Жүлий Цезарь және алғашқы 11 рим императорының өмірбаяндары

Кіріспе

Юлий Цезарь және алғашқы 11 Рим императорының өмірбаяндары (лат. (сөзбе-сөз) "Цезарлардың өмірі туралы"), көбінесе "Он екі Цезар" деп аталады, – Гай Суетоний Транквиллдың Юлий Цезарь мен Рим империясының алғашқы 11 императорының он екі өмірбаянынан тұратын жиынтығы. Бұл топқа кіреді: Юлий Цезарь (б.з.д. 44 жылы қайтыс болған), Август, Тиберий, Калигула, Клавдий, Нерон, Галба, Ото, Вителлиус, Веспасиан, Тит, Домициан (б.з. 96 жылы қайтыс болған). Бұл еңбек император Адрианның билігінде, 121 жылы жазылған, сол кезде Адрианның жеке хатшысы болған Суетонийдің ең танымал шығармасы және оның сақталған жазбаларының арасындағы ең ірісі болып табылады. Ол преториандық префект Гай Септиций Кларстың досына арналған. "Он екі Цезар" ежелгі заманда өте маңызды туынды саналды және Рим тарихы бойынша маңызды дереккөз болып табылады. Кітапта Республиканың соңынан Домициан билігіне дейінгі Принципаттың маңызды кезеңі талқыланады; оның сақталған еңбектері ұқсас кезеңді қамтитын Тацитпен жиі салыстырылады. "Он екі Цезар" сол топты пайдаланып, Ренессанстан бастап әртүрлі өнер салаларында кең таралған тақырыпқа айналды.

Сенімділік

Бұл кітапты құйыртпақ, артық сенсациялық, әңгіме-дүңкілге толы, драмалық, кейде әзілмен араластырылған деп сипаттауға болады. Кітап негізінен естігендерге және қамысуларға сүйенеді, ал кейде автор жеке пікірін және білімін білдіреді. Маңызды оқиғалардың бірнешесі жоғалған. Өзі сенатор болмаса да, Суетоний князьбен болған жанжалдарда көбінесе сенат жағын алды, сондай-ақ императорға қатысты сенаторлардың көзқарастарын ұстанып қалды. Осының салдарынан, саналы да, санасыз да әсер ету пайда болды. Суетоний жұмысын бастағаннан кейін көп ұзамай ресми архивтерге қол жеткізе алмады. Клавдий туралы мәліметтерде (бұрын жиналған Августтың хаттарынан басқа) ол екінші қол деректерге жүгінуге мәжбүр болды және императордың сөздерін келтірмейді. Дегенмен, кітапта алғашқы рим императорларының тегі, жеке мінез-құлқы, сыртқы келбеті, өмірі және саяси мансабы туралы құнды ақпарат бар. Онда басқа көздерде кездеспейтін егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Мысалы, Суетоний Калигуланың, оның інісі Клавдийдің өмірі және Веспасианның мұрасы туралы негізгі дереккөз болып табылады (оның замандасы Тациттің "Жылнамаларының" тиісті бөлімдері жоғалып кеткен). Осы еңбекте Суетоний "Хрест" деп аталатын бір нәрсеге сілтеме жасайды, бұл Мәсіхке қатысты болуы мүмкін, ал Нерон туралы кітабында христиандарды еске алады (Исаның тарихилығына қараңыз).

Юлий Цезарь

Суетоний осы бөлімді Цезарьдің әкесі он алты жасында қайтыс болғаннан бастайды. Суетоний содан кейін Цезарьдің Коссутия есімді бай қызбен арадағы қарым-қатынасын тоқтатқанын, азаматтық қақтығыс кезінде Корнелиямен құдаласуын баяндайды. Ол сондай-ақ Цезарьдің, әсіресе Галлиядағы жаулап алуларын және Помпейге қарсы Азамат соғысын сипаттайды. Суетоний Цезарьдің "Veni, vidi, vici" (Келдім, көрдім, жеңдім) деген атақты жарлығын келтіреді. Цезарьдің Помпейге қарсы соғысы туралы айта келіп, Суетоний оның жеңіліске ұшырауға шамасы келмеген шайқаста айтқан сөзін келтіреді: "Бұл [Помпей] соғыс жүргізуді қалай біледі екен?" Суетоний осы кітаптағы ең есте қаларлық оқиғалардың біріне айналған оқиғаны баяндайды. Жастық шағында Цезарь Жерорта теңізінде қарақшыларға түскен. Олар одан талап еткен алғашқы сыйлықтың аздығына қызыққан Цезарь олардың бағасын 50 талантқа көтеруді талап етеді және бір күні оларды тауып, айқышқа тігіп қоятынын уәделейді (бұл сол кезде қарақшылық үшін қолданылатын жаза еді). Ол тұтқында өткізген уақытын оларды бағыныштылары ретінде қарап, олардың ойындары мен жаттығуларына қатысып, өз сөздері мен өлеңдерін тыңдауға мәжбүр етеді. Бір айдан астам уақыттан кейін, 50 талант төленген соң босатылып, Цезарь көп ұзамай әскерді толыққанды өз күшімен жинайды (ол әзірге ешқандай қолбасшылыққа немесе мемлекеттік лауазымға ие болмаса да), қарақшыларды тұтқынға алып, айқышқа тігіп, 50 талантты қайтарып алады. Юлий Цезарьдің өміріндегі тағы бір оқиға туралы бірінші болып Суетоний хабарлайды. Испанияда квестор болып қызмет еткен кезде Цезарь Ұлы Искендердің мүсініне барып қайтады. Суетонийдың сөзінше, ол мүсінді көргенде, тізе бүгіп жылай бастады. Не болды деп сұрағанда, ол үшкірініп, Искендер өзінің (Цезарьдің) жасына келгенде бүкіл әлемді жаулап алғанын айтады. Суетоний Цезарьдің әскерінің адалдығы мен құрметіне ие болу қабілетін сипаттайды. Суетонийдың айтуынша, Цезарь оларды "әскерлер" деп атамай, "достар" деп атаған. Бірде Цезарьдің легионы шайқаста ауыр шығынға ұшырағанда, ол әскерлерінің өліміне кек алмайынша, шашы мен сақалын қырқымайтынына ант етеді. Суетоний теңіз шайқасы кезінде болған оқиғаны баяндайды. Ол кезде Цезарьдің әскерінің бірінің қолы кесілген. Жарақатқа қарамастан, ол жау кемесіне өтіп, оның экипажын бағындырады. Суетоний Цезарьдің Рубиконды (Италия мен Цизальпин Галлиясы арасындағы шекара) кесіп өтуін, Римге барып Помпейге қарсы Азамат соғысын бастап, ақырында билікті басып алуын айтады. Кейіннен Суетоний Цезарьдің Помпейді жеңгеннен кейін жасаған маңызды реформаларын сипаттайды. Мұндай реформалардың бірі - римдік күнтізбенің өзгеруі. Сол кездегі күнтізбеде күн жылдары мен айлардың жүйесі қазіргі күнтізбеде қолданылатын жүйемен бірдей болған. Цезарь күнтізбені жаңартты, бұл бұрынғы күнтізбенің күн жылдарының нақты ұзақтығына қатысты дәлдігінің жетіспеуінен туындаған жоғалған күндердің санын азайтуға мүмкіндік берді. Цезарь римдік жылдың бесінші айын (сонымен қатар оның туған айын) шілде деп атады, оның құрметіне (римдік жылдар қаңтарда емес, наурызда басталатын). Суетоний Цезарьдің Парф империясына басып кіруді жоспарлағанын айтады. Алайда, Цезарьдің өлтірілуіне байланысты бұл жоспарлар іске аспады. Содан кейін Суетоний Цезарьдің сыртқы келбеті мен мінез-құлқы туралы сипаттама береді. Суетоний Цезарьдің шашының сирегенін айтады. Шашы ерте сирегеніне ұялып, ол шашын алға қарай түйреп, сиреген жерін жасырған. Цезарь сенатордың қызғылт сары белбеулі тоғасын киген. Ол әдетте кең киім киетіні де айтылады. Суетоний римдік диктатор Луций Корнелий Сулланың: "Жылы киім киген жігіттен сақ болыңдар, өйткені ол бір күні Республиканың құлдырауына себеп болады" деген сөзін келтіреді. Бұл цитата Цезарьге қатысты, өйткені ол Сулланың әлеуметтік соғысы мен одан кейінгі диктатура кезінде жас жігіт болған. Суетоний Цезарьдің басқалар оны патша деп атамауы үшін шаралар қолданғанын айтады. Сол кездегі саяси қарсыластары Цезарь патшалық билікті қайта орнатуды қалайды деп мәлімдеген. Соңында Суетоний Цезарьдің өлтірілуін сипаттайды. Өлтірілуге аздай қалғанда, Цезарь достарына өлімі тез және әсерлі болуын қалағанын айтқан. Суетоний бірнеше белгілер оның өлтірілетінін алдын ала болжағандығына сенеді. Мұндай белгілердің бірі - Цезарьдің өлтірілу алдындағы түні көрген жарқын түсі. Цезарь өлтірілген күні оған бүкіл жоспарды сипаттайтын құжат берілген. Цезарь құжатты алды, бірақ оны оқуға үлкермей өлтірілді. Суетонийдің айтуынша, басқалар Цезарь Брутқа: "Сен де, балам?" (καὶ σὺ τέκνον) деген сөздермен ренжіді. Бұл сөз тіркесі Шекспирдің "Юлий Цезарь" пьесасындағы "Сен де, Брут?" (et tu, Brute) дегенге қарағанда сәл өзгеше. Алайда, Суетонийдің өзі Цезарьтің шабуыл басталғанда "Бұл зорлық!" деп айқай салғанын мәлімдейді.

