің шетел мемлекеттермен қарым-қатынасында құдайларды қорғауға бағытталған күрделі рәсімдер жиынтығы – фетиалдық заңды (ius fetiale) сақтау және қолдану болды. Юпитер Лапис – олардың қорғауындағы құдай, және бас фетиал (pater patratus) келісімді бекіту рәсімінде оны шақырады. Егер соғыс жариялау қажет болса, фетиал Юпитер мен Квиринге, сондай-ақ көктегі, жердегі және жер астындағы құдайларға куәгер ретінде шақырып, заңның бұзылу мүмкіндігін ескертеді. Одан кейін ол 33 күн ішінде соғыс жариялай алады. Фетиалдардың қызметі Юпитердің құзырына жатады, ол адалдықтың құдайлық қорғаушысы. Фетиалдық қызметке қатысты бірнеше белгілер Юпитерге байланысты. Силекс – фетиалдық құрбандыққа қолданылатын тас, ол Юпитер Феретриус ғибадатханасында сақталған, осыған ұқсас олардың жезден жасалған таяқшасы да сол жерде болған. Ырым-жырымдар үшін жақын жердегі қамалдан (arx) қасиетті шөптер (sagmina) – кейде оларды балауса деп атайды – алу қажет болған.

Юпитер мен дін жамағаттан бөлініп шығу кезінде

Юпитердің ордендер арасындағы қақтығыстағы рөлі римдіктердің діни сенімдерін көрсетеді. Бір жағынан, патрицийлер мемлекеттік құрметке ие болғандықтан, ең жоғарғы құдайдың қолдауын табиғи түрде талап ете алды. Екінші жағынан, плебтер (плебейлер) Юпитер әділдіктің бастауы болғандықтан, олардың ісі дұрыс болғандықтан оның құрметіне лайық деп таластады. Бірінші сецессия плебтерге түскен артық қарыздық жүктемеден туды. Нексум институты бойынша, қарызкор кредитордың құлына айналуға мүмкіндік алды. Плебтер қарыздар патрицийлердің қалаған соғыстарының шығындарынан туындағандықтан төленбеуге жеткенін мәлімдеді. Сенат диктатор және аугур Маний Валерий Максимустың барлық қарызды толық кешіру туралы ұсынысын қабылдамағандықтан, плебтер Анио өзеніндегі Номентан көпірінен соң, Римнің солтүстік-шығысында үш римдік миль қашықтықта орналасқан Сацер тауына шығып кетті. Бұл жер желді және әдетте аруспикстердің болжамдау рәсімдерін өткізетін орын болды. Сенат соңында толық келісім шарту жасау өкілеттігі бар он мүшеден тұратын делегацияны жіберді, оның құрамында Менений Агриппа мен Маний Валерий болды. 1688 жылы Ареццода табылған және Августтың бұйрығымен жазылған жазуға, сондай-ақ басқа да әдеби көздерге сәйкес, сецессия жасағандар оны Юпитер Территорийге бағыштап, шыңында алтарь (ара) салғаннан кейін, Валериус халықты таудан түсірді. Юпитердің қаһарынан қорқу дағдарысты шешуде маңызды рөл атқарды. Тауға бағыштау, ықтималда, оның шыңына ғана қатысты. Рәсімге аугурдың (демек, Маний Валерийдің өзі) және понтифекстің қатысуы қажет болды. Екінші сецессия десемвирлердің авторитарлық және мақтаншыл мінез-құлқынан туды, олар рим халқынан қолданыстағы заңдарды жазуды талап етті, бұл заңдар бұрын патрицийлер мен діни шенеуніктер тарапынан құпия сақталған. Барлық магистраттар мен плеб трибундары алдын ала отставкаға кетті. Бұл тапсырманың нәтижесінде XII кесте жасалды, ол тек жеке құқықпен айналысты. Плебтер тағы да Сацер Монсқа қайтты: бұл әрекет бірінші сецессияны еске түсіргенімен қатар, ең жоғарғы құдайдың қорғанысын іздеуді де мақсат етті. Сецессия десемвирлердің отставкаға кетуімен және Вольсктерге қарсы соғыс кезінде Альгид тауының жанындағы лагерьлерінен дезертирлік жасаған бүлікші әскерлерге рақымшылықпен аяқталды. Сенат рақымшылықты берді, ал понтифекс максимус Квинт Фурий (Ливий нұсқасында) (немесе Марк Папирий) оған кепілдік берді, сондай-ақ Авентин төбесінде жиналған плебстің жаңа трибундарын тағайындауды қадағалады. Биліктердің тоқтатылуы кезінде понтифекс максимустың атқаратын рөлі tribunicia potestas-тың діни негізін және сипатын көрсететін маңызды элемент болып табылады.

The role of Jupiter in the conflict of the orders is a reflection of the religiosity of the Romans. On one side, the patricians were able to naturally claim the support of the supreme god as they held the auspices of the State. On the other side, the plebs (plebeians) argued that, as Jupiter was the source of justice, they had his favor because their cause was just. The first secession was caused by the excessive debt burden on the plebs. The legal institute of the nexum permitted a debtor to become a slave of his creditor. The plebs argued the debts had become unsustainable because of the expenses of the wars wanted by the patricians. As the senate did not accede to the proposal of a total debt remission advanced by dictator and augur Manius Valerius Maximus the plebs retired on the Mount Sacer, a hill located three Roman miles to the North northeast of Rome, past the Nomentan bridge on river Anio. The place is windy and was usually the site of rites of divination performed by haruspices. The senate in the end sent a delegation composed of ten members with full powers of making a deal with the plebs, of which were part Menenius Agrippa and Manius Valerius. It was Valerius, according to the inscription found at Arezzo in 1688 and written on the order of Augustus as well as other literary sources, that brought the plebs down from the Mount, after the secessionists had consecrated it to Jupiter Territor and built an altar (ara) on its summit. The fear of the wrath of Jupiter was an important element in the solution of the crisis. The consecration of the Mount probably referred to its summit only. The ritual requested the participation of both an augur (presumably Manius Valerius himself) and a pontifex. The second secession was caused by the autocratic and arrogant behaviour of the decemviri, who had been charged by the Roman people with writing down the laws in use till then kept secret by the patrician magistrates and the sacerdotes. All magistracies and the tribunes of the plebs had resigned in advance. The task resulted in the XII Tables, which though concerned only private law. The plebs once again retreated to the Sacer Mons: this act besides recalling the first secession was meant to seek the protection of the supreme god. The secession ended with the resignation of the decemviri and an amnesty for the rebellious soldiers who had deserted from their camp near Mount Algidus while warring against the Volscians, abandoning the commanders. The amnesty was granted by the senate and guaranteed by the pontifex maximus Quintus Furius (in Livy's version) (or Marcus Papirius) who also supervised the nomination of the new tribunes of the plebs, then gathered on the Aventine Hill. The role played by the pontifex maximus in a situation of vacation of powers is a significant element underlining the religious basis and character of the tribunicia potestas.

Мифтер мен аңыздар

Ғылымдағы басым көзқарас Римнің ең ерте кезеңінде мифтер жиынтығы болмағанын немесе бұл бастапқы мифологияның грек әңгімелеу дәстүрінің ықпалымен қайта қалпына келтірілмейтіндей бүркеленгенін ұстанып келді. Грек мәдениетінің рим мәдениетіне тигізген әсерінен кейін, латын әдебиеті мен бейнелеу өнері Зевстің мифтерін Юпитердің суреттері мен әңгімелері арқылы жаңаша түсіндірді. Римнің аңыз тарихында Юпитер көбінесе патшалармен және патшалық билікпен байланысты.

Туу

Юпитер Юнонаның егіз баласы ретінде Праенестедегі мүсінде бейнеленген, олар Фортуна Примигенияның күтімінде көрсетілген. Бірақ, Праенестеден табылған тағы бір жазуда Фортуна Примигения Юпитердің бірінші туған баласы екені айтылған. Жаклин Шампо бұл қайшылықты түрлі мәдени және діни кезеңдердің нәтижесі деп санайды, онда грек әлемінен келген ықпал Фортунаны Юпитердің қызы еткен. Зевстің балалық шағы грек дінінде, өнерінде және әдебиетінде маңызды тақырып, ал Юпитердің балалық шағын бейнелейтін суреттер сирек кездеседі (немесе олардың шындығы күмәнді).

Нұма Помпилий

Бір көктемде егінге қауіп төндіретін жаман ауа-райымен бетпе-бет келгенде, Нұма патша құдайдан кеңес сұрап, оны шақыруға бел буды. Ол Пикус пен Фаунус көмегімен мұны істеді, оларды мас етіп түрмеге қамады. Екі құдай (бір сыйлықпен) Юпитерді шақырды, ол Авентин төбесіне түсуге мәжбүр болды (Овидийдің айтуынша, содан кейін Юпитер Элиций деп аталды). Нұма құдайдың адамдық құрбандықтар сұрауына шешімді түрде қарсылық көрсеткеннен кейін, Юпитер оның найзағайды қалай тоқтатуға болатынын білу тілегіне келісті, тек Нұма айтқан нәрселерді ғана талап етті: пияздың түйірі, шаштар және балық. Сонымен қатар, Юпитер ертеңгі күннің таңында Нұма мен римдік халқына империяның белгілерін сыйға беретініне уәде берді. Келесі күні, ашық аспанға үш найзағай жібергеннен кейін, Юпитер аспаннан қалқан түсірді. Бұл қалқанда бұрыштар болмағандықтан, Нұма оны анциль деп атады; империяның тағдыры оған байланысты болғандықтан, ол нағыз қалқанды жасыру үшін оның көптеген көшірмелерін жасады. Ол ұста Мамурий Ветурийге көшірмелер жасауды тапсырды және оларды салийлерге берді. Мамурийдің жалғыз тілегі – оның есімі соңғы карминасында айтылуы болды. Плутарх оқиғаның сәл өзгеше нұсқасын келтіріп, қалқанның керемет түсуіне себеп оба болғанын және оны римдік империямен байланыстырмағанын жазды.

Туль Хостилиус

Тулл патша өкіметтік кезеңінің бойында дінге теріс қарады. Ол соғысқұмар мінезді болғандықтан, діни ғұрыптар мен құдайға сыйынбауды ескермеді. Горацийлер мен Куриатийлер арасындағы жекпе-жекте албандарды жеңгеннен кейін, Тулл Алба-Лонганы қиратты және тұрғындарын Римге жер аударды. Ливийдің айтуынша, жер аударылған албандар Юпитердің қасиетті орнына байланысты ата-бабаларының дәстүрлі ғұрыптарын орындамағандықтан, Альбан тауында тас жаңбыры (продигиялар) болды. Белгілерге қоса, албандардың ғұрыптарды орындауын талап ететін дауыс естілді. Содан кейін патшаның өзі де ауырды. Осының салдарынан Туллдың соғысқұмарлығы әлсіреп, ол дінге және қарапайым сенімдерге жүгінді. Ақырында, ол Нуманың кітабынан Юпитер Элицийді шақырудың құпия жолын тапты. Патша оны орындауға тырысты, бірақ ғұрыпты дұрыс орындамағандықтан, құдай патшаның үйін күйдіріп, Туллды өлтірді.

Үлкен Таркин

Римге жақындағанда (Таркин өзінің туған Таркиниядағы сәтсіз әрекеттерінен кейін саясатта бағын сынау үшін бара жатқанда), бүркіт төмен түсіп, бас киімін алып, айнала ұшып айқайлады, бас киімін қайта басына қойып, ұшып кетті. Таркиннің әйелі Танакиль бұлды, құстың, ол келген аспанның бөлігінің, оны жіберген құдайдың және бас киіміне тигенінің (адамның ең қадірлі бөлігі – басына киілетін нәрсе) арқасында оның патша болатынының белгісі деп түсіндірді. Егде Таркин Римге Капитолий Үштігін енгізгендігімен есептеледі, ол Капитолий Ветус деп аталатын ғимаратты салды. Макроб бұл оның Самотракия құпияларына сенуінен туындады деседі.

Құрбандықтар

Юпитерге құрбандыққа шалынатын құрбандықтар (hostiae) – бұқа (қастрацияланған бұқа), қозы (ид, ovis idulis) және қастрацияланған ешкі немесе қастрацияланған қошқар (қаңтар айының Ид күні) болды. Малдың түсі ақ болуы керек еді. Қозының жынысы туралы мәселе әлі шешілмеген; еркек құдайға арналған құрбандық қозы әдетте еркек болғанмен, жүзімнің ашылуына арналған салтанатта фламен Диалис Юпитерге қозы тоқты құрбандыққа шалған. Бұл ережеге көптеген ерекшеліктер болған сияқты, себебі фламиника Диалис Нундинаеде қошқарды құрбандыққа шалған. Пуникалық соғыстардың бірінде Юпитерге сол жылы туған барлық жануарлар құрбандыққа ұсынылды.