Suetonius begins this section with Caesar's father's death when he himself was aged sixteen. Suetonius then narrates that period describing Caesar's disengagement with a wealthy girl called Cossutia, engagement with Cornelia during the civic strife. He also narrated Caesar's conquests, especially in Gaul, and his Civil War against Pompey the Great. Several times Suetonius quotes Caesar. Suetonius includes Caesar's famous decree, "Veni, vidi, vici" (I came, I saw, I conquered). In discussing Caesar's war against Pompey the Great, Suetonius quotes Caesar during a battle that he nearly lost, "That man [Pompey] does not know how to win a war." Suetonius describes an incident that would become one of the most memorable of the entire book. As a young man, Caesar was captured by pirates in the Mediterranean Sea. Amused at the lowness of the initial ransom they sought to ask for him, Caesar insisted that they raise his price to 50 talents, and promised that one day he would find them and crucify them (this was the standard punishment for piracy during this time). He spent the remainder of his time in captivity addressing them as subordinates, participating in their games and exercises, and forcing them to listen to his speeches and poetry. After being released a little more than a month later, following the payment of the ransom of 50 talents, Caesar shortly raised an army entirely on his own (despite holding no command or public office), captured the pirates, and crucified them, recovering the 50 talents. It is from Suetonius that we first learn of another incident during the life of Julius Caesar. While serving as quaestor in Hispania, Caesar once visited a statue of Alexander the Great. Upon viewing this statue, Suetonius reports that Caesar fell to his knees, weeping. When asked what was wrong, Caesar sighed, and said that by the time Alexander was his (Caesar's) age, he had conquered the whole world. Suetonius describes Caesar's gift at winning the loyalty and admiration of his soldiers. Suetonius mentions that Caesar commonly referred to them as "comrades" instead of "soldiers." When one of Caesar's legions took heavy losses in a battle, Caesar vowed not to trim his beard or hair until he had avenged the deaths of his soldiers. Suetonius describes an incident during a naval battle. One of Caesar's soldiers had his hand cut off. Despite the injury, this soldier still managed to board an enemy ship and subdue its crew. Suetonius mentions Caesar's famous crossing of the Rubicon (the border between Italy and Cisalpine Gaul), on his way to Rome to start a Civil War against Pompey and ultimately seize power. Suetonius later describes Caesar's major reforms upon defeating Pompey and seizing power. One such reform was the modification of the Roman calendar. The calendar at the time had already used the same system of solar years and lunar months that our current calendar uses. Caesar updated the calendar so as to minimize the number of lost days due to the prior calendar's imprecision regarding the exact amount of time in a solar year. Caesar also renamed the fifth month (also the month of his birth) in the Roman calendar July, in his honor (Roman years started in March, not January as they do under the current calendar). Suetonius says that Caesar had planned on invading and conquering the Parthian Empire. These plans were not carried out due to Caesar's assassination. Suetonius then includes a description of Caesar's appearance and personality. Suetonius says that Caesar was semi bald. Due to embarrassment regarding his premature baldness, Caesar combed his hair over and forward so as to hide this baldness. Caesar wore a senator's tunic with an orange belt. Caesar is described as routinely wearing loose clothes. Suetonius quotes the Roman dictator Lucius Cornelius Sulla as saying, "Beware the boy with the loose clothes, for one day he will mean the ruin of the Republic." This quote referred to Caesar, as he had been a young man during Sulla's Social War and subsequent dictatorship. Suetonius describes Caesar as taking steps so that others would not refer to him as king. Political enemies at the time had claimed that Caesar wanted to bring back the much reviled monarchy. Finally, Suetonius describes Caesar's assassination. Shortly before his assassination, Caesar told a friend that he wanted to die a sudden and spectacular death. Suetonius believes that several omens predicted the assassination. One such omen was a vivid dream Caesar had the night before his assassination. The day of the assassination, Suetonius claims that Caesar was given a document describing the entire plot. Caesar took the document, but did not have a chance to read it before he was assassinated. Suetonius says that others have claimed that Caesar reproached the conspirator Brutus, saying "You too, my child?" (καὶ σὺ τέκνον). This specific wording varies slightly from the more famous quote, "Even you, Brutus?" (et tu, Brute) from Shakespeare's Julius Caesar. However, Suetonius himself asserts that Caesar said nothing, apart from a single groan, as he was being stabbed. Instead Suetonius reports that Caesar exclaimed, "Why, this is violence!" as the attack began.

Август

Өлер алдында Юлий Цезарь өзінің үлкен немере інісі Гай Октавиусты (Рим сенаты император болғаннан кейін Август деп атады) асырап алған ұлы және мұрагері ретінде тағайындады. Октавидің анасы Атия, Цезардың әпкесі Кіші Юлияның қызы болған. Октавиан (әлі Август деп аталмаған) ағасы Юлий Цезарь бастаған азамат соғыстарын аяқтады. Октавиан, Рим әлемінің иегері болуға ниеттенген басқа генералдардың легиондарын бірінен соң бірі жеңді. Суэтоний осы азамат соғыстарының, соның ішінде Актиум шайқасымен аяқталған Марк Антонийге қарсы соңғы шайқастың сипаттамаларын келтіреді. Антоний Октавианның соңғы тірі қалған қарсыласы болды, бірақ Актиумда жеңілгеннен кейін өз-өзіне қол жұмсады. 31 жылғы осы жеңісінен кейін Октавиан Рим әлемінің қожайыны және император атанды. Оның Юлий Цезарь тұсында басталған азамат соғыстарының аяқталғанын жариялауы Рим империясының және Pax Romana-ның тарихи бастауын белгіледі. Осы кезде Рим сенаты Октавианға Август ("қадірлі") деген атақ берді. Августтың әскери жорықтарын баяндағаннан кейін, Суэтоний оның жеке өміріне көп көңіл бөледі. Бұл ішінара Актиумнан кейін Августтың билігі көбінесе бейбіт болғандықтан. Сондай-ақ, "Он екі Цезарь" кітабының барлық шығармалары басқа замандағы римдік тарихтарға қарағанда жеке өмірге және қаңқулықтарға көбірек тереңдейді деп көптеген дереккөздерде айтылған. Суэтоний Август пен оның қызы Юлия арасындағы шиеленісті қарым-қатынасты сипаттайды. Август өзінің жалғыз баласы Юлиядан оған еркек мұрагер табуды үміттенеді. Мұрагерлік мәселесіне және Юлияның рассалық мінезіне байланысты Август Юлияны Пандатерия аралына жер аударып, тіпті оны өлімге кесуді де қарастырды. Суэтоний Августтың жауларын "мен сияқты әйел мен балалы болсын" деп қайта-қайта қарғағанын айтады. Суэтонийдың сөзіне қарағанда, Август қарапайым өмір сүрген, көптеген сәнділіктерден бас тартқан. Август қарапайым римдік үйде тұрып, қарапайым римдік тағамдар жеп, қарапайым римдік төсекте ұйықтаған. Суэтоний Августтың тууына байланысты болған белгілер мен армандарды сипаттайды. Кітаптағы бір арманда оның анасы Атияның римдік құдайдан жүкті болған пәк қыз екені айтылған. 63 ж.б.з.б. Цицерон консулдығы кезінде бірнеше римдік сенаторлар патша дүниеге келетінін және республиканы құтқаратынын армандады. 63 ж.б.з.б. Августтың туған жылы болды. Суэтонийдың айтуынша, Юлий Цезарь Испанияның соңғы провинциясының әкімі қызметін атқарып жүргенде көрген белгілі бір белгіден кейін Августы өзінің мұрагері етіп тағайындады. Суэтоний Августтың билігінде Римнің басынан өткен екі әскери жеңіліске қатысты бөлімді қамтиды. Бұл жеңілістердің екеуі де Германияда болды. Бірінші жеңіліс маңызды емес еді. Екіншісі, Тейтобург орманы шайқасында, үш римдік легион (Legio XVII, Legio XVIII және Legio XIX) Арминий басқарған батыс германдықтардың римдік басқыншылыққа қарсы тұруынан жеңілді. Бұл шайқас туралы көптеген мәліметтер осы кітапта жазылған. Суэтонийдың сөзіне қарағанда, бұл шайқас "империяны құртпақ болды". Суэтоний Августтың жеңіліс туралы естігендегі реакциясын жазады: Август үмітсіздіктен басын қабырғаға соғып, "Квинтили Вэр, легиондарымды қайтар!" деп қайталап айтқан. ("Квинктилий Варус, менің легиондарымды қайтарып бер!") Бұл жеңіліс Римнің бүкіл тарихындағы ең ауыр жеңілістердің бірі болды. Нәтижесінде Рейн және Дунай өзендері империяның табиғи солтүстік шекарасы ретінде белгіленді. Рим енді Германияға тереңірек енбеді. Суэтоний Август бұл жеңілістен толыққанды айығуға ешқашан құмарланбағанын айтады.

Before he died, Julius Caesar had designated his great nephew, Gaius Octavius (who would be named Augustus by the Roman Senate after becoming emperor), as his adopted son and heir. Octavius' mother, Atia, was the daughter of Caesar's sister, Julia Minor. Octavian (not yet renamed Augustus) finished the civil wars started by his great uncle, Julius Caesar. One by one, Octavian defeated the legions of the other generals who wanted to succeed Julius Caesar as the master of the Roman world. Suetonius includes descriptions of these civil wars, including the final one against Mark Antony that ended with the Battle of Actium. Antony had been Octavian's last surviving rival, but committed suicide after his defeat at Actium. It was after this victory in 31 BC that Octavian became master of the Roman world and imperator (emperor). His declaration of the end of the Civil Wars that had started under Julius Caesar marked the historic beginning of the Roman Empire, and the Pax Romana. Octavian at this point was given the title [[Augustus (title) ("the venerable") by the Roman Senate. After describing the military campaigns of Augustus, Suetonius describes his personal life. A large section of the entire book is devoted to this. This is partly because after Actium, the reign of Augustus was mostly peaceful. It has also been noted by several sources that the entire work of The Twelve Caesars delves more deeply into personal details and gossip relative to other contemporary Roman histories. Suetonius describes a strained relationship between Augustus and his daughter Julia. Augustus had originally wanted Julia, his only child, to provide for him a male heir. Due to difficulties regarding an heir, and Julia's promiscuity, Augustus banished Julia to the island of Pandateria and considered having her executed. Suetonius quotes Augustus as repeatedly cursing his enemies by saying that they should have "a wife and children like mine." According to Suetonius, Augustus lived a modest life, with few luxuries. Augustus lived in an ordinary Roman house, ate ordinary Roman meals, and slept in an ordinary
Roman bed. Suetonius describes certain omens and dreams that predicted the birth of Augustus. One dream described in the book suggested that his mother, Atia, was a virgin impregnated by a Roman god. In 63 BC, during the consulship of Cicero, several Roman senators dreamt that a king would be born, and would rescue the republic. 63 BC was also the year Augustus was born. One other omen described by Suetonius suggests that Julius Caesar decided to make Augustus his heir after seeing an omen while serving as the Roman governor of Hispania Ulterior. Suetonius includes a section regarding the only two military defeats Rome suffered under Augustus. Both of these defeats occurred in Germany. The first defeat was inconsequential. During the second, the Battle of Teutoburg Forest, three Roman legions (Legio XVII, Legio XVIII, and Legio XIX) were defeated by the West Germanic resistance to Roman imperialism, led by Arminius. Much of what is known about this battle was written in this book. According to Suetonius, this battle "almost wrecked the empire." It is from Suetonius where we get the reaction of Augustus upon learning of the defeat. Suetonius writes that Augustus hit his head against a wall in despair, repeating, Quintili Vare, legiones redde! ('Quinctilius Varus, give me back my legions!') This defeat was one of the worst Rome suffered during the entire Principate. The result was the establishment of the rivers Rhine and Danube as the natural northern border of the empire. Rome would never again push its territory deeper into Germany. Suetonius suggests that Augustus never fully got over this defeat.