Капитолийлік Юпитер ғибадатханасы

Юпитер Оптим Максимус ғибадатханасы Римдегі Капитолий төбесінде орналасқан. Юпитер онда жеке құдай ретінде, ал Юнона мен Минерва Капитолий үштігінің құрамында құдайы ретінде табынылды. Ғимараттың құрылысын патша Тарквиний Приск бастап, соңғы патша (Тарквиний Супербус) аяқтады және Рим Республикасының алғашқы жылдарында (б.з.д. 509 жылдың 13 қыркүйегі) салтанатты түрде ашылды. Оның үстінде Юпитерді керуші етіп бейнелейтін төрт жылқы жегілген көлік мүсіні орнатылған. Ішінде Юпитердің үлкен мүсіні тұрды, мереке күндері оның беті қызыл түспен боялған. Осы ғибадатханада (немесе оның жанында) Юпитер лаписі – ант беруге арналған Юпитер тасы болды. Юпитердің Капитолий ғибадатханасы оның провинциялық ғибадатханалары үшін архитектуралық үлгі болып саналды. Адриан Иерусалим орнына Aelia Capitolina салғанда, бұрынғы Иерусалим ғибадатханасының орнына Юпитер Капитолинус ғибадатханасы салынды.

Римдегі басқа ғибадатханалар

Римде Юпитер Статорға арналған екі ғибадатхана болды; біріншісі б.з.д. 294 жылы Марк Атилий Регул Самнит соғысының үшіншісінен кейін салған және бағыштаған. Ол Палатиннің ежелгі кіреберісі Porta Mugonia-ның астында, Виа-Новада орналасқан. Аңыз бойынша, оны Ромул салған. Юпитерге табыну эпиграфикалық түрде расталғандықтан, бұрынғы ғибадатхана (фанум) болған болуы мүмкін. Овидий ғибадатхананың бағышталуын 27 маусымға белгілейді, бірақ бұл бастапқы күн ме, әлде Август қалпына келтіргеннен кейін қайта бағышталған ме - белгісіз. Квинт Цецил Метелл Македонский б.з.д. 146 жылы жеңісінен кейін Иуно Регинаның қалпына келтірілген ғибадатханасымен портик (porticus Metelli) арқылы байланысты Иоппитер Статордың екінші ғибадатханасын салған және бағыштаған. Август б.з.д. 26-22 жылдары аралығында Юпитер Капитолиноның ғибадатханасына жақын жерде Юпитер Тонан ғибадатханасын салған. Иуппитер Викторға Квинт Фабий Максимус Гургес б.з.д. 295 жылы үшінші Самниттік соғыс кезінде ғибадатхана арнаған. Бұл, мүмкін, Квириналда болған, онда "Диовей Виктор" деген жазу табылған, бірақ императорлық кезеңде Палатиндегі Юпитер Инвиктус ғибадатханасы одан көп кездескен. Императорлық дәуірдегі жазулар Палатиндегі Юпитер Пропугантатордың бұрын белгісіз болған ғибадатханасының бар екенін көрсетті.

Iuppiter Latiaris және Feriae Latinae

Юппитер Латиарийдің культі құдайдың ең ежелгі белгілі культі болды: ол өте ерте заманнан бері Монс Альбан тауының шамасынан бастап, құдай Альба Лонганың гегемониясымен Латын Лигасының жоғары қорғаушысы ретінде құрметтелген жерге жақын жерде өтті. Альба қаласын Тулл Гостилий патшасы қиратқаннан кейін, бұл культ тасталып кетті. Құдай наразылығын тас жаңбыры арқылы білдірді: Рим сенаты жіберген комиссия да тас жаңбырымен күшті қарсылыққа ұшырады және таудың шамасындағы тоғайдан албандарды өздерінің дәстүрлі қағидаларына сәйкес құдайға діни қызмет көрсетуге шақыратын дауыс естілді. Осы оқиғадан кейін римдіктер тоғыз күндік тойды (нундина) орнатып алды. Дегенмен, оба ауруы тарады: соңында Тулл Гостилийдің өзі ауруға шалдығып, құдайдың шарттығымен найзағаймен қаза тапты. Бұл тойды Римнің соңғы патшасы Тарквиний Гордый, Римнің басшылығымен бастапқы орнына қайта орнатты. Латиариялық той (лат. *feriae Latinae*), немесе бастапқыда белгілі болғандай Латиар, – т.с. Прискан латиндері мен албандардың ортақ тойы (панегирис) болды. Оны қайта жаңғыртудың мақсаты – римдік гегемонияны латиндердің осы ата-бабалық діни дәстүрінде бекіту болды. Бастапқы культ өзгеріссіз қайта жаңғыртылды, бұл культтің архаикалық ерекшеліктерімен куәландырылды: құрбандықтан шарапты алып тастау, сүт пен ірімшік ұсыну және ойындардың арасында тербелу ритуалын қолдану. Тербелу – көкке қарай көтерілуді бейнелейтін ең ежелгі ритуалдардың бірі және кеңінен таралған. Латиарда тербелу ағашқа ілінді, ал жеңімпаз, әрине, ең биікке тербелген адам болды. Бұл ритуалды албандар Латинус патшасының Каэре патшасы Мезентийге қарсы шайқаста жоғалып кеткенін еске алу үшін енгізген: ритуал оны жер бетінде де, көкте де іздеуді символдайды. Сүт ішу дәстүрімен қатар, бұл ритуал балалық шақты еске алу және қайта жаңғырту мақсатын да білдірді. Римдіктер бұл ритуалдың соңғы түрінде құрбандыққа шалынатын бұқаны Римнен әкеліп, әрбір қатысушыға еттен үлес берді, бұл ритуал *carnem petere* деп аталды. Ойынға қатысқан барлық округтерде басқа да ойындар өткізілді. Римде Капитолийден басталатын төрт атты арбалардың жарысы (квадрига) өтті: жеңімпаз абсинттен жасалған сусын ішті. Бұл жарыс уажапеяның Ведалық ритуалымен салыстырылады: онда он жеті арба жалған жарысқа қатысады, онда патша мадху, яғни сома ішуге мүмкіндік беру үшін жеңіп шығуы керек. Той кем дегенде төрт күнге созылды, мүмкін Нейбурдың пікірінше, алты күнге дейін, әрқайсысы алты латын және албан декуриясы үшін бір күннен. Әртүрлі жазбаларға сәйкес, фестивальге 47 немесе 53 округ қатысты (аталған атаулар да Плинийдің *Naturalis historia* III 69 және Дионисий Галикарнасскийдің *AR* V 61 еңбектерінде әртүрлі). Латиар римдік саяси өмірдің маңызды бөлігіне айналды, өйткені ол *feriae conceptivae* болды, яғни оның күні жыл сайын өзгерді: консулдар мен жоғары магистраттар әкімшілік басталғаннан кейін көп ұзамай қатысуға міндетті болды, бастапқыда наурыздың Идтерінде: Feriae әдетте сәуірдің басында өтті. Олар оның аяқталуына дейін науқанды бастай алмады және егер ойындардың кез келген бөлігі назардан тыс қалдырылса немесе ритуалдық емес түрде орындалса, Латиар толығымен қайталанды. Императорлық дәуірдегі жазбаларда бұл той десемвирлер дәуірінен бастап тіркелген. Виссова Монс Альбан ғибадатханасының Капитолий ғибадатханасымен байланысын, триумф ритуалымен ортақ байланысында байқалады деп атап өтті: 231 ж.б.д. бастап, кейбір триумфқа ие болған қолбасшылар Римдегідей заңдық ерекшеліктермен онда бірінші триумф өткізді.

The cult of Iuppiter Latiaris was the most ancient known cult of the god: it was practised since very remote times near the top of the Mons Albanus on which the god was venerated as the high protector of the Latin League under the hegemony of Alba Longa. After the destruction of Alba by king Tullus Hostilius the cult was forsaken. The god manifested his discontent through the prodigy of a rain of stones: the commission sent by the Roman senate to inquire was also greeted by a rain of stones and heard a loud voice from the grove on the summit of the mount requesting the Albans perform the religious service to the god according to the rites of their country. In consequence of this event the Romans instituted a festival of nine days (nundinae). Nonetheless a plague ensued: in the end Tullus Hostilius himself was affected and lastly killed by the god with a lightning bolt. The festival was reestablished on its primitive site by the last Roman king Tarquin the Proud under the leadership of Rome. The feriae Latinae, or Latiar as they were known originally, were the common festival (panegyris) of the so called Priscan Latins and of the Albans. Their restoration aimed at grounding Roman hegemony in this ancestral religious tradition of the Latins. The original cult was reinstated unchanged as is testified by some archaic features of the ritual: the exclusion of wine from the sacrifice the offers of milk and cheese and the ritual use of rocking among the games. Rocking is one of the most ancient rites mimicking ascent to Heaven and is very widespread. At the Latiar the rocking took place on a tree and the winner was of course the one who had swung the highest. This rite was said to have been instituted by the Albans to commemorate the disappearance of king Latinus, in the battle against Mezentius king of Caere: the rite symbolised a search for him both on earth and in heaven. The rocking as well as the customary drinking of milk was also considered to commemorate and ritually reinstate infancy. The Romans in the last form of the rite brought the sacrificial ox from Rome and every participant was bestowed a portion of the meat, rite known as carnem petere. Other games were held in every participant borough. In Rome a race of chariots (quadrigae) was held starting from the Capitol: the winner drank a liquor made with absynth. This competition has been compared to the Vedic rite of the vajapeya: in it seventeen chariots run a phoney race which must be won by the king in order to allow him to drink a cup of madhu, i. e. soma. The feasting lasted for at least four days, possibly six according to Niebuhr, one day for each of the six Latin and Alban decuriae. According to different records 47 or 53 boroughs took part in the festival (the listed names too differ in Pliny Naturalis historia III 69 and Dionysius of Halicarnassus AR V 61). The Latiar became an important feature of Roman political life as they were feriae conceptivae, i. e. their date varied each year: the consuls and the highest magistrates were required to attend shortly after the beginning of the administration, originally on the Ides of March: the Feriae usually took place in early April. They could not start campaigning before its end and if any part of the games had been neglected or performed unritually the Latiar had to be wholly repeated. The inscriptions from the imperial age record the festival back to the time of the decemvirs. Wissowa remarks the inner linkage of the temple of the Mons Albanus with that of the Capitol apparent in the common association with the rite of the triumph: since 231 BC some triumphing commanders had triumphed there first with the same legal features as in Rome.

Идтер

Ид (айдың ортасы, толық ай) Юпитерге қасиетті болды, себебі сол күні аспан нұры күндіз де, түнде де жарқырады. Кейбір (немесе барлық) Ид күндері Юпитерге арналған Feriae Iovis мерекелері болып өтті. Ид күндері Римнің қасиетті жолымен ақ қошқар (ovis idulis) Капитолий төбесіне алып барылып, оған құрбан шалынды. Юпитердің екі Epula Iovis фестивалі Ид күндеріне түсті, сондай-ақ оның Optimus Maximus, Victor, Invictus және (болжам бойынша) Stator аталымдарымен ғибадатхананың негізін салу рәсімдері де осы күндерде өткізілді.

Нундиналар

Нундинае әр тоғызыншы күн сайын қайталап, күнтізбеді аптаға ұқсас нарықтық циклға бөлді. Базар күндері ауылдықтардың (паги) қалада сауда жасауға және үш күн бойы жарияланған діни және саяси бұйрықтар туралы хабардар болуға мүмкіндігі болды. Дәстүр бойынша, бұл мереке күндерін патша Сервий Туллий құрған. Юпитердің бас жындысы (Фламиника Диалис) Юпитерге қошқар шалып, күндерді қасиеттілікпен бекітті.

Фестивальдар

Республика дәуірінде рим күнтізбесінде басқа ешқандай құдайға қарағанда Юпитерге арналған тұрақты мерекелер көп болды.

Жүзім шаруашылығы және шарап

Жүзім шаруашылығы мен шарап жасауға арналған мерекелер Юпитерге арналған, себебі жүзім қолайсыз ауа-райына өте сезімтал болған. Дюмезил шарапты Ведалық Сомаға ұқсас, мас ететін және қуаттандыратын күші бар "патшалық" сусын деп сипаттайды. Римдіктердің үш мерекесі жүзім шаруашылығы мен шарапқа байланысты болды. 19 тамыздағы Vinalia altera егістік аймағында жүзімді жинау алдында жақсы ауа-райын тіледі. Жүзім піскен кезде Юпитерге қой құрбандық шалынды, ал flamen Dialis жүзімнің алғашқы өнімін кесіп алды. 11 қазандағы Meditrinalia жүзім жинаудың аяқталуын белгіледі; жаңа шарап сығылып, дәмі татылып, ашыту процесін бақылау үшін ескі шараппен араластырылды. Fasti Amiternini-де бұл мереке Юпитерге арналған. Кейінірек римдік дереккөздер мереке атауын түсіндіру үшін, әлдеқим Медитрина деген құдайды ойлап тапты. 23 сәуірдегі Vinalia urbana-да Юпитерге жаңа шарап ұсынылды. Оның көп бөлігі Капитолий төбесінде орналасқан Венера Эрицина ғибадатханасының жанындағы арыққа құйылды.

Regifugium және Poplifugium

24 ақпандағы Regifugium ("Патшаның қашуы") жиі 5 шілдедегі Poplifugiaмен, Юпитерге қасиетті күнмен байланысты талқыланады. Regifugium 23 ақпандағы Iuppiter Terminus (Шекаралардың Юпитері) фестивалінен кейін болды. Кейінгі римдік зерттеушілер Regifugiumды монархияны қуу деп қате түсіндірді, бірақ бұл фестивальдағы "патша" жаңа жылмен байланысты биліктің тоқырауы мен жаңаруын рәсімдік түрде бейнелейтін rex sacrorum деп аталатын дін қызметкері болуы мүмкін (ежелгі рим күнтізбесінде 1 наурыз). Regifugium 24 ақпанда және 1 наурыздағы Жаңа жыл аралығында уақытша билік бос орынға ие болды (жылдық "интеррегн" ретінде қарастырылды) – бұл кезде ай циклінің күн циклімен қайта сәйкес келетіні ойылды, соның нәтижесінде екі қысқы айдағы белгісіздік пен өзгеріс аяқталды. Кейбір ғалымдар бұл күннің дәстүрлі саяси маңызын атап көрсетеді. Poplifugia ("Армияларды ығыстыру"), Юпитерге қасиетті күн, жылдың екінші жартысын белгілеуі мүмкін; Юлиан күнтізбесі реформасына дейін айлар сандық атаулармен, Quintilis (бесінші айдан) желтоқсанға (оныншы айға) дейін аталды. Poplifugia – ересек ер адамдардың тазару рәсімдері үшін жиналатын және одан кейін Римнен шетелдік жаугерлерді қуатын "алғашқы әскери рәсім" болды.

Епула иовисі

Епулум Иовис ("Жупитердің тойы") деп аталатын екі мейрам болды. Олардың бірі 13 қыркүйекте, Юпитердің Капитолий ғибадатханасының құрылған күніне арналды. Екінші (және бәлкім ескірек) мейрам Плебейлік ойындардың (Луди Плебей) бөлігі болып, 13 қарашада өткізілді. Б.з.б. 3 ғасырында Епулум Иовис лектистернийге ұқсас бола бастады.

Люди

Ең көне римдік ойындар қыркүйек пен қараша айларындағы екі Эпула Иовисінен кейін бір күн өткен соң (диес атер немесе "қара күн" деп есептелді, яғни ол нефас болмаса да, дәстүрлі түрде бақытсыз күн саналды, сонымен қатар "Ежелгі Рим дінінің сөздігі" мақаласына қараңыз) өтті. Қыркүйектегі ойындар Ludi Magni деп аталды; бастапқыда олар әр жыл сайын өткізілмеді, бірақ кейін жыл сайынғы Ludi Romani ойындарына айналып, Капитолийден процессиядан кейін Максимус циркінде ұйымдастырылды. Ойындар Тарквиний Прискке байланыстырылды және Капитолийдегі Юпитер культімен байланысты болды. Римдіктердің өздері олардың жеңіске ұқсас екенін мойындады, Дюмезилдің пікірінше, бұл олардың ортақ этрусктік тегімен түсіндірілуі мүмкін; ойындарды ұйымдастырушы судья триумфатор сияқты киінді, ал помпа циркенсис жеңіске қатысты процессияға ұқсады. Виссова мен Моммсен жоғарыда айтылған себептерге сүйене отырып, олар жеңістің бөлігі болды деп санайды (бұл қорытындыны Дюмезил қабылдамайды). Ludi Plebei қараша айында Фламиниус циркінде өтті. Моммсен Ludi Plebei эпулумының Ludi Romani үшін үлгі болғанын дәлелдеді, бірақ Виссова бұл болжамды растайтын дәлелдер жеткіліксіз деп есептейді. Ludi Plebei шамамен б.з.д. 534 жылы құрылған. Олардың Юпитер культімен байланысы бар екендігі Цицеронның сөзімен куәландырылған.

Ларенталия

23 желтоқсандағы мереке Acca Larentia (немесе Ларентина) құрметіне арналған маңызды рәсімге толы болды, онда діннің ең жоғары лауазымды тұлғалары қатысты (вероятно, Flamen Quirinalis және понтификтер де бар еді). Fasti Praenestini күнін feriae Iovis деп көрсетеді, Macrobius та солай жазады. Бұл рәсімнің өзі Юпитер мерекесінің себебі ме, әлде бұл сол күні келіп жатқан тағы бір мереке ме, әлі белгісіз. Виссова олардың байланысын жоққа шығарады, себебі Юпитер мен оның жалыны әлем астымен немесе өлім құдайларымен байланысты болмайды (немесе зиратта өткізілетін жерлеу рәсіміне қатыспайды).

Атауы мен есімдіктері

Латынша Iuppiter атауы көне латыншаның *Iou және pater ("әке") сөздерінен құралған, көне латынша nominative *Ious сөзін ығыстырып шығарды. Jove – латынша атаудың көлбеу жағдайларының түбірі Iov негізінде жасалған, ағылшын тілінде сирек қолданылатын форма. Тіл білімі зерттеулері *Iou pater түрінің *Djous Patēr прото-италиялық сөзінен тарағанын көрсетеді. Римде осы құдайдың есімінің ескі формалары Dieus pater ("күн/аспан әке") және кейін Diéspiter болған. XIX ғасырдың филологы Георг Виссова бұл есімдердің Диовис пен Диовис Патермен мағыналық және тілдік байланыста екенін айтты; ол Vedius Veiove және fulgur Dium сияқты ұқсас құрылымдарды, сондай-ақ fulgur Summanum (түнгі шаңқай) және flamen Dialis (Dius, dies негізінде) есімдерін салыстырды. Ежелгі римдіктер бұл есімдерді Юпитерден бөлек қарастырған. Бұл терминдер этимологиясы мен семантикасы жағынан ұқсас (dies, "күндіз" және Dius, "күндізгі аспан"), бірақ тілдік тұрғыдан ерекшеленеді. Виссова Диан есімін ерекше атап өтуге лайық деп санайды. Диус – ежелгі гректердің Зевс және тевтон тайпаларының Зиу (жатыс жағдайы Зиев) сөздерінің этимологиялық теңдесі. Индоевропалық құдай – Юпитер, Зевс және Индо-Арийлік Веданың Дьяус Пита есімдері мен ішінара теологиясы осы құдайдан шыққан немесе дамыған. Римдіктердің заң сотында ант беру кезінде "Жұпиеге ант етейін!" деп айтуы "Жұпиеге ант етейін!" деген тіркестің пайда болуына себеп болды – бұл сөздер архаикалық болғанымен, қазір де қолданылады. Осы құдайдың есімі Юпитер планетасының атына да берілді; "жовиал" деген сөз Юпитер планетасының астында туған адамдарды сипаттау үшін қолданылды (құшақты, оң көзқарасты және көңілді мінезді деп есептелді). Jove – латынша апта күні атауларының бастапқы түрі, қазір ағылшын тілінде бейсенбі деп аталады (алғашқыда латын тілінде Iovis Dies деп аталған). Бұл француз тілінде jeudi, испан тілінде jueves, румын тілінде joi, итальян тілінде giovedì, каталан тілінде dijous, галисиан тілінде Xoves, фриул тілінде Joibe және провансаль тілінде Dijóu болып өзгерген.

Негізгі епітеттер

Рим құдайларының епітеттері олардың теологиялық қасиеттерін көрсетеді. Бұл эпитеттерді зерттеуде олардың шығу тегі (эпитеттің тарихи контексі) қарастырылуы керек. Юпитердің ең көне куәландырылған құлшылық түрлері Мемлекеттік құлшылыққа жатады: оларға тау құлшылығы кіреді (жоғарыдағы 22-ескертпеге қараңыз). Римде бұл құлшылық белгілі бір киелі орындардың болуын білдірді, олардың ең маңыздысы Монс Капитолинус (бұрынғы Тарпей) -те орналасқан. Бұл таудың екі ұшы да Юпитерге қатысты құлшылық әрекеттерін орындау үшін арналды. Солтүстік және жоғары шыңы аркс болды және онда агурлардың бақылау орны (агуракулум) орналасқан, одан ай сайынғы сакра Идулияның процессиясы басталатын. Оңтүстік шыңда құдайдың ең көне киелі орны: Ромул салған деп есептелетін Юпитер Феретридің ғибадатханасы, оны Август қалпына келтірді. Бұл жерде құдайдың мүсіні болған жоқ және ол қасиетті таспен (кремнезбен) бейнеленген. Ең көне белгілі ырымдар, жұптық оптима және Юпитерді Марс пен Квиринмен байланыстыратын фетиалдар Юпитер Феретриске немесе Юпитер Лаписке арналған. Аспан құдайы туралы түсінік осы ерте кезден бастап этикалық және саяси саламен байланысты болды. Виссова мен Дюмезильдің айтуынша, Юпитер Лапис Капитолийдегі кішкентай ғибадатханасында тас орналасқан Юпитер Феретрийден ажырамас сияқты. Тағы бір көне эпитет - Луцеций: ежелгілер, одан кейін кейбір қазіргі ғалымдар, мысалы Виссова, оны күн сәулесіне қатысты деп түсіндірсе де, кармен Саляре оның найзағайға қатысты екенін көрсетеді. Бұл түсінікті тағы да растайды, найзағайдың қасиетті мағынасы, бұл фламиника Диалистің құбылысқа сезімталдығынан көрінеді. Сол атмосфералық кешенге Элиций есімі де жатады: ежелгі эрудиттер оны найзағаймен байланысты деп ойлаған кезде, ол шын мәнінде жаңбырдың ашылуына байланысты, бұл Нудипедалияның рәсімінен көрінеді, ол жаңбырды жеңілдетуге арналған және Юпитерге арналған, сондай-ақ лапис маналис ырымы, Порта Капена арқылы қалаға әкелінген және құрғақшылық кезінде айналасында жүретін тас, ол Акваэлиций деп аталды. Юпитердің атмосфералық сапасына байланысты басқа ерте эпитеттер: Плувий, Имбриций, Темпестас, Тонитруалис, Темпестатиум Дивинарм Потенс, Серенатор, Серенус және найзағай, Фулгур, Фулгур Фулмен, кейіннен nomen agentis Fulgurator, Fulminator: культтің көнелігі нейтральді форма Фулгур және терминнің қолданылуымен куәландырылады. Виссова (және оның ізбасарлары) эпитеттер тобын құдайдың ауыл шаруашылығы немесе соғысу табиғатының көрінісі ретінде түсіндірді, олардың кейбіреулері Августин сақтаған он бір тізімде де бар. Ауыл шаруашылығына арналғандарға Опитул, Алмус, Руминус, Фругифер, Фарреус, Пекуния, Дапалис, Эпуло жатады. Августин өзінің тізіміндегілерді Варроны бейнелейтін түсіндірме береді: Opitulus, өйткені ол мұқтаждарға көмек (құрал, жеңілдік) әкеледі, Almus, өйткені ол бәрін тамақтандырады, Ruminus, өйткені ол тірі жандарды емшек сүтімен тамақтандырады, Pecunia, өйткені бәрі оған тиесілі. Дюмезил бұл эпитеттердің культтік қолданылуы құжатталмаған және Виссова мен Латте айтқандай, Ruminus эпитетінің Августин берген мағынасы болмауы мүмкін, бірақ оны Румина, Ruminalis ficus, Iuppiter Ruminus сериясының бөлігі ретінде түсіну керек, ол Римнің атын иеленеді (этруск тілінен римдікке). Алайда көптеген ғалымдар Римнің аты Рума, шын мәнінде әйелдің көкіректерін білдіретінін айтады. Дива Румина, Августин келтірілген үзіндіде куәлік еткендей, балаларды емізудің құдайы болды: оған фикус руминалистің жанында құрмет көрсетіліп, тек сүт тартулары ұсынылды. Бұл жерде Августин Квинт Валериус Соранның Юпитерге арнаған өлеңдерін келтіреді, ал Иуно (оның көзқарасында ана сүтімен емізуге көбірек дағдыланған), яғни Румина, Юпитерден басқа ештеңе болмауы мүмкін: "Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum ". Дюмезилдің пікірінше, Фарреус құдайдың ауыл шаруашылығы сапасын болжаудың орнына, некелердің ең қасиетті түрі - конфарреация ырымына байланысты деп түсіну керек, ол әйелдердің жеңіліп қалған күйеуінің кеспесінен жасалған нанмен байланысты. Эпитет құдай рәсімнің нәтижелеріне кепілдік берді, оған оның фламенінің болуы қажет және ол күн күркіреуімен үзілуі мүмкін. Екінші жағынан, Дапалис эпитеті Катон сипаттаған және Фест атап өткен рәсіммен байланысты. Көктемде немесе күзде егін егу алдында шаруа Юпитерге тостағанға шарап құйып, нан пісіріп сыйлайды. Мұндай жағдайда ол ауа райының құдіреті бар құдайға жалбарынатыны түсінікті, алайда Катонның дұғасы тек қана ұсыныс, өтіну емес. Бұл тілде басқа көзқарас бар: Юпитерге мол және әсем дастарханға шақыру. Құдай құрметпен қабылданады. Шаруа пайда көретінін үміттенеді, бірақ оны айтпайды. Бұл түсініктің қолдауын epulum Iovis сияқты қалалық рәсімнен табуға болады, онда құдай Эпуло эпитетін алады және ол флейтамен сүйемелделген әсем дастархан болды. Соғысқа байланысты эпитеттер Виссованың пікірінше, Юпитер Феретриус, Юпитер Статор, Юпитер Виктор және Юпитер Инвиктус. Феретриус жұптық оптиманың бірінші түрінің ырымымен байланысты, ол шын мәнінде жеңілген жау патшасының қаруларын құдайға арнау, ол патша Рим патшасы немесе оның теңдес билігімен өлтірілген кезде болады. Дюмезил мұнда арнау патшалыққа қатысты екенін, соғысқа емес, себебі ырым шын мәнінде патшаның патшаға қаруларын ұсынуы болып табылады. Мұндай болжамға дәлел жау патшасының офицер немесе қара сарбаз бағындырған қарулары Марс пен Квиринге арналғаны. Юпитер Статор алғашқы дәуірде Ромулға тағайындалды, ол Титус Таций патшасының сабиндерімен шайқас кезінде құдайдан зор көмек сұрады. Дюмезил Юпитердің әрекеті соғыс құдайының жеңіске жету үшін күресуі емес деп санайды: Юпитер екі тараптың күрескерлерінің көңіл-күйінде түсіндірілмейтін өзгерістерді тудырады. Осы ерекшелікті б.з. 294 ж. үшінші Самниті соғысының тарихи жазбаларында да көруге болады, онда консул Марк Атилий Регул Юпитер Статорға "Юпитер рим армиясының жеңілісін тоқтатса және кейін Самниті легиондары жеңіліске ұшыраса" ғибадатхана салады деп уәде берді. "Құдайлардың римдіктерге жақтасқандай болды, сондықтан римдік қарулардың жеңіске жетуі оңай болды". Ұқсас тұрғыдан Виктор эпитетін түсіндіруге болады, оның культы б.з. 295 ж. Сентинум шайқасы алаңында Квинт Фабий Максим Гургеспен негізделді және б.з. 293 ж. консул Луций Папирий Курсор Самниті легио линтеатаға қарсы шайқас алдында тағы бір уәде берді. Уәденің діни мағынасы екеуі де қажеттілік кезінде жоғары құдайдан көмек сұрау, бірақ әртүрлі себептермен: Фабий П. Деций Мустың құрбандығынан кейін рим мемлекетінің жалғыз саяси және әскери жауаптысы болды, Папирий дінсіз ырымдар мен уәделер жасаған жауға қарсы тұруға тиіс болды. Жақында Дарио Саббатуччи рим календарының құрылымдық және диалектикалық көзқарасы аясында Статор мағынасын түсіндірді, қарсылықтарды, кернеулерді және тепе-теңдікті анықтады: қаңтар айы...