Тиберий

Суетоний Тиберий туралы кітабын оның патриций Клавдийлердің мүшесі болған тегін атап өтумен ашады және оның туған әкесінің Цезарь кезіндегі әскери мансабы мен Луций Антонийдің Октавианға қарсы көтерілісіндегі қолдауын баяндайды. Бейбітшілік орнағаннан кейін Октавиан Ливияға қызығушылық танытып, олардың ажырасуын сұрады, содан кейін оған үйленіп, Тиберийді өзінің баласы ретінде қабылдады. Суетоний Тиберийдің жасөспірім кезеңі мен некелерін жазады, Августтың Тиберийді алғашқы әйелі Випсания Агриппинадан ажырасып, Августың қызы Юлияға үйленуге мәжбүр еткеніне оның наразылығын айтады. Тиберийдің құқықтық, саяси және әскери мансабындағы алғашқы табыстары, соның ішінде Германиядағы бірнеше римдік әскерлерге қолбасшылық еткені туралы айтылады. Осы германдық жорықтарындағы басшылығы Августы Тиберийді бала ретінде қабылдап, оны мұрагері етіп тағайындауға көндірді. Суетонийдің сөзіне қарағанда, Тиберий Август қайтыс болғанға дейін Римге оралғанға дейін жас кезінде Родосқа кетіп қалған. Тиберийдің таққа отыруына Августың екі немересінің Августтан бұрын қайтыс болуы мүмкіндік берді, ал соңғы немересі Постум Агриппа бастапқыда Тибериймен бірге билік етуге тағайындалған болса да, кейін Август оны моральдық тұрғыдан жарамсыз деп тапты. Август ұлына императорлық таққа отыруға рұқсат берудің орнына мұрагерді асырап алудың ұзақ (және кейде сәтті) дәстүрін бастады. Суетоний Август қалдырған өсиеттен үзінді келтіреді. Суетоний Августың Тиберийді жоғары бағаламағанын ғана емес, сонымен қатар Тиберийдің сәтсіздікке ұшырайтынын күткенін айтады. Әскери және әкімшілік табыстар туралы қысқаша айтқаннан кейін, Суетоний оның бұзылуын, қатыгездігін және жамандықтарын сипаттайды және Тиберийге жатқызған оның әрекеттеріне тереңдейді. Осы сенсациялық әңгімелерге қарамастан, қазіргі тарих Тиберийді табысты және қабілетті император ретінде қарастырады, ол қайтыс болғанда мемлекеттік қазынаны өзінің билікке келгеннен гөрі байрақ қалдырды. Осылайша, Суетонийдің Тиберийдің мінез-құлқына қатысты көзқарасы, Клавдийдікі сияқты, бірқарап алу керек. Тиберий табиғи себептерден қайтыс болды. Суетоний Римде оның өліміне байланысты кең таралған қуаныш туралы баяндайды. Оның денесін Гемония баспалдағынан Тибр өзеніне лақтырып тастауға ниеттенгендер болды, өйткені ол бұрын басқаларға осылай істеген. Тиберий қайтыс болған кезде тірі балалары болмады, бірақ оның (болжамды) заңды немересі Тиберий Юлий Цезарь Нерон (Гемелл) және асырап алған немересі Гай Цезарь Калигула екеуі де одан кейін өмір сүрді. Тиберий оларды екеуін де өзінің мұрагерлері деп тағайындады, бірақ Гемеллдің жас болуына байланысты Калигуланы Гемеллден артық жақсы көрінген.

Suetonius opens his book on Tiberius by highlighting his ancestry as a member of the patrician Claudii, and recounts his birth father's career as a military officer both under Caesar and as a supporter of Lucius Antonius in his rebellion against Octavian. Upon the resumption of peace, Octavian took an interest in Livia, and requested that the couple divorce so that he could marry her, making Tiberius his stepson. Tiberius's adolescence and marriages are recorded, with Suetonius noting Tiberius's displeasure at being forced by Augustus to divorce his first wife, Vipsania Agrippina, in order to marry Augustus's daughter Julia. The early successes of Tiberius in his legal, political, and military career are recounted, including his command of several Roman armies in Germany. It was his leadership in these German campaigns that convinced Augustus to adopt Tiberius and to make him his heir. According to Suetonius, Tiberius retired at a young age to Rhodes, before returning to Rome some time before the death of Augustus. The ascent of Tiberius to the throne was possible because the two grandsons that Augustus had died before Augustus, and the last grandson, Postumus Agrippa – although originally designated co rule with Tiberius – was later deemed morally unsound by Augustus. Augustus began a long (and at times successful) tradition of adopting an heir, rather than allowing a son to succeed an emperor. Suetonius quotes from the will Augustus left. Suetonius suggests that not only was Tiberius not thought of highly by Augustus, but Augustus expected Tiberius to fail. After briefly mentioning military and administrative successes, Suetonius tells of perversion, brutality and vice and goes into depth to describe depravities he attributes to Tiberius. Despite the lurid tales, modern history looks upon Tiberius as a successful and competent emperor who at his death left the state treasury much richer than when his reign began. Thus Suetonius' treatment of the character of Tiberius, like Claudius', must be taken with a pinch of salt. Tiberius died of natural causes. Suetonius describes widespread joy in Rome upon his death. There was a desire to have his body thrown down the Gemonian stairs and into the Tiber River, as this he had done many times previously to others. Tiberius had no living children when he died, although his (probable) natural grandson, Tiberius Julius Caesar Nero (Gemellus), and his adopted grandson, Gaius Caesar Caligula, both survived him. Tiberius designated both as his joint heirs, but seems to have favored Caligula over Gemellus, due to Gemellus' youth.