The epithets of a Roman god indicate his theological qualities. The study of these epithets must consider their origins (the historical context of an epithet's source). Jupiter's most ancient attested forms of cult belong to the State cult: these include the mount cult (see section above note n. 22). In Rome this cult entailed the existence of particular sanctuaries the most important of which were located on Mons Capitolinus (earlier Tarpeius). The mount had two tops that were both destined to the discharge of acts of cult related to Jupiter. The northern and higher top was the arx and on it was located the observation place of the augurs (auguraculum) and to it headed the monthly procession of the sacra Idulia. On the southern top was to be found the most ancient sanctuary of the god: the shrine of Iuppiter Feretrius allegedly built by Romulus, restored by Augustus. The god here had no image and was represented by the sacred flintstone (silex). The most ancient known rites, those of the spolia opima and of the fetials which connect Jupiter with Mars and Quirinus are dedicated to Iuppiter Feretrius or Iuppiter Lapis. The concept of the sky god was already overlapped with the ethical and political domain since this early time. According to Wissowa and Dumézil Iuppiter Lapis seems to be inseparable from Iuppiter Feretrius, in whose tiny temple on the Capitol the stone was lodged. Another most ancient epithet is Lucetius: although the Ancients, followed by some modern scholars such as Wissowa, interpreted it as referring to sunlight, the carmen Saliare shows that it refers to lightning. A further confirmation of this interpretation is provided by the sacred meaning of lightning which is reflected in the sensitivity of the flaminica Dialis to the phenomenon. To the same atmospheric complex belongs the epithet Elicius: while the ancient erudites thought it was connected to lightning, it is in fact related to the opening of the rervoirs of rain, as is testified by the ceremony of the Nudipedalia, meant to propitiate rainfall and devoted to Jupiter. and the ritual of the lapis manalis, the stone which was brought into the city through the Porta Capena and carried around in times of drought, which was named Aquaelicium. Other early epithets connected with the atmospheric quality of Jupiter are Pluvius, Imbricius, Tempestas, Tonitrualis, tempestatium divinarum potens, Serenator, Serenus and, referred to lightning, Fulgur, Fulgur Fulmen, later as nomen agentis Fulgurator, Fulminator: the high antiquity of the cult is testified by the neutre form Fulgur and the use of the term for the bidental, the lightning well dug on the spot hit by a lightning bolt. A group of epithets has been interpreted by Wissowa (and his followers) as a reflection of the agricultural or warring nature of the god, some of which are also in the list of eleven preserved by Augustine. The agricultural ones include Opitulus, Almus, Ruminus, Frugifer, Farreus, Pecunia, Dapalis, Epulo. Augustine gives an explanation of the ones he lists which should reflect Varro's: Opitulus because he brings opem (means, relief) to the needy, Almus because he nourishes everything, Ruminus because he nourishes the living beings by breastfeeding them, Pecunia because everything belongs to him. Dumézil maintains the cult usage of these epithets is not documented and that the epithet Ruminus, as Wissowa and Latte remarked, may not have the meaning given by Augustine but it should be understood as part of a series including Rumina, Ruminalis ficus, Iuppiter Ruminus, which bears the name of Rome itself with an Etruscan vocalism preserved in inscriptions, series that would be preserved in the sacred language (cf. Rumach Etruscan for Roman). However many scholars have argued that the name of Rome, Ruma, meant in fact woman's breast. Diva Rumina, as Augustine testifies in the cited passage, was the goddess of suckling babies: she was venerated near the ficus ruminalis and was offered only libations of milk. Here moreover Augustine cites the verses devoted to Jupiter by Quintus Valerius Soranus, while hypothesising Iuno (more adept in his view as a breastfeeder), i. e. Rumina instead of Ruminus, might be nothing else than Iuppiter: "Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum ". In Dumézil's opinion Farreus should be understood as related to the rite of the confarreatio the most sacred form of marriage, the name of which is due to the spelt cake eaten by the spouses, rather than surmising an agricultural quality of the god: the epithet means the god was the guarantor of the effects of the ceremony, to which the presence of his flamen is necessary and that he can interrupt with a clap of thunder. The epithet Dapalis is on the other hand connected to a rite described by Cato and mentioned by Festus. Before the sowing of autumn or spring the peasant offered a banquet of roast beef and a cup of wine to Jupiter : it is natural that on such occasions he would entreat the god who has power over the weather, however Cato' s prayer of s one of sheer offer and no request. The language suggests another attitude: Jupiter is invited to a banquet which is supposedly abundant and magnificent. The god is honoured as summus. The peasant may hope he shall receive a benefit, but he does not say it. This interpretation finds support in the analogous urban ceremony of the epulum Iovis, from which the god derives the epithet of Epulo and which was a magnificent feast accompanied by flutes. Epithets related to warring are in Wissowa's view Iuppiter Feretrius, Iuppiter Stator, Iuppiter Victor and Iuppiter Invictus. Feretrius would be connected with war by the rite of the first type of spolia opima which is in fact a dedication to the god of the arms of the defeated king of the enemy that happens whenever he has been killed by the king of Rome or his equivalent authority. Here too Dumézil notes the dedication has to do with regality and not with war, since the rite is in fact the offer of the arms of a king by a king: a proof of such an assumption is provided by the fact that the arms of an enemy king captured by an officer or a common soldier were dedicated to Mars and Quirinus respectively. Iuppiter Stator was first attributed by tradition to Romulus, who had prayed to the god for his almighty help at a difficult time during the battle with the Sabines of king Titus Tatius. Dumézil opines the action of Jupiter is not that of a god of war who wins through fighting: Jupiter acts by causing an inexplicable change in the morale of the fighters of the two sides. The same feature can be detected also in the certainly historical record of the battle of the third Samnite War in 294 BC, in which consul Marcus Atilius Regulus vowed a temple to Iuppiter Stator if "Jupiter will stop the rout of the Roman army and if afterwards the Samnite legions shall be victouriously massacred It looked as if the gods themselves had taken side with Romans, so much easily did the Roman arms succeed in prevailing ". In a similar manner one can explain the epithet Victor, whose cult was founded in 295 BC on the battlefield of Sentinum by Quintus Fabius Maximus Gurges and who received another vow again in 293 by consul Lucius Papirius Cursor before a battle against the Samnite legio linteata. The religious meaning of the vow is in both cases an appeal to the supreme god by a Roman chief at a time of need for divine help from the supreme god, albeit for different reasons: Fabius had remained the only political and military responsible of the Roman State after the devotio of P. Decius Mus, Papirius had to face an enemy who had acted with impious rites and vows, i. e. was religiously reprehensible. More recently Dario Sabbatucci has given a different interpretation of the meaning of Stator within the frame of his structuralistic and dialectic vision of Roman calendar, identifying oppositions, tensions and equilibria: January is the month of Janus, at the beginning of the year, in the uncertain time of winter (the most ancient calendar had only ten months, from March to December). In this month Janus deifies kingship and defies Jupiter. Moreover, January sees also the presence of Veiovis who appears as an anti Jupiter, of Carmenta who is the goddess of birth and like Janus has two opposed faces, Prorsa and Postvorta (also named Antevorta and Porrima), of Iuturna, who as a gushing spring evokes the process of coming into being from non being as the god of passage and change does. In this period the preeminence of Janus needs compensating on the Ides through the action of Jupiter Stator, who plays the role of anti Janus, i. e. of moderator of the action of Janus.

Юпитер теологиясы

Георг Виссова Юпитердің ерекшелігін, басқа үнді-еуропалық діндердегі құдайлардың арасында бастапқы құдай атын, өзіндік сипаттамасын және құқықтарын сақтап қалған жалғыз мысал ретінде баса көрсетті. Осы тұрғыдан алғанда, Юпитер – аспан құдайы және латын ақындары арасында аспанмен теңестіріледі (оның аты «аспан» сөзінің синонимі ретінде қолданылады). Ол грек құдайы Зевстен (жеке құдай, күзетші және аспан жарығын таратушы) осы жағынан ерекшеленеді. Оның аты осы идеяны көрсетеді, ол «жарық, жарқыраған аспан» деген мағынаны білдіретін үнді-еуропалық сөздің туындысы. Оның тұрағы Рим төбелерінде және жалпы тауларда орналасқан, сондықтан оның культы Римде және Италияның барлық биік жерлерінде кездеседі. Юпитер атмосфералық қасиеттерге ие болды, ол найзағайдың күшімен және ауа райының иесі. Алайда Виссова Юпитердің тек табиғи, аспанды, жоғары құдай емес екенін мойындайды, ол күн күркіреуі, найзағай және құстардың ұшуы (оның белгілері) арқылы адаммен үнемі байланыста болады. Ол өз күзетуі арқылы мемлекеттік серттер мен келісімдердің сақтаушысы және мемлекеттік құлшылықта адалдықтың кепілі. Юпитер культы Италия халықтары арасында Iove, Diove (латын тілінде) және Iuve, Diuve (оскан тілінде, умбрия тілінде тек Iuve, Игувин жазбаларында Iupater) аттарымен кең таралған. Виссова Юпитерді соғыс және егіс құдайы деп санады, оның саяси рөлімен қатар, Iuppiter Lapis және Dius Fidius ретінде адалдықтың кепілі (мемлекеттік және жеке) болды. Оның пікірі құдайдың әрекет ету саласына негізделген (соғыста араласады және ауа райы арқылы егінге әсер етеді). Жорж Дюмезильдің пікірінше, юпитерлік теология (және басқа үнді-еуропалық діндердегі балама құдайлар) – бұл табиғи, жоғары, аспан құдайынан егемен құдайға, найзағайдың иесіне, қоғамның қорғаушысына және басшысына эволюция (яғни, құдайлық әлемге табиғи көзқарас пен әлеуметтік-саяси көзқарасқа ауысу). Веда дінінде Дьяус Питар алыс, шектеулі және бейтарап рөлінде қалды, ал егемен құдайдың орнын Варуна мен Митра иеленді. Грек және рим діндерінде, керісінше, *Диу және Διϝ аталатын құдайлар атмосфералық құдайларға айналды; олар күн күркіреуі мен найзағайдың күші арқылы өздерін білдірді және қоғамға өз еріктерін жеткізді. Римде Юпитер күн күркіреуімен қатар, мемлекет басшыларына да белгілер жіберді. Алғаулау өнері ежелгі римдіктер үшін беделді саналды, өйткені Юпитер (аспанның егемені) өз белгілерін жіберу арқылы жердегі әріптесіне – патшаға (рекс) немесе оның орнын басушы билеушілерге кеңес берді. Құдайдың аспандық және саяси-құқықтық аспектілері оның жалынына (фламен Диалис және оның әйелі, фламиника Диалис) тән құқықтар, артықшылықтар, міндеттер мен тыйымдар арқылы жақсы бейнеленген. Дюмезил Юпитердің өзі соғыс және егіс құдайы емес екенін, бірақ оның іс-әрекеттері мен қызығушылығы осы адамдық қызмет салаларына да қатысты болуы мүмкін екенін айтады. Оның пікірі әдістемелік болжамға негізделген, құдайдың табиғатын зерттеудің басты критерийі оның әрекет ету саласын емес, оның әрекетінің сапасын, әдісін және ерекшеліктерін қарастыру керек. Сондықтан Юпитердің өзі әрекет ететін салалардағы іс-әрекеттерінің түрін талдау Юпитердің саясатта (сондай-ақ егіс және соғыста) өзінің құқықтарымен, яғни патшаға тән ерекшеліктерімен әрекет ететін егемен құдай екенін көрсетеді. Егемендік абсолюттік, сиқырлы күш (Веда құдайы Варунаның бейнесі) және заңды құқық (Веда құдайы Митраның бейнесі) арқылы білдіріледі. Алайда, егемендік барлық салада әрекет етуге мүмкіндік береді, әйтпесе ол өзінің негізгі сапасын жоғалтады. Дюмезил мысал ретінде Юпитердің найзағаймен өлтірген (құдайдың құрметіне ие болмаған) Тулл Хостилий (рим патшаларының ең қатыгездісі) туралы оқиғаны келтіреді. Варроның Юпитерді барлық нәрсенің толық көрінісі оның билігінде болатын құдай ретінде анықтауы (penes Iovem sunt summa) құдайдың егемендік табиғатын көрсетеді, ол Янустың (өтпе жолдар мен өзгерістер құдайы) басталудағы билігінен (penes Ianum sunt prima) өзгеше.

Georg Wissowa stressed Jupiter's uniqueness as the only case among Indo European religions in which the original god preserved his name, his identity and his prerogatives. In this view, Jupiter is the god of heaven and retains his identification with the sky among the Latin poets (his name is used as a synonym for "sky".) In this respect, he differs from his Greek equivalent Zeus (who is considered a personal god, warden and dispenser of skylight). His name reflects this idea; it is a derivative of the Indo European word for "bright, shining sky". His residence is found atop the hills of Rome and of mountains in general; as a result, his cult is present in Rome and throughout Italy at upper elevations. Jupiter assumed atmospheric qualities; he is the wielder of lightning and the master of weather. However, Wissowa acknowledges that Jupiter is not merely a naturalistic, heavenly, supreme deity; he is in continual communication with man by means of thunder, lightning and the flight of birds (his auspices). Through his vigilant watch he is also the guardian of public oaths and compacts and the guarantor of good faith in the State cult. The Jovian cult was common to the Italic people under the names Iove, Diove (Latin) and Iuve, Diuve (Oscan, in Umbrian only Iuve, Iupater in the Iguvine Tables). Wissowa considered Jupiter also a god of war and agriculture, in addition to his political role as guarantor of good faith (public and private) as Iuppiter Lapis and Dius Fidius, respectively. His view is grounded in the sphere of action of the god (who intervenes in battle and influences the harvest through weather). In Georges Dumézil's view, Jovian theology (and that of the equivalent gods in other Indo European religions) is an evolution from a naturalistic, supreme, celestial god identified with heaven to a sovereign god, a wielder of lightning bolts, master and protector of the community (in other words, of a change from a naturalistic approach to the world of the divine to a socio political approach). In Vedic religion, Dyaus Pitar remained confined to his distant, removed, passive role and the place of sovereign god was occupied by Varuna and Mitra. In Greek and Roman religion, instead, the homonymous gods *Diou and Διϝ evolved into atmospheric deities; by their mastery of thunder and lightning, they expressed themselves and made their will known to the community. In Rome, Jupiter also sent signs to the leaders of the state in the form of auspices in addition to thunder. The art of augury was considered prestigious by ancient Romans; by sending his signs, Jupiter (the sovereign of heaven) communicates his advice to his terrestrial colleague: the king (rex) or his successor magistrates. The encounter between the heavenly and political, legal aspects of the deity are well represented by the prerogatives, privileges, functions and taboos proper to his flamen (the flamen Dialis and his wife, the flaminica Dialis). Dumézil maintains that Jupiter is not himself a god of war and agriculture, although his actions and interest may extend to these spheres of human endeavour. His view is based on the methodological assumption that the chief criterion for studying a god's nature is not to consider his field of action, but the quality, method and features of his action. Consequently, the analysis of the type of action performed by Jupiter in the domains in which he operates indicates that Jupiter is a sovereign god who may act in the field of politics (as well as agriculture and war) in his capacity as such, i. e. in a way and with the features proper to a king. Sovereignty is expressed through the two aspects of absolute, magic power (epitomised and represented by the Vedic god Varuna) and lawful right (by the Vedic god Mitra). However, sovereignty permits action in every field; otherwise, it would lose its essential quality. As a further proof, Dumézil cites the story of Tullus Hostilius (the most belligerent of the Roman kings), who was killed by Jupiter with a lightning bolt (indicating that he did not enjoy the god's favour). Varro's definition of Jupiter as the god who has under his jurisdiction the full expression of every being (penes Iovem sunt summa) reflects the sovereign nature of the god, as opposed to the jurisdiction of Janus (god of passages and change) on their beginning (penes Ianum sunt prima).

Капитолийлік үштігі

Капитолийлік триада Римге Тарквиндер әкелді. Дюмезил бұл Витрувийдің сәулет туралы трактатына негізделген этрусктік (немесе жергілікті) туынды болуы мүмкін деп санайды, онда үш құдай ең маңыздылары ретінде еске алынады. Этрусктіктер Юни (Юнона) мен Тиния (Юпитер) патшалық жұбымен қатар, тағдыр құдайы ретінде Менрваға (Минерва) ерекше мән берген болуы мүмкін. Римде Минерва кейін Афина Паллас (Полия) әсерімен әскери мәнге ие болды. Дюмезилдің сөзіне қарағанда, Республика кезінде Юпитер Римнің жалғыз патшасы атанды, енді ол тек құдайлардың біріншісі ғана емес.

Архаикалық үштік

Архаикалық Үштік – Юпитер, Марс және Квирин құдайларынан тұратын гипотетикалық теологиялық құрылым (немесе жүйе). Оны алғаш рет Виссова сипаттады, ал бұл ұғымды Дюмезил одан әрі дамытты. Дюмезил ұсынған Индоевропалық қоғамның үш функциялық гипотезасы бойынша, тарихқа дейінгі дәуірде қоғам үш топқа бөлінген:
+ Дюмезильдің рим дініне қатысты үш функциялық гипотезасы

The Archaic Triad is a hypothetical theological structure (or system) consisting of the gods Jupiter, Mars and Quirinus. It was first described by Wissowa, and the concept was developed further by Dumézil. The three function hypothesis of Indo European society advanced by Dumézil holds that in prehistory, society was divided into three classes:
+ Dumézil's trifunctional hypothesis as applied to Roman religion Function Subfunction Description Example Roman god 1 sovereignty Jupiter 1 (a) judicial Jupiter / Fides / Dius Fidius 1 (b) religious Veiovis, Janus; Fortuna 2 warriors Mars 2 (a) protection Minerva (Pallas Athena), Castor and Pollux, Mars, Roma 2 (b) raids and conquest Bellona, Mars, 3 production of wealth Quirinus, Saturnus, Ops, Penates 3 (a) crop farming Saturnus, Dīs Pater, Ceres, Tellus, Quirinus 3 (b) animal husbandry Castor and Pollux, Juno, Faunus, Neptune, Hercules 3 (c) commerce Mercury; Feronia, Neptune, Portunus 3 (d) manual crafts Vulcanus, Minerva (Athena Polytechnea) 3 (e) human fertility Venus, Juno, Quirinus, Mater Matuta, Minerva, Bona Dea (late add.) :

At least for the three main functions, people in each station in life had their religious counterparts the divine figures of the sovereign god, the warrior god, and the industrius god; there were almost always two separate gods for class 1, and sometimes more than one for class 3. Over time gods or, groups of gods might be consolidated or split, and it is unclear that there were ever any strict separations of all function. The sovereign function (1) embodied in Jupiter entailed omnipotence; thence, a domain extended over every aspect of nature and life. The three functions are interrelated with one another, overlapping to some extent; the sovereign function, although including a part that is essentially religious in nature, is involved in many ways in areas pertaining to the other two. Therefore, Jupiter is the "magic player" in the founding of the Roman state and the fields of war, agricultural plenty, human fertility, and wealth. This hypothesis has not found widespread support among scholars.

Функция | Субфункция | Сипаттамасы | Мысал Рим құдайы
------- | -------- | -------- | --------
1 | Егемендік | | Юпитер
| 1 (а) | Сот | Юпитер / Фидес / Диус Фидиус |
| 1 (b) | Діни | Веиовис, Янус; Фортуна |
2 | Жуынгерлер | | Марс
| 2 (а) | Қорғаныс | Минерва (Палас Афина), Кастор және Полюкс, Марс, Рома |
| 2 (б) | Шабуылдар мен жаулау | Беллона, Марс |
3 | Байлық өндіру | | Квирин, Сатурн, Опс, Пенат
| 3 (а) | Егін шаруашылығы | Сатурн, Дис Патер, Церес, Теллус, Квирин |
| 3 (б) | Мал шаруашылығы | Кастор және Полюкс, Юно, Фавн, Нептун, Геркулес |
| 3 (с) | Сауда | Меркурий; Ферония, Нептун, Портун |
| 3 (д) | Қолөнер | Вулкан, Минерва (Афина Политехнея) |
| 3 (е) | Адамның көбеюі | Венера, Юно, Квирин, Матер Матута, Минерва, Бона Деа (кейінен қосылған) |

Дегенмен, кемінде үш негізгі функция үшін, әрбір әлеуметтік топтағы адамдардың діни серіктестері болды: егемен құдайдың, жауынгер құдайдың және еңбекқор құдайдың рухани бейнелері. Бірінші топқа көбінесе екі бөлек құдай, ал үшінші топқа кейде біреуден көп құдайлар сәйкес келді. Уақыт өте келе құдайлар немесе құдайлар тобы біріктірілуі немесе бөлінуі мүмкін, және барлық функциялардың қатаң түрде бөлінгені белгісіз. Юпитерде бейнеленген (1) егемендік функциясы шексіз күшті білдіреді, соның салдарынан табиғат пен өмірдің барлық аспектілеріне қатысты. Үш функция бір-бірімен байланысты, белгілі бір деңгейде үлесіп жатыр; егемендік функция, діни сипаты болғанымен, басқа екеуіне қатысты салаларда көптеген жолдармен қатысады. Сондықтан Юпитер – рим мемлекетінің құрылуында, соғыс далаларында, егін молшылығында, адам баласының көбеюінде және байлықтағы "магиялық ойыншы". Бұл гипотеза ғалымдар арасында кең қолдау тапқан жоқ.

Юпитер мен Минерва

Фалерійден әкелінген Минерва Капта өнер мен қолөнердің қорғаушысы болғаннан бөлек, Минерваның Юпитермен байланысы және рим мемлекеттік дініндегі маңыздылығы негізінен Палладиуммен байланысты – Афинаның көзге қарап, найзасын қимылдата алатын ағаштан жасалған мүсіні. Ол Веста ғибадатханасының ішкі бөлігінде, penus interior-де сақталды және империяның ең маңызды нысаны – pignora imperii саналды. Римдік дәстүрлі әңгімелерде оны Эней Троядан әкепті. Бірақ ғалымдар бұл мүсіннің Римге б.з. дейінгі үшінші немесе екінші ғасырда соңғы рет әкелінгенін айтады.

Юнона мен Фортуна

Құдайлар жұбы Грекиядан некелік мәнін алды, содан кейін Юнонаға неке құдайының рөлін берді (Иуно Пронуба). Алайда, бұл жұптың өзін грек апроты деп қарастыруға болмайды. Юнона мен Юпитердің байланысы ең көне латын теологиясымен байланысты. Праенесте түпнұсқа латын мифологиясына үңіліп қарауға болады: жергілікті құдайша Фортуна екі сәбиді – бір ұл, бір қызды, атап айтқанда Юпитер мен Юнонаны сүттен қамтамасыз етеді. Олардың ерте заманнан бері өздерінің нақты есімдерімен танылғаны және сол аттармен тарих барысында ешқандай өзгеріске ұшырамағанына сенуге болады: олар Юпитер және Юнона деп аталды. Бұл құдайлар әрбір латын қаласының ең ежелгі құдайлары болды. Праенесте құдайлық тектілік пен балалық шақ сақталған, себебі егемен құдай мен оның серігі Юнонаның анасы – бастапқы құдайша Фортуна Примигения. Балалы әйелді бейнелейтін көптеген терракота мүсіндер табылды: олардың бірі Цицерон сипаттағандай, екі әртүрлі жынысты баласы бар әйелдің кеудесіне тиетін көріністі дәл бейнелейді. Фортунаға арналған екі дауыс беру жазуы оны Юпитермен байланыстырады: "Fortunae Iovi puero" және "Fortunae Iovis puero". 1882 жылы Р. Моват Фортунаны Юпитердің қызы деп атаған жазуды жариялады, бұл жаңа сұрақтар тудырып, латын құдайларының теологиясында жаңа перспективалар ашты. Дюмезил түсіндірме теориясын жасады, соған сәйкес бұл аporia – индоевропалық құдайлардың бастапқы және егемендік деңгейіндегі ішкі, негізгі ерекшелігі болып табылады, өйткені ол Веда дініндегі параллельді табады. Бұл қайшылық Фортунаны уақыттың бастауына және одан кейінгі диахрондық процеске қояды: Веда құдайы Адити, шексіз немесе байланыссыздық жауы ұсынған салыстыру, екі айқын нұсқаның біреуін таңдау қажет емес екенін көрсетеді: Адитяның анасы ретінде оның кіші егемендік құдайы Дақша деген ұлымен бірдей қарым-қатынасы бар. Ол бір уақытта оның анасы да, қызы да болып табылады, сондай-ақ ол бүкіл егемендік құдайлар тобының бір бөлігі. Сонымен қатар, Адити индоирандықтардың ашылу құдайының мұрагерлерінің бірі (Савитрмен бірге), өйткені ол екі басымен бейнеленген, екі беті қарама-қарсы бағытқа қарап тұрады. Сондықтан да егемендік құдайлардың анасы екі жақтылыққа ие, яғни екі маңдайға және тектік ағаштағы екі орынға. Анджело Брелих бұл теологияны тәртіптің бастапқы болмауы (хаос) мен космостың ұйымдастырылуы арасындағы негізгі қарама-қайшылық ретінде түсіндірді.