Калигула

Калигуланың билігі туралы білетіндердің көбісі Суэтонийден жеткен. Тацит сияқты өзге замандас римдік еңбектерде Калигула туралы аз ғана мәлімет немесе мүлдем ештеңе жоқ. Оның билігіне қатысты бар еңбектердің көп бөлігі бұрыннан жоғалған болуы мүмкін. Суэтоний бұл жұмыстың басым бөлігінде Калигуланы шын атымен – Гай деп атайды. Калигула ("кішкентай етіктер") – оның әкесінің әскерлері берген лақап есім, себебі ол бала кезінде жиі шағын әскери киім киіп, әскерлерге "жаттығу" жасайтын (бұйрықтарды білмей, бірақ әскерлер оны жақсы көріп, түсінгендей болар еді). Калигуланың әкесі Герман бүкіл Римде зор құрметке ие болған, оның әскери қабілеті және римдік құрметтілік үлгісі болған. Тиберий Германды мұрагер ретінде қабылдаған, Герман одан кейін билікке келеді деп үміттенген. Бірақ Герман 19 жылы Тиберийдің орнын баса алмай қайтыс болды. Тиберий қайтыс болған соң Калигула император атанды. Бастапқыда римдіктер Калигуланы әкесінің естелігіне орай жақсы көрді. Алайда Суэтоний Калигула туралы айтқандарының көп бөлігі теріс, ол кенеттен есінен танып қалуына себеп болатын ауруға шалдыққан дескрипциялайды. Суэтоний Калигуланың өзіне бір нәрсе дұрыс емес екенін білгенін айтады. Ол Калигуланың өз қарындасына үйленгенін, атын консул етіп қоюмен қорқытқанын және Галияның солтүстік жағалауына әскер жібергенін, Британияға шабуыл жасауға дайындалғанда, әскерлерге жағалаудан қабықшалар жинауды бұйырғандығын (бірақ бұл латын тіліндегі "қабықша" сөзі сол кездегі легионерлердің әскери жорықта түнде салған "қабықша" сияқты шатырларды атау үшін де қолданылған болуы мүмкін деген дәлелдер бар) айтады. Ол өзінің құдай екеніне сенгендіктен, сарайынан ғибадатханаға дейін жол салып, "қарындасы", римдік Юпитер құдайына жақындауға тырысты. Сондай-ақ, ол басқа құдайлардың мүсіндеріндегі бас суреттерін өзінің басының бейнесімен ауыстырды. Ол адамдарды түн ортасында сарайға шақырып, келгенде жасырынып, ерекше дыбыстар шығаратын. Кейде ол адамдарды өлтіріп, сосын оларды шақырып алатын. Олар келмегенде, олар өз-өзіне қол жұмсаған деседі. Суэтоний Калигуланың өлтірілуін болжаған бірнеше белгілерді баяндайды. Ол Римде наурыз айының 15-і күні, яғни Юлий Цезарь өлтірілген күні болған найзағайдың жауғанын айтады. Найзағай ежелгі әлемде зор ырым-сенімге ие болған. Қастандық жасалған күні Калигула фламингоны құрбандыққа шалды. Құрбандық кезінде оның киіміне қан шашырады. Суэтоний сонымен қатар, Калигула өлтірілгенге дейін бір кометаның көрінгенін айтады. Ежелгі әлемде кометалар маңызды адамдардың өлімін немесе қастандығын болжайды деп сенген. Суэтоний тіпті Калигуланың атының өзі оның өлтірілуін болжаған деседі, Гай есімді әрбір император, мысалы, диктатор Гай Юлий Цезарь қастандық құрбаны болған (бірақ бұл толыққанды дұрыс емес, Юлий Цезардың әкесі және Август табиғи себептерден қайтыс болды). Калигула гладиаторлық жекпе-жектің жанкүйері болды, ол шоудан шыққаннан кейін ашуланған преториандық күзетшілер капитаны және бірнеше сенаторлар тарапынан өлтірілді.

Most of what is known about the reign of Caligula comes from Suetonius. Other contemporary Roman works, such as those of Tacitus, contain little, if anything, about Caligula. Presumably most of what existed regarding his reign was lost long ago. For most of the work, Suetonius refers to Caligula by his actual first name, Gaius. Caligula ('little boots') was a nickname given to him by his father's soldiers, because as a boy he would often dress in miniature battle gear and 'drill' the troops (without knowing the commands, but the troops loved him all the same and pretended to understand him). Caligula's father, Germanicus, was loved throughout Rome as a brilliant military commander and example of Roman pietas. Tiberius had adopted Germanicus as his heir, with the hope that Germanicus would succeed him. Germanicus died before he could succeed Tiberius in 19 AD. Upon the death of Tiberius, Caligula became emperor. Initially the Romans loved Caligula due to their memory of his father. But most of what Suetonius says of Caligula is negative, and describes him as having an affliction that caused him to suddenly fall unconscious. Suetonius believed that Caligula knew that something was wrong with him. He reports that Caligula married his sister, threatened to make his horse consul, and that he sent an army to the northern coast of Gaul and as they prepared to invade Britain, one rumour had it that he had them pick seashells on the shore (evidence shows that this could be a fabrication as the word for shell in Latin doubles as the word that the legionaries of the time used to call the 'huts' that the soldiers erected during the night while on campaign). He once had a walkway built from his palace to a temple so that he could be closer to his "brother," the Roman god Jupiter, as Caligula believed himself to be a living deity. He would also have busts of his head replace those on statues of different gods. He would call people to his palace in the middle of the night. When they arrived, he would hide and make strange noises. At other times, he would have people assassinated, and then call for them. When they did not show up, he would remark that they must have committed suicide. Suetonius describes several omens that predicted the assassination of Caligula. He mentions a bolt of lightning that struck Rome on the ides of March, which was when Julius Caesar was assassinated. Lightning was an event of immense superstition in the ancient world. The day of the assassination, Caligula sacrificed a flamingo. During the sacrifice, blood splattered on his clothes. Suetonius also describes a comet that was seen shortly before the assassination. In the ancient world, comets were believed to foretell the death or assassination of important people. Suetonius even suggested that Caligula's name itself was a predictor of his assassination, noting that every caesar named Gaius, such as the dictator Gaius Julius Caesar, had been assassinated (a statement which is not entirely accurate; Julius Caesar's father died from natural causes, as did Augustus). Caligula was an avid fan of gladiatorial combats; he was assassinated shortly after leaving a show by a disgruntled Praetorian Guard captain, as well as several senators.