The divine couple received from Greece its matrimonial implications, thence bestowing on Juno the role of tutelary goddess of marriage (Iuno Pronuba). The couple itself though cannot be reduced to a Greek apport. The association of Juno and Jupiter is of the most ancient Latin theology. Praeneste offers a glimpse into original Latin mythology: the local goddess Fortuna is represented as milking two infants, one male and one female, namely Jove (Jupiter) and Juno. It seems fairly safe to assume that from the earliest times they were identified by their own proper names and since they got them they were never changed through the course of history: they were called Jupiter and Juno. These gods were the most ancient deities of every Latin town. Praeneste preserved divine filiation and infancy as the sovereign god and his paredra Juno have a mother who is the primordial goddess Fortuna Primigenia. Many terracotta statuettes have been discovered which represent a woman with a child: one of them represents exactly the scene described by Cicero of a woman with two children of different sex who touch her breast. Two of the votive inscriptions to Fortuna associate her and Jupiter: " Fortunae Iovi puero " and "Fortunae Iovis puero "

In 1882 though R. Mowat published an inscription in which Fortuna is called daughter of Jupiter, raising new questions and opening new perspectives in the theology of Latin gods. Dumézil has elaborated an interpretative theory according to which this aporia would be an intrinsic, fundamental feature of Indoeuropean deities of the primordial and sovereign level, as it finds a parallel in Vedic religion. The contradiction would put Fortuna both at the origin of time and into its ensuing diachronic process: it is the comparison offered by Vedic deity Aditi, the Not Bound or Enemy of Bondage, that shows that there is no question of choosing one of the two apparent options: as the mother of the Aditya she has the same type of relationship with one of his sons, Dakṣa, the minor sovereign. who represents the Creative Energy, being at the same time his mother and daughter, as is true for the whole group of sovereign gods to which she belongs. Moreover, Aditi is thus one of the heirs (along with Savitr) of the opening god of the Indoiranians, as she is represented with her head on her two sides, with the two faces looking opposite directions. The mother of the sovereign gods has thence two solidal but distinct modalities of duplicity, i. e. of having two foreheads and a double position in the genealogy. Angelo Brelich has interpreted this theology as the basic opposition between the primordial absence of order (chaos) and the organisation of the cosmos.

Янус

Юпитер мен Янустың қарым-қатынасы қиын мәселе. Варро Юпитерді әлемдегі кез келген нәрсе орын алуына себеп болатын күштерге (потестас) билік ететін құдай деп сипаттайды. Дегенмен, Янустың діни қадаларда алғашқы болып шақырылу артықшылығы бар, себебі барлық нәрсенің бастауы (прима), тіпті Юпитердің пайда болуы да оның билігінде.

Сатурн

Латындықтар Сатурнды Юпитердің ізілдісі деп есептеді. Сатурн Лацийде мифтік Алтын ғасыр тұсында билік құрды, ол жыл сайын Сатурналия мерекесінде қайта жаңартылды. Сатурн сондай-ақ егіншілік және қаржы мәселелерінде де басымдық сақтады. Грек дәстүріндегі Крон мен Зевске қарағанда, Юпитердің Сатурнды құдайлардың патшасы ретінде тақтан ығыстыруы латындықтар үшін зорлық немесе жаушылық ретінде қарастырылмады; Сатурн Капитолий төбесіндегі ғибадатханасында құрметке ие болды, ол Варон заманына дейін Сатурний деген қосымша атаумен белгілі болды. А. Паскуалини Сатурнның латындықтардың ежелгі Юпитер Латиарисімен байланысты болғанын айтты, себебі бұл Юпитердің бастапқы бейнесі Альбан тауында өзгертілді, ал ол Римдегі Латиар төбесіндегі қасиетті орында өткізілген рәсімде – адамдық құрбан шалу және құдайдың мүсініне құрбандықтың қанын себу арқылы – қорқынышты сипатын сақтап қалды.

Фиддер

Фидес ("Сенім, Адалдық") Юпитермен байланысты ең ежелгі құдайлардың бірі болды. Қоғамдық сенімнің кепілі ретінде Фидестің Капитолий төбесіндегі ғибадатханасы болған (Капитолий Юпитерінің жанында).

Диус Фидиус

Диус Фидиус Юпитердің теонимі саналады, және кейде ол Римде Семо Санкус Диус Фидиус деп аталатын жеке құдай ретінде де танылады. Виссова Юпитердің Fides Publica Populi Romani құдайы Iuppiter Lapis (маңызды анттар қабылдайтын) екенін, ал Диус Фидиус күнделікті қолдану үшін орнатылған құдай екенін, жеке істерде адалдықты қорғаумен жүктелгенін айтты. Осылайша Диус Фидиус Зевс Пистиосқа сәйкес келеді. Юпитермен байланыс құдайлық қатынас мәселесі болуы мүмкін; кейбір ғалымдар оны Геркулестің бір түрі деп қарастырады. Юпитер де, Диус Фидиус та анттардың сақшылары және найзағайдың күшіне ие болған; екеуінің де храмдарының төбесінде тесік болуы қажет еді. Санкустың функциясы сенім, анттар және келісімшарттарға құрмет, сондай-ақ оларды бұзуға қарсы құдайлық санкция кепілдігі саласында тұрақты түрде жүзеге асырылады. Виссова Семо Санкустың Юпитердің генийі екенін ұсынды, бірақ құдайдың генийі тұжырымы Империялық кезеңде дамыған. Диус Фидиусқа берілген ант ету рәсімінің кейбір аспектілері (мысалы, ашық аспан астында немесе жеке үйлердің комплувиумында өткізілуі), сондай-ақ Санкус храмының төбесі болмауы, Диус Фидиусқа берілген ант Iuppiter Lapis немесе Iuppiter Feretriusқа берілген анттан бұрынғысы екенін көрсетеді.

Жүдегерлік

Августин Варроның сөздерін келтіріп, ол генийді "барлық нәрсені жаратуға жауапты және билігі бар құдай" және "баршаның ақыл-ойы бар рух (демек, әркімнің өзіндік рухы бар)" деп түсіндіреді. Августин Юпитерді ғаламның генийі деп санау керек деген тұжырымға келеді. Г. Виссова Семо Санкус Юпитердің генийі деген гипотезаны ұсынады, бұл Lar Familiaris-ке сілтеме болуы мүмкін. Мутунус Тутунустың киелі орны Велиан төбесінің етегінде, Висованың сөзіне сүйенсек, Рим қауымының ең ежелгі құдайлары саналған Ди Пенатес және Вика Потаның киелі орындарына жақын орналасқан. Дюмезилдің пікірінше, генийді құдайларға жатқызу б.з.д. 58 жылғы жазудағы "Iovis Genius" есімінен бұрын болған. Гений мен Юпитер арасындағы байланыс Плауттың "Амфитрион" комедиясында айқын көрінеді, онда Юпитер Алкменаның күйеуінің кейпін киіп, оны баурап алуға тырысады: Ж. Хубо мұнда Сципион Африканның анасы оны шындығында Юпитерге айналған жыланмен жүкті болғанын көрген оқиғаның көрінісін байқайды. Сципион өзі тек қана ең кең қақпа арқылы құдайлардың мекеніне көтеріле алатынын мәлімдеген. Этруск пенаттарының арасында Фортуна мен Церерадан кейін, ал Палестен бұрын Genius Iovialis орналасқан. Genius Iovialis – адамдардың пенаты, Юпитердің емес, өйткені олар Марциан Капелланың аспанның бөлінісіндегі I аймақта орналасқан, ал Genius V және VI аймақтарда Церера, Favor (этруск еркек бейнесінің римдік нұсқасы болуы мүмкін) және Палеспен бірге кездеседі. Бұл адамдардың пенаттары Фортуна, Церера, Палес және Genius Iovialis екенін анықтаумен және Макробийдің Ларенталия Юпитерге, яғни адам жандарының шығу тегіне және қайта оралу орнына арналғанын айтуымен сәйкес келеді.

Сумманус

Түнгі найзағай құдайы Юпитердің бір қыры ретінде түсіндірілді, яғни құдайдың жер астындағы көрінісі немесе әлем асты құдайының жекеленген түрі. Капитолий Юпитерінің ғибадатханасының шатырында Сумманус мүсіні орналасқан, ал Юпитер Сумманус – Юпитердің атауларының бірі. Дюмезил Диус Фидиус пен Сумманус арасындағы қарама-қайшылықты толықтыратын екі жақ ретінде қарастырады, оны Веда дініндегі Митра мен Варуна мысалындағы егеменді құдайға тән екіұштылықтың белгісі деп түсіндіреді. Аталған атаулардың өзара байланысын күндізгі және түнгі найзағай шағып түскен жерлердегі путеалдар мен биденталдардағы жазулар көрсетеді, онда "fulgur Dium conditum" немесе "fulgur Summanum conditum" деп жазылған. Бұл Сумманус атауының "sub" және "mane" (таң алдындағы уақыт) сөздерінен шыққан этимологиясына да сәйкес келеді.

Либер

Юпитер Либермен оның Либер епітеті арқылы байланысты болды (ғалымдар бұл байланыстың алғашқы құжаттаманың жетіспеуіне байланысты әлі толыққанды түсіндіре алмады). Бұрын Либер Юпитердің бірте-бірте бөлінген гипостазысы ғана деп есептелді, сондықтан жүзімдік фестивальдарды тек Юпитер Либерге жатқызу қабылданды. Виссова мұндай гипотезаны негізсіз деп есептегенімен, Либердің Юпитерлік тегін қолдады. Оливье де Казанове Либердің (ең көне Нума күнтізбелерінде – Либералияда және Лавинийдегі Либер айында кездесетін) басқа құдайдан туындағандығын мойындау қиын деп санайды. Мұндай шығу тегі тек эпиграфикалық деректерде, негізінен Оско-Сабельдік аймақта ғана қолдау табады. Виссова Юпитер Либердің орнын аграрлық Юпитер аясында қарастырады. Римдегі Авентин төбесінде осы атпен құдайға арналған ғибадатхана болды, ол Август тұсында қалпына келтіріліп, 1 қыркүйекте қайта ашылды. Бұл жерде құдай кейде Либер, ал кейде Либертас деп аталды. Виссова бұл қарым-қатынасты шығармашылық молшықтығы тұжырымдамасымен байланыстырды, арқылы жеке есептелетін Либер грек құдайы Диониспен байланысты болуы мүмкін, бірақ екі құдайдың да бастапқыда шарап өндірісімен байланысы болуы міндетті емес. Басқа ғалымдар тарихи естелікте Либердің (шарап құдайынан өзге) болмағанын айтады. Оливье де Казанове егеменді Юпитердің домені қасиетті, құрбандық шарабы (vinum inferium) болса, ал Либер мен Либераның домені дінсіз шарапқа (vinum spurcum) шектелгенін мәлімдейді; бұл екі түр әртүрлі ашыту процестері арқылы алынды. Либерге шарап ұсыну амфораларда сақталған жүзім шырынына (mustum) атау беру арқылы мүмкін болды. Қасиетті шарап кез келген ақаусыз жүзім шырынының табиғи ашытуы арқылы алынды, оның кемшіліктері діни (мысалы, молния соққан, өліктің немесе жараланған адамның жанына тиген немесе құнарсыз жүзімдіктен алынған) немесе зайырлы (ескі шараппен араластыру) болды. Дүниежүзілік (немесе "әлеуметтік емес") шарап бірнеше манипуляциялар арқылы алынды (мысалы, бал немесе мульсум қосу, жүзім немесе пассум, қайнату немесе дефрутум). Алайда, жүзімдіктерді, ыдыстарды және шарапты сақтау үшін екі құдайға арналған құрбандықтар тек соқтырылғаннан кейін шырынды амфораларға құю арқылы жасалды. Шырын spurcum (қоқыс) саналды және құрбандыққа жарамсыз болды. Амфора (өзі құрбандық емес) оның ішіндегіні үстелге қоюға немесе құрбандыққа қосуға мүмкіндік берді; бұл Ceres ғибадатханасындағы ыдыста (lanx) алғашқы жүзім мен praemetium жүгерісі үшін auspicatio vindamiae кезінде болды. Дюмезил Юпитер мен Либер арасындағы қарым-қатынасты екі құдайдың әлеуметтік және саяси маңыздылығымен түсіндіреді (олар екеуі де бостандықтың қамқоршылары саналды). Наурыз айындағы Либералиялар ежелгі заманнан бері жас адамдардың ересек азаматқа өтуін білдіретін toga virilis немесе libera кию рәсіміне арналған. Августин бұл фестивальдердің ерекше ұятсыз сипатқа ие болғанын айтады: фаллосты арбамен далаға алып шығып, содан кейін қалаға жеңіспен қайтарады. Лавинийде олар бір айға созылды, осы уақытта халық әдепсіз әзілдерден ләззат алды. Ең адал матроналар жақсы өнімді қамтамасыз ету және фасцинацияны (жаман көзді) жою үшін фаллосты гүлмен безендіруге тиіс болды. Бұл ырымдар мен сенімдердің жиынтығы құдайлар жұбының тек жүзімді ғана емес, жалпы құнарлылықты да бақылауда ұстағанын көрсетеді. Liber этимологиясы (архаикалық түрі Loifer, Loifir) Эмиль Бенвенист тарапынан *leudh IE тамыры мен es жұрнағынан құралған деп түсіндірілді; оның бастапқы мағынасы – «өнімділік, өсуді қамтамасыз етуші». Юпитердің бостандықпен байланысы римдіктер арасында кең таралған сенім болды, бұл плебстің алғашқы сецессиясынан кейін Монс Сачердің құдайға бағышталуынан көрінеді. Кейінгі жазбалар да императорлық дәуірде Юпитерге бостандық сыйлаушы ретінде сенімнің әлсіремегенін көрсетеді.