Клаудиус

Клавдий (толық аты: Тиберий Клавдий Цезарь Август Германский) – Марк Антонийдің немересі, Германның інісі және Калигуланың сіңілісінің күйеуі. Ол, Калигула сияқты, Юлий және Клавдий руларынан шыққан. Калигула өлтірілген кезде ол шамамен 50 жаста болды. Өмірінің соңына дейін мемлекеттік қызметте болған жоқ, себебі отбасысы оның денсаулығы мен зиялық қабілеттеріне қатысты алаңдады. Суетоний «Август өмірі» еңбегінде Клавдийдің айқын кемшіліктері мен императорлық отбасының оларға деген көзқарасы туралы кеңінен айтады. Калигуланың қазасы сарайда үлкен қорқыныш тудырды. Суетонийдің мәлімдемесіне сәйкес, сарайды қарап шығып жүрген әскерлердің шуынан қорқып, Клавдий жақын жердегі балконның пердесінің артына тығылды. Ол өзі де өлтірілуі мүмкін деп сенді, өйткені ол соңғы император Калигуланың туысы еді. Бөлмені тексерген сарбаз перденің астынан аяқтарды байқап, пердені сырғытып, қорқып қалған Клавдийді тапты. Ол Клавдийді жаңа император деп жариялады және оны әскерлерге алып келді. Олар оны әскерлік лагерьтен шығарып, тасымалдады. Клавдий преториандық лагерьге жеткізілді, онда әскерлер оны император деп жариялады. Суетонийдің айтуынша, Клавдий Юлий Цезардан бері ғасырдан кейін Британияға басып кірген алғашқы римдік қолбасшы болды. Кассий Дио осы оқиға туралы егжей-тегжейлі баяндайды. Ол Цезардан да әрі барып, Британияны римдік үстемдігіне бағындырды. Цезар Британияны «жаулап алғанмен», британдықтарды өздері басқаруға қалдырды. Клавдий мұндай мейірімділік танытпады. Британияға басып кіру оның билігіндегі маңызды әскери науқан болды. Суетонийдің мәлімдемесіне сәйкес, Клавдий император болғанға дейін өмірі бойы денсаулығымен күресіп, император болғаннан кейін күрт жақсарды. Дегенмен, Клавдий әртүрлі аурулардан зардап шекті, оның ішінде ұстамалар, эпилепсия, ерекше ақсаулық, сондай-ақ кекелеу және қозғанда шектен тыс сілекей шығару сияқты әдеттер болды. Суетоний оның қайғылы халдерінен сарайда мазаққа түскенін айтуға ынталанды. Суетоний «Калигула туралы» еңбегінде Августтың әйелі Ливияға жазған бірнеше хаттарын келтіреді, онда Клавдий олармен бірге қоғамдық орында көрінсе, императорлық отбасының беделіне нұқсан келтірілуі мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылық білдіріледі. Суетоний Клавдийді қатыгездік пен ақымақтыққа айыптайды, оның кінәсін әйелдері мен босатылған құлдарына жабады. Суетоний Клавдийдің қазасын болжаған бірнеше белгілерді талқылайды. Ол Клавдийдің қазасына аз уақыт қалғанда бірнеше римдіктер көрген комета туралы айтады. Бұрын айтқандай, кометалар маңызды тұлғалардың өлімін болжайды деп сендірілді. Суетонийдің мәлімдемесіне сәйкес, Клавдий әйелі Мессалинаның кеңесімен, өлім жазасын өзінен басқаларға ауыстыруға тырысып, бірнеше римдік азаматтарды, оның ішінде сенаторлар мен аристократтарды өлімге жіберді. Суетоний Клавдийді күлкілі бейнелейді, оның көптеген іс-әрекеттерін төмендетеді және оның жақсылықтарын басқалардың ықпалына байланысты деп есептейді. Осылайша, өзі басқарғандардың бақылауындағы әлсіз ақымақ ретінде Клавдийдің бейнесі сақталды. Клавдийдің тамақтану әдеттері, әсіресе тамақ пен сусынға шексіз құштарлығы және қалалық таверналарға деген сүйіспеншілігі оның өмірбаянында ерекше аталады. Алайда, оның жеке және моральдық кемшіліктерін ескермей, қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі Клавдийдің жалпы алғанда жақсы билік еткеніне келіседі. Олар оның Британиядағы әскери жетістіктерін және кең ауқымды құрылыс жобаларын атап көрсетеді. Оның билігі соңғы әйелі Агриппинаның улаған саңырауқұлақтан өлген кезде аяқталды, ол бұрынғы некесінен туған ұлы Неронды таққа отырғызуға тырысты.

Claudius (full name: Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus) was the grandson of Mark Antony, brother of Germanicus, and the uncle of Caligula. He was descended from both the Julian and the Claudian clans, as was Caligula. He was about 50 years old at the time of Caligula's murder. He never held public office until late in his life, mainly due to his family's concerns as to his health and mental abilities. Suetonius has much to say about Claudius' apparent disabilities, and how the imperial family viewed them, in the "Life of Augustus". The assassination of Caligula caused great terror in the palace and, according to Suetonius, Claudius, being frightened by the sounds of soldiers scouring the palace for further victims, hid behind some curtains on a balcony nearby. He was convinced that he would be murdered as well because he was within direct family of Caligula, the last emperor. A soldier checking the room noticed feet sticking out from underneath the curtains, and upon pulling back the curtains discovered a terrified Claudius. He acclaimed Claudius the new emperor and took him to the rest of the soldiers, where they carried him out of the palace on a litter. Claudius was taken to the Praetorian camp, where he was quickly proclaimed emperor by the troops. We learn from Suetonius that Claudius was the first Roman commander to invade Britain since Julius Caesar a century earlier. Cassius Dio gives a more detailed account of this. He also went farther than Caesar, and made Britain subject to Roman rule. Caesar had "conquered" Britain, but left the Britons alone to rule themselves. Claudius was not as kind. The invasion of Britain was the major military campaign under his reign. According to Suetonius, Claudius suffered from ill health all of his life until he became emperor, when his health suddenly became excellent. Nonetheless, Claudius suffered from a variety of maladies, including fits and epileptic seizures, a funny limp, as well as several personal habits like a bad stutter and excessive drooling when overexcited. Suetonius found much delectation in recounting how the pitiable Claudius was ridiculed in his imperial home due to these ailments. In his account of Caligula, Suetonius also includes several letters written by Augustus to his wife, Livia, expressing concern for the imperial family's reputation should Claudius be seen with them in public. Suetonius goes on to accuse Claudius of cruelty and stupidity, assigning some of the blame to his wives and freedmen. Suetonius discusses several omens that foretold the assassination of Claudius. He mentions a comet that several Romans had seen shortly before the assassination. As mentioned earlier, comets were believed to foretell the deaths of significant people. Per Suetonius, Claudius, under suggestions from his wife Messalina, tried to shift this deadly fate from himself to others by various fictions, resulting in the execution of several Roman citizens, including some senators and aristocrats. Suetonius paints Claudius as a ridiculous figure, belittling many of his acts and attributing his good works to the influence of others. Thus the portrait of Claudius as the weak fool, controlled by those he supposedly ruled, was preserved for the ages. Claudius' dining habits figure in the biography, notably his immoderate love of food and drink, and his affection for the city taverns. His personal and moral failings aside however, most modern historians agree that Claudius generally ruled well. They cite his military success in Britannia as well as his extensive public works. His reign came to an end when he was murdered by eating from a dish of poisoned mushrooms, probably supplied by his last wife Agrippina in an attempt to have her own son from a previous marriage, the future emperor Nero, ascend the throne.

Нерон

Суетоний Неронның өмірін Калигуланың өмірімен ұқсас түрде бейнелейді. Ол Неронның Клавдийдің ұлы Британник орнына қалай таққа отырғанын баяндаудан басталады, содан кейін жас императордың жасаған түрлі қатыгездіктерін сипаттауға көшеді. Суетоний Неронның музыкаға деген құштарлығын айтады. Суетоний Неронды дарынды музыкант деп сипаттайды. Нерон көбінесе үлкен концерттер өткізетін, онда жоғары топтағы римдіктердің қатысуы міндетті болатын. Бұл концерттер сағаттап созылатын, ал кейбір әйелдер олардың кезінде босанған немесе ерлер қашып құтылу үшін өлімді қосақтаған деген қауесет тарады (Нерон ешкімге қойылым біткенше кетуге рұқсат бермейтін). Неронның ерекшеліктері оның алдыңғыларының ақыл-ой және жеке бұрмалаушылықтарының дәстүрінде жалғасты. Суетонийдің айтуынша, Нерон Спор есімді баланы қастрациялап, содан кейін оны әйел сияқты ұстап, оған жыныстық қатынас жасаған. Суетоний осы заманда өмір сүрген бір римдіктің: «Егер Неронның әкесі Гней Домиций Аенобарб осы баладай әйелге үйленгенде, әлем жақсырақ болар еді», – деген сөзін келтіреді. Суетонийде Неронның «Рим өртенгенде скрипка тартып ойнаған» деген аңыздың бастауы осыдан табылады. Суетоний Неронның Римнің жанып жатқанын көріп, оның қаншалықты әдемі екенін айтып, лирада ойнап, Трояның тонау туралы эпикалық поэманы оқығанын баяндайды. Суетоний Неронның өзін-өзі өлтіргенін айтады және оның өлімі Юлий-Клавдийлер әулетінің билігінің аяқталуын білдірді (Неронның мұрагері болмағандықтан). Суетонийдің сөзіне қарағанда, Сенат Неронды өлім жазасына кесті. Нерон Сенат оны өлтіру үшін сарбаздарды жібергенін білгенде, өзін-өзі өлтірді.

Галба

Галба туралы кітап қысқа. Галба – Төрт император жылының бірінші императоры болды. Галба таққа отыруға Неронның өлімінен кейін, Юлий-Клавдий әулетінің аяқталуы себеп болды. Суэтоний Галбаның отбасы тарихына қысқаша сипаттама берген. Суэтоний Галбаның ақсүйек тегінен шыққан, ақсүйек патриций отбасында туғанын айтады. Ол сонымен қатар Галбаға және оның өлтірілуіне қатысты болжамдардың қысқа тізімін де келтіреді. Кітаптың көп бөлігі Галбаның таққа көтерілуі мен оның өлтірілуін, сондай-ақ оның сыртқы түріне және осыған байланысты болжамдарға қатысты әдеттегі қосымша мәліметтерді сипаттайды. Суэтоний Галбаның билігіндегі жетістіктеріне немесе сәтсіздіктеріне көп көңіл бөлмейді. Суэтонийдің мәліметінше, Галбаны Отонның адал жақтастары өлтірген. Осы шамада Суэтоний императорлық мұрағат көздерін толық пайдаланған.

Ото

Оның толық аты Маркус Салвиус Ото еді. Отоның билігі небары бірнеше айға созылды. Сондықтан, Галба туралы кітап сияқты, Ото туралы кітап та қысқа. Суэтоний Отоның өмірін сипаттау үшін Галбаның өмірін сипаттағанда қолданған әдісіне ұқсас әдіс қолданды. Суэтоний Отоның отбасын, олардың тарихын және тектілігін сипаттайды. Бұрынғы императорлармен болғандай, ол Отоның билігі мен өзін-өзі өлтіруіне қатысты белгілердің тізімін де қосады. Суэтоний кітаптың көп бөлігін Отоның билікке келуі, оның өзін-өзі өлтіруі және басқа да әдеттегі тақырыптарды сипаттауға жұмсайды. Суэтонийдің сөзіне қарағанда, Ото таққа отырған бойда-ақ, таққа талапкерлерге қарсы өзін қорғауға кірісті. Суэтонийдің айтуынша, Ото Галбаға ұқсас тағдырға ұшырады. Оны өлтіргісі келгендер – тағы бір император болуға ниеттенген (осы жағдайда, келесі император Вителлий) адамдардың адал қолдаушылары еді. Суэтонийдің мәлімдемесіне сәйкес, бір түні Ото өзінің жақын арада өлтірілетінін сезді. Ол өзін-өзі өлтіруді ойлады, бірақ өзін-өзі өлтіруге барар алдында тағы бір түн ұйықтауға шешім қабылдады. Сол түні ол жастығының астына пышақ салып ұйықтады. Ертесіне оянғанда өзін пышақтап өлтірді.

Вителиус

Соңғы қысқа ғұмырлы император туралы кітабында Суэтоний Вителлиус билігін қысқаша сипаттайды. Суэтонийдің айтуынша, Вителлиус Римге жорыққа шыққанда Отон өзін-өзі өлтірген. Бұл кітап Вителлиус туралы жағымсыз пікір қалыптастырады; алайда, Суэтонийдің әкесі Отон үшін, ал Вителлиусқа қарсы Бедриактың бірінші шайқасында күрескен әскер офицері болғанын және Веспасиан таққа отырғанда тарихты басымдықпен басқарғанын естен шығармау керек. Флавийлер әулеті тұсында Вителлиус туралы жазылған әрбір мәтін оны жаман жағдайда көрсетеді. Суэтоний Вителлиус отбасының тарихы және оған байланысты жорамалдар туралы қысқаша мәлімет береді. Соңында Суэтоний Вителлиус қатылымымен жасалған өлтіруді сипаттайды. Суэтонийдің сөзіне сүйенсек, Вителлиусты римдік азаматтар жалаңаш күйінде сүйреп, тіреуге байлап, өлтіру алдында оған жануар қалдықтарын лақтырған. Дегенмен, алдыңғы екі императордан өзгеше, Вителлиусты келесі император өлтірген жоқ. Сол кездегі келесі император мен оның жақтастары Иудеяда яхудилерге қарсы соғыс жүргізіп жатқан. Вителлиус қазасы және оның ізбасарының билікке келуі ертегі княздықтың ең қиын жылдарын аяқтады.