Iuppiter was associated with Liber through his epithet of Liber (association not yet been fully explained by scholars, due to the scarcity of early documentation). In the past, it was maintained that Liber was only a progressively detached hypostasis of Jupiter; consequently, the vintage festivals were to be attributed only to Iuppiter Liber. Such a hypothesis was rejected as groundless by Wissowa, although he was a supporter of Liber's Jovian origin. Olivier de Cazanove contends that it is difficult to admit that Liber (who is present in the oldest calendars—those of Numa—in the Liberalia and in the month of Liber at Lavinium) was derived from another deity. Such a derivation would find support only in epigraphic documents, primarily from the Osco Sabellic area. Wissowa sets the position of Iuppiter Liber within the framework of an agrarian Jupiter. The god also had a temple in this name on the Aventine in Rome, which was restored by Augustus and dedicated on 1 September. Here, the god was sometimes named Liber and sometimes Libertas. Wissowa opines that the relationship existed in the concept of creative abundance through which the supposedly separate Liber might have been connected to the Greek god Dionysos, although both deities might not have been originally related to viticulture. Other scholars assert that there was no Liber (other than a god of wine) within historical memory. Olivier de Cazanove argues that the domain of the sovereign god Jupiter was that of sacred, sacrificial wine (vinum inferium), while that of Liber and Libera was confined to secular wine (vinum spurcum); these two types were obtained through differing fermentation processes. The offer of wine to Liber was made possible by naming the mustum (grape juice) stored in amphoras sacrima. Sacred wine was obtained by the natural fermentation of juice of grapes free from flaws of any type, religious (e. g. those struck by lightning, brought into contact with corpses or wounded people or coming from an unfertilised grapeyard) or secular (by "cutting" it with old wine). Secular (or "profane") wine was obtained through several types of manipulation (e. g. by adding honey, or mulsum; using raisins, or passum; by boiling, or defrutum). However, the sacrima used for the offering to the two gods for the preservation of grapeyards, vessels and wine was obtained only by pouring the juice into amphors after pressing. The mustum was considered spurcum (dirty), and thus unusable in sacrifices. The amphor (itself not an item of sacrifice) permitted presentation of its content on a table or could be added to a sacrifice; this happened at the auspicatio vindamiae for the first grape and for ears of corn of the praemetium on a dish (lanx) at the temple of Ceres. Dumézil, on the other hand, sees the relationship between Jupiter and Liber as grounded in the social and political relevance of the two gods (who were both considered patrons of freedom). The Liberalia of March were, since earliest times, the occasion for the ceremony of the donning of the toga virilis or libera (which marked the passage into adult citizenship by young people). Augustine relates that these festivals had a particularly obscene character: a phallus was taken to the fields on a cart, and then back in triumph to town. In Lavinium they lasted a month, during which the population enjoyed bawdy jokes. The most honest matronae were supposed to publicly crown the phallus with flowers, to ensure a good harvest and repeal the fascinatio (evil eye). This complex of rites and beliefs shows that the divine couple's jurisdiction extended over fertility in general, not only that of grapes. The etymology of Liber (archaic form Loifer, Loifir) was explained by Émile Benveniste as formed on the IE theme *leudh plus the suffix es ; its original meaning is "the one of germination, he who ensures the sprouting of crops". The relationship of Jupiter with freedom was a common belief among the Roman people, as demonstrated by the dedication of the Mons Sacer to the god after the first secession of the plebs. Later inscriptions also show the unabated popular belief in Jupiter as bestower of freedom in the imperial era.

Сүйемін

Ғалымдар жиі Ve(d)iove (немесе Veiovis, немесе Vedius) туралы түсініксіз болып келеді және оның кім екенін талқылауға дайын емес, бұл құдай туралы біліміміз жеткіліксіз деп мәлімдейді. Алайда, көпшілігі Вейове ерекше Юпитер немесе анти-Юпитер немесе тіпті жер асты Юпитер екендігіне келіседі. Басқаша айтқанда, Вейове - бұл шын мәнінде Капитолий құдайы, ол басқа, төмендеу көріністі алады (iuvenis және parvus, жас және нәзік), өз табиғаты бойынша Юпитердің тікелей бақылауынан шығарылған жерлерге, уақыт пен сфераларға егемендік функцияларды орындау үшін. Бұл қорытынды Геллий берген ақпаратқа негізделген, ол өзінің есімі Iove (жекешелік) деген сөзге префикс ve (мұнда "жекешелік" немесе "негация") қосу арқылы қалыптасқан деп мәлімдейді. Д. Сабатуччи Вейове, 1 қаңтарда Янусқа жанында болатын, Юпитердің патшалық құдіретіне қауіп төндіретін, бірақ жас Юпитердің өсуіне көмектесетін, тұрақсыздық пен ғаламдық тәртіпке қарсылық білдіретін құдайдың ерекшелігін атап өтті. 1858 жылы Людвиг Преллер Вейовис Юпитердің зұлым қос кейіпкері болуы мүмкін деп болжады. Құдай (Vetis атауымен) Пьяценцаның сыртындағы шетінің соңғы кейпіне (Nocturnus) орналастырылған, ол құдайлардың сипатын аяқтайды (немесе этрус көруінде басталады). Мартиан Капелланың көктегі бөлінісінде ол XV аймақта dii publici-мен кездеседі; сондықтан ол тозақтық (немесе антиподальдық) құдайлардың қатарында. Оның Римдегі екі ғибадатханасының орналасқан жері - Юпитер ғибадатханасына жақын (бірін Капитолий төбесінде, аркс пен Капитолийдің арасындағы төменгі жерде, Ромул құрған панахана тұрған екі орман арасында, екіншісін Тибер аралында Юппитер Юрарий ғибадатханасына жақын, кейіннен Аскюлапий ғибадатханасы деп те аталады) осыған байланысты маңызды болуы мүмкін. Ол сондай-ақ, сақалсыз Юпитер деп саналады. Оның мерекелерінің күндері бірдей қорытындыны қолдайды: олар 1 қаңтар, 7 наурыз және 21 мамыр күндеріне келеді, бірінші күні Янусқа арналған Агоналия қайталануы және патшаның құрбандыққа шалуымен атап өтіледі. Құрбандықтың табиғаты талқыланады; Геллиус capra, әйел ешкі, дегенді айтады, бірақ кейбір ғалымдар қошқар деп болжайды. Бұл құрбандық ritu humano, яғни "адам құрбандығына сәйкес келетін рәсім" дегенді білдіреді. Геллий бұл құдайдың оларды зиян келтіруден аулақ болуға көндіру үшін құрбандықтар қабылдайтындардың бірі екенін айтады. Жебе - екіжақты символ; ол devotio рәсімінде қолданылған (әде берген генерал жебеге тұруға тиіс болған). Мүмкін, жебе мен жасөспірімдік көрінісіне байланысты Гелий Вейофты Аполлонмен және Робигус пен Аверрункпен бірге адамдарға зиян келтіруден аулақ болу үшін ғибадат ету керек құдай ретінде сәйкестендіреді. Вейоведің жеке басын анықтаудағы екітараптық, ол теріс мағынасы бар жерлерде және уақыттарында (мысалы, Капитолийдегі екі орман арасында Ромулдың панасы, Тиберин аралы Фаунус және Эскулапиуспен бірге, қаңтар айының календтері, наурыздың нондері және 21 мамыр) бар болғанымен, оның мүсіні архта тұр. Оның үстіне, ежелгі адамдар оның есімінің бір бөлігі деп санайтын бастапқы бөлшектің өзі екіталай, өйткені ол өсу және кему мәндеріне ие болуы мүмкін. Морис Беснье Юппитерге ғибадатхананы претор Люций Фурий Пурпурео Кремон шайқасы алдында Цизальпин Галлиясының кельт Cenomani қарсы арнады деп атап өтті. 1888 жылы Брешияда табылған жазуда Юппитер Юрарийге табынушылық жасалғаны, ал 1854 жылы Тибер аралының оңтүстік шетінен табылған жазуда сол жерде де құдайға табынушылық жасалғаны көрсетілген. Беснье Люций Фурий жаудың басты құдайына шақырып, оған Римде помериумнан тыс жерде ғибадатхана салғанын болжайды. 1 қаңтарда Фасти Праенестиниде Аэскулапий мен Ведиофтың аралдағы мейрамы туралы жазылған, ал Фастиде Овидий Юпитер мен оның немересі туралы айтады. Ливийдің жазғанына қарағанда, б.з.д. 192 жылы дуумвир К. Маркус Ралла Юпитерге Капитолийде Л. Фуриус Пурпурео уәде еткен екі ғибадатхананы бағыштады, олардың бірі галдарға қарсы соғыс кезінде уәде етілген ғибадатхана болды. Беснье Ливийдің үзіндісін түзетуді (Иордания ұсынған) қабылдады, ол aedes Veiovi орнына aedes duae Iovi деп оқылады. Мұндай түзету Капитолийдегі ғибадатханаларға қатысты: ол аралдағы ғибадатхананың бағышталуы туралы мәселені қарастырмайды, өйткені бұл орын эпиграфикалық түрде Ведиофтың Fasti Praenestini және Овидийдің айтуынша Юпитерге арналған деп куәландырылған. Екі құдай тең деп қарастырылуы мүмкін: Юппитер Иврарий - грек Зевс Оркиосына, жалған ант берудің кекшісіне ұқсас, қорқынышты және кекшіл құдай. А. Пас...