Веспасиан

Суетоний Флавий әулетінің негізін қалаушының қарапайым тегін сипаттап, оның Аулус Плаутий, Клавдий және Неронның басшылығымен әскери және саяси мансабының қысқаша шолуын, сондай-ақ Яһудеядағы көтерілісті басуын баяндайды. Суетонийдің сөзіне қарағанда, бұл оқиғалар Веспасианның императорлық талпыныстарын күшейтті. Содан кейін Суетоний Веспасианға күшейе түскен әскери қолдауды және Италия мен Египетте оның билікке келуіне әкелген оқиғаларды қысқаша баяндайды. Суетоний Веспасианның алғашқы императорлық әрекеттерін, Рим мен провинцияларында тәртіпті қайта орнатуын, сондай-ақ азамат соғысында зардап шеккен рим инфрақұрылымын қайта жаңартуын жағымды жарықтан көрсетеді, оны «ыңғайлы және кеңпейіл» деп сипаттайды және Августпен айқын параллельдер жүргізеді. Веспасианның өте әділ екені және кек алудан гөрі кешірімділік танытқаны айтылады. Суетоний Веспасианның жалғыз айқын кемшілігі – ашкөздік екенін мәлімдейді, оның жаңа түрдегі салық салуға және зорлық-зомбылыққа бейімділігін көрсетеді. Алайда, ол мемлекеттік қазынаның бос болуы Веспасианды көп таңдау жасауға мүмкіндік бермегенін айту арқылы бұл кемшілікті азайтады. Сонымен қатар, ашкөздік пен «қисықлық» туралы әңгімелерге жомарттық пен шамадан тыс сыйлықтар туралы әңгімелер араласады. Соңында Суетоний Веспасианның сыртқы келбеті мен комедияға деген құштарлығы туралы қысқаша мәлімет береді. Осы бөлім "Ақшаның иісі жоқ" (Pecunia non olet) деген мәшһүр сөздің бастауы болып табылады; Суетонийдің айтуынша, Веспасианның ұлы (және келесі император) Тит Веспасианды Рим көшелеріндегі қоғамдық дәретханаларды пайдалану үшін ақы алуына сынға алған. Веспасиан содан кейін бірнеше монетаны көрсетіп, Титтен оларды иіскеп көруін сұрады, содан кейін олардың иісі бар ма деп сұрады. Тит монеталардың иісі жоқ дегенде, Веспасиан: «Дегенмен, олар зәрден алынған», - деп жауап берді. «Ішек ауруына» шалдыққан Веспасиан өлім төсегінде императорлық міндеттерін орындауға тырысты, бірақ күрт іш өткен кезде ол «Император тік тұрып өлуі керек» деді және солай етуге тырысқанда қайтыс болды.

Suetonius begins by describing the humble antecedents of the founder of the Flavian dynasty and follows with a brief summary of his military and political career under Aulus Plautius, Claudius and Nero and his suppression of the uprising in Judaea. Suetonius documents an early reputation for honesty but also a tendency toward avariciousness. A detailed recounting of the omens and consultations with oracles follows which Suetonius suggests furthered Vespasian's imperial pretensions. Suetonius then briefly recounts the escalating military support for Vespasian and even more briefly the events in Italy and Egypt that culminated in his accession. Suetonius presents Vespasian's early imperial actions, the reimposition of discipline on Rome and her provinces and the rebuilding and repair of Roman infrastructure damaged in the civil war, in a favourable light, describing him as 'modest and lenient' and drawing clear parallels with Augustus. Vespasian is further presented as being extraordinarily just and with a preference for clemency over revenge. Suetonius describes avarice as Vespasian's only serious failing, documenting his tendency for inventive taxation and extortion. However, he mitigates this failing by suggesting that the emptiness of state coffers left Vespasian little choice. Moreover, intermixed with accounts of greed and 'stinginess' are accounts of generosity and lavish rewards. Finally Suetonius gives a brief account of Vespasian's physical appearance and penchant for comedy. This section of the work is the basis for the famous expression "Money has no odor" (Pecunia non olet); according to Suetonius, Vespasian's son (and the next emperor), Titus, criticized Vespasian for levying a fee for the use of public toilets in the streets of Rome. Vespasian then produced some coins and asked Titus to sniff them, and then asked Titus whether they smelled bad. When Titus said that the coins did not smell bad, Vespasian replied: "And yet they come from urine". Having contracted a 'bowel complaint,' Vespasian tried to continue his duties as emperor from what would be his deathbed, but on a sudden attack of diarrhea he said "An emperor ought to die standing," and died while struggling to do so.

Тит

Тит Веспасианның үлкен ұлы және Флавий әулетінің екінші императоры болды. Суетонийдің айтуынша: "Адамзаттың қуанышы және сүйіктісі". Тит императорлық сарайда Британикпен бірге өсті. Екеуіне де болашақтары туралы болжам айтылды, онда Британик әкесінің орнын баса алмайтыны, ал Тит болатыны естілді. Олар өте жақын болғандықтан, Британик уланған кезде, Тит оның уын татып көрді және өлімге жуықтап кетті. "Тит ересек болғанда, бала кезіндегі сұлулығы мен қабілеттері одан да керемет болып өсті". Тит "соғыс және бейбітшілік" өнерін өте жақсы меңгерді. Ол Германия мен Британияда полковник ретінде көзге түсті, бірақ әкесінің Яһудиядағы қолбасшылығы мен Иерусалимді қоршауын басқарғанда танымал болды. Титтің Иерусалимді шамамен алты ай қоршауы Иродтың ғибадатханасының қирауымен және яһудилердің Иерусалимнен қуылғандығымен аяқталды. Соның салдарынан еврей диаспорасы пайда болды (шамамен 70 жылдан 1948 жылға дейін). Тит яһуди патшайымы Береникаға ғашық болды және оны қысқа мерзімге Римге әкелді. Император ретінде ол кешірімді болуға тырысты және әрқашан петицияларды ашық көңілмен тыңдады. Бір күні ешкімге көмектеспей өткен соң, ол "Мен бір күнді зая кетірдім" деді. Өмірінде ол отбасының ең мәңгілік ескерткіші – Флавий амфитеатрын аяқтады. Оның билігі Везувий тауының атқылауымен, Римдегі үлкен өртпен және "ең қорқынышты" апаттармен дағыланды. Бірақ бұл апаттар оны жеңбеді. Суетонийдің айтуынша, ол балаларына қамқорлық жасаған әкедей болды. Ол құдай деп жарияланса да, билігі қысқа болды. Ол "екі жыл, екі ай және жиырма күн" билік еткеннен кейін, уланудан (мүмкін, інісі Домицианның қолынан) қайтыс болды. Өлер алдында ол "пердені кері тартып, аспанға қарап, өмірінен қиылып қалғанына қатты ренжіді, себебі оның бойында бір ғана күнә бар еді".

Titus was the elder son of Vespasian, and second emperor of the Flavian dynasty. As Suetonius writes: "The delight and darling of the human race." Titus was raised in the imperial court, having grown up with Britannicus. The two of them were told a prophecy pertaining to their future where Britannicus was told that he would never succeed his father and that Titus would. The two were so close that when Britannicus was poisoned, Titus – who was present – tasted it and was nearly killed. "When Titus came of age, the beauty and talents that had distinguished him as a child grew even more remarkable." Titus was extremely adept at the arts of "war and peace." He made a name for himself as a colonel in Germany and Britain; however, he really flourished as a commander under his father in Judea and when he took over the siege of Jerusalem. Titus' near six month siege of Jerusalem ended with the destruction of Herod's Temple and the expulsion of Jews from Jerusalem. The resulting period is known as the Jewish diaspora (roughly from 70 till 1948). Titus had a love affair with the Jewish queen Berenice, whom he brought briefly to Rome. As emperor, he tried to be magnanimous and always heard petitions with an open mind. And after going through a day having not granted