Scholars have been often puzzled by Ve(d)iove (or Veiovis, or Vedius) and unwilling to discuss his identity, claiming our knowledge of this god is insufficient. Most, however, agree that Veiove is a sort of special Jupiter or anti Iove, or even an underworld Jupiter. In other words, Veiove is indeed the Capitoline god himself, who takes up a different, diminished appearance (iuvenis and parvus, young and gracile), in order to be able to discharge sovereign functions over places, times and spheres that by their own nature are excluded from the direct control of Jupiter as Optimus Maximus. This conclusion is based on information provided by Gellius, who states his name is formed by adding prefix ve (here denoting "deprivation" or "negation") to Iove (whose name Gellius posits as rooted in the verb iuvo "I benefit"). D. Sabbatucci has stressed the feature of bearer of instability and antithesis to cosmic order of the god, who threatens the kingly power of Jupiter as Stator and Centumpeda and whose presence occurs side by side to Janus' on 1 January, but also his function of helper to the growth of the young Jupiter. In 1858 Ludwig Preller suggested that Veiovis may be the sinister double of Jupiter. The god (under the name Vetis) is placed in the last case (number 16) of the outer rim of the Piacenza Liver—before Cilens (Nocturnus), who ends (or begins in the Etruscan vision) the disposition of the gods. In Martianus Capella's division of heaven, he is found in region XV with the dii publici; as such, he numbers among the infernal (or antipodal) gods. The location of his two temples in Rome—near those of Jupiter (one on the Capitoline Hill, in the low between the arx and the Capitolium, between the two groves where the asylum founded by Romulus stood, the other on the Tiber Island near that of Iuppiter Iurarius, later also known as temple of Aesculapius)—may be significant in this respect, along with the fact that he is considered the father of Apollo, perhaps because he was depicted carrying arrows. He is also considered to be the unbearded Jupiter. The dates of his festivals support the same conclusion: they fall on 1 January, 7 March and 21 May, the first date being the recurrence of the Agonalia, dedicated to Janus and celebrated by the king with the sacrifice of a ram. The nature of the sacrifice is debated; Gellius states capra, a female goat, although some scholars posit a ram. This sacrifice occurred rito humano, which may mean "with the rite appropriate for human sacrifice". Gellius concludes by stating that this god is one of those who receive sacrifices so as to persuade them to refrain from causing harm. The arrow is an ambivalent symbol; it was used in the ritual of the devotio (the general who vowed had to stand on an arrow). It is perhaps because of the arrow and of the juvenile looks that Gellius identifies Veiove with Apollo and as a god who must receive worship in order to obtain his abstention from harming men, along with Robigus and Averruncus. The ambivalence in the identity of Veiove is apparent in the fact that while he is present in places and times which may have a negative connotation (such as the asylum of Romulus in between the two groves on the Capitol, the Tiberine island along with Faunus and Aesculapius, the kalends of January, the nones of March, and 21 May, a statue of his nonetheless stands in the arx. Moreover, the initial particle ve which the ancient supposed were part of his name is itself ambivalent as it may have both an accrescitive and diminutive value. Maurice Besnier has remarked that a temple to Iuppiter was dedicated by praetor Lucius Furius Purpureo before the battle of Cremona against the Celtic Cenomani of Cisalpine Gaul. An inscription found at Brescia in 1888 shows that Iuppiter Iurarius was worshipped there and one found on the south tip of Tiber Island in 1854 that there was a cult to the god on the spot too. Besnier speculates that Lucius Furius had evoked the chief god of the enemy and built a temple to him in Rome outside the pomerium. On 1 January, the Fasti Praenestini record the festivals of Aesculapius and Vediove on the Island, while in the Fasti Ovid speaks of Jupiter and his grandson. Livy records that in 192 BC, duumvir Q. Marcus Ralla dedicated to Jupiter on the Capitol the two temples promised by L. Furius Purpureo, one of which was that promised during the war against the Gauls. Besnier would accept a correction to Livy's passage (proposed by Jordan) to read aedes Veiovi instead of aedes duae Iovi. Such a correction concerns the temples dedicated on the Capitol: it does not address the question of the dedication of the temple on the Island, which is puzzling, since the place is attested epigraphically as dedicated to the cult of Iuppiter Iurarius, in the Fasti Praenestini of Vediove and to Jupiter according to Ovid. The two gods may have been seen as equivalent: Iuppiter Iurarius is an awesome and vengeful god, parallel to the Greek Zeus Orkios, the avenger of perjury. A. Pasqualini has argued that Veiovis seems related to Iuppiter Latiaris, as the original figure of this Jupiter would have been superseded on the Alban Mount, whereas it preserved its gruesome character in the ceremony held on the sanctuary of the Latiar Hill, the southernmost hilltop of the Quirinal in Rome, which involved a human sacrifice. The gens Iulia had gentilician cults at Bovillae where a dedicatory inscription to Vediove has been found in 1826 on an ara. According to Pasqualini it was a deity similar to Vediove, wielder of lightningbolts and chthonic, who was connected to the cult of the founders who first inhabited the Alban Mount and built the sanctuary. Such a cult once superseded on the Mount would have been taken up and preserved by the Iulii, private citizens bound to the sacra Albana by their Alban origin.

Виктория

Виктория Юпитер Виктормен әскери жеңіс сыйлаушы ретінде байланысты болды. Юпитер, жоғары құдай ретінде, кез келген нәрсені және кез келген адамды үстімізден келмейтін күшпен жеңуге қабілетті деп есептелді; оның әскери жеңіске қосқан үлесі Марстың (әскери батырлық құдайы) үлесінен өзгеше болды. Виктория бірінші Пуникалық соғыс кезінде Венераны бейнелейтін монеталардың сыртында алғаш рет пайда болады (Юпитердің төрт атты көлігін айдап, басына тәж киіп, қолында пальма бұтағын ұстап). Кейде ол жүріп, трофей көтеріп келеді. Кейіннен Палатин төбесінде оған арналған ғибадатхана салынды, бұл оның римдіктер санасындағы жоғары мәртебесін көрсетеді. Сиракузалық Иерон Римге осы құдайдың алтын мүсінін сыйға тартқанда, Сенат оны Капитолий Юпитерінің ғибадатханасына ең ұлы (және ең қасиетті) құдайлардың қатарына қойды. Виктория соңғы Республика мен Империяның діни идеологиясында маңызды рөл атқарғанмен, одан бұрынғы дәуірлерде жазбада қалмаған. Оның сияқты функцияны шамалы белгілі Вика Пота атқарған болуы мүмкін.

Аяқтауыш

Ювентас және Терминус – аңыз бойынша, Юпитер храмы салынып жатқанда Капитолийдегі өз орындарынан кетуден бас тартқан құдайлар. Сондықтан жаңа храмда олар үшін арнайы сакелум бөлінген. Олардың жақсылыққа құштарлығы жақсы белгі саналды; бұл Римге оның орнында жастық, тұрақтылық және қауіпсіздікті сыйлайды. Ғалымдар бұл аңыздың олардың Юпитермен тығыз байланыста екенін көрсететінін айтады. Равенна маңынан табылған жазуда "Iuppiter Ter." деп жазылған, бұл Терминус Юпитердің бір қыры екенін көрсетеді. Терминус – әдебиетте бейнеленгендей, шекаралардың құдайы (мемлекеттік және жеке). Шекара белгісінің діни маңызын Плутарх жазған, ол патша Нумаға Фидес және Терминус храмдарын салуды, сондай-ақ Рим аумағын шектеуді жүктегенін айтады. Овидий 23 ақпанда (Терминалия күні) көрші шаруалардың егістік жерлерінің шекарасында өткен ауылдық рәсімді ерекше сипаттаған. Сол күні Рим понтификтары мен магистраттары Лаврентина жолының алтыншы милінде (діни маңызын сақтаған Рим агерінің ежелгі шекарасы) рәсім өткізді. Бірақ бұл мереке жылдың соңына қатысты және кеңістікке қарағанда уақытпен тікелей байланысты болды (мұны Августин Янусқа қатысты аяқталулар туралы жазғандарымен дәлелдейді). Дарио Сабатуччи Терминустың уақытқа байланыстылығын баса көрсетті, оның еске салғаны regifugium рәсімінде кездеседі. Ал Дюмезил бұл құдайдың қызметін Юпитердің билігінің құқықтық аспектісімен байланыстырады. Терминус – Веданың кіші құдайы Баганың қарсы тұратын нұсқасы, ол азаматтар арасында жақсылықтарды әділ бөлуді қадағалайды.

Жас шаңғы

Терминуспен бірге Ювентас (Iuventus және Iuunta деп те аталады) Юпитердің бір қырын көрсетеді (оның Капитолий төбесін тастаудан бас тартқаны туралы аңыз оны дәлелдейді). Оның есімі Юнонамен бір түбірден шыққан (Iuu, "жас, жасөспірім"); Юнона Монетаның қасиетті қазын тасыған салтанатты көлігі оның сацеллумы алдында құдайдың мерекесінде тоқтаған. Кейіннен ол грек Хебесімен теңестірілді. Юпитердің жастыққа қатысты екендігі оның Пуер, Иувентус және Иовисте (кейбір ғалымдар "ең жас" деп түсіндіреді) сипаттары арқылы көрінеді. Дюмезил Ведалық тәңірлер Варуна мен Митраның (әсіресе Митрамен тығыз байланысты) қасында Бага мен Арияман есімді екі кіші тәңірдің бар екенін атап өтті; бұл жұп Римде Терминус және Ювентас арқылы бейнеленген. Арияман – жас сарбаздардың құдайы. Ювентастың міндеті – ювентерді (жылдың novi togati, олар Капитолийде Юпитерге құрбандық шалуға міндетті) және римдік сарбаздарды (кейіннен Юнонаға жүктелген міндет) қорғау. Патша Сервий Туллий Римнің әлеуметтік құрылымын реформалағанда, әрбір жасөспірімнің ересек болғанда жастық құдайына монета сыйлауын талап етті. Дюмезильдің талдауы бойынша, Ювентастың (жастықтың бейнесі) міндеті – жас жігіттердің қоғамға кіруін бақылау және оларды iuvenes немесе iuniores жасына жеткенше (яғни мемлекетке сарбаз ретінде қызмет етуге дайын болғанша) қорғау болды. Ювентасқа арналған ғибадатхана 207 ж.б.д. консул Маркус Ливий Салинатормен уәделеніп, 191 ж.б.д. салынды.

Жазалаулар

Римдіктер пенаттарды өздерінің өмір сүруіне себепші болған құдайлар деп санады. Виссованың айтуынша, «пенат» – «пенустан шыққан» дегенді білдіретін сөз, ең ішкі, ең жасырын бөлік; алайда, Демезил Виссованың пенусты үй шаруашылығының қоймасы деп түсіндіруімен келіспейді. Римдіктер ұлт ретінде Пенатты құрметтеді: Дионисий оларды троялық құдайлар деп атады, себебі олар троялық аңызға сіңіп кеткен. Олардың Римде Велиан төбесінің етегінде, Палатиннің жанында ғибадатханасы болды, онда олар жас жігіттер түрінде бейнеленген. Жаңа консулдар Лавинийде қызметке кіріспес бұрын оларды жыл сайын құрметтеді, өйткені римдіктер сол қаланың пенаттары өздерінің пенаттарымен бірдей деп сенді. Di Penates ұғымы Этрурияда нақтырақ айқындалған: Арнобиус (Кезийге сілтеме жасай отырып) этруск пенаттарының Fortuna, Ceres, Genius Iovialis және Pales деп аталғанын мәлімдейді; Нигидий Фигулдың сөзіне сүйенсек, олар Юпитер, Нептун, тозақ құдайлары және өлшеулі адамдарды қамтиды. Варроның айтуынша, Пенаттар көктің құпиялы жерлерінде тұрады және этрусктер оларды Consentes және Complices деп атайды, себебі олар бірге шығып, бірге батып, он екі құдайдан тұрады, олардың аттары белгісіз, алты еркек және алты әйел, және олар Юпитердің кеңесшілері мен иелері. Мартиан олардың әрқашан келісімде екенін айтады. Бұл соңғы құдайлар Юпитердің пенаттары болса, кейбір авторлардың пікірінше, Юпитердің өзі Юнона мен Минервамен бірге адамның пенаттарының бірі болып табылады. Бұл күрделі ұғым Мартиан Капелланың De Nuptiis Mercurii et Philologiae еңбегінің I кітабындағы көктегі бөлінісінде көрінеді, онда Di Consentes Penates I аймақта Favores Opertanei-мен; V аймақта Ceres және Genius-пен; VI аймақта Pales-пен; VII аймақта Favor және Genius (қайтадан); XI аймақта Secundanus Pales, Fortuna және Favor Pastor-мен орналасқан. Бұл құдайлық тұлғалардың орналасуы және олардың әр түрлі жерлерде қайталануы әр түрлі санаттарға жататын (I аймақтағы Юпитер, V аймақтағы жер бетіндегі немесе өлшеулі адамдар) пенаттардың қарастырылуымен байланысты болуы мүмкін. Favores Fortuna сөзінің этруск еркек түрі болуы мүмкін.

The Romans considered the Penates as the gods to whom they owed their own existence. As noted by Wissowa Penates is an adjective, meaning "those of or from the penus" the innermost part, most hidden recess; Dumézil though refuses Wissowa's interpretation of penus as the storeroom of a household. As a nation the Romans honoured the Penates publici: Dionysius calls them Trojan gods as they were absorbed into the Trojan legend. They had a temple in Rome at the foot of the Velian Hill, near the Palatine, in which they were represented as a couple of male youth. They were honoured every year by the new consuls before entering office at Lavinium, because the Romans believed the Penates of that town were identical to their own. The concept of di Penates is more defined in Etruria: Arnobius (citing a Caesius) states that the Etruscan Penates were named Fortuna, Ceres, Genius Iovialis and Pales; according to Nigidius Figulus, they included those of Jupiter, of Neptune, of the infernal gods and of mortal men. According to Varro the Penates reside in the recesses of Heaven and are called Consentes and Complices by the Etruscans because they rise and set together, are twelve in number and their names are unknown, six male and six females and are the cousellors and masters of Jupiter. Martianus states they are always in agreement among themselves. While these last gods seem to be the Penates of Jupiter, Jupiter himself along with Juno and Minerva is one of the Penates of man according to some authors. This complex concept is reflected in Martianus Capella's division of heaven, found in Book I of his De Nuptiis Mercurii et Philologiae, which places the Di Consentes Penates in region I with the Favores Opertanei; Ceres and Genius in region V; Pales in region VI; Favor and Genius (again) in region VII; Secundanus Pales, Fortuna and Favor Pastor in region XI. The disposition of these divine entities and their repetition in different locations may be due to the fact that Penates belonging to different categories (of Jupiter in region I, earthly or of mortal men in region V) are intended. Favor(es) may be the Etruscan masculine equivalent of Fortuna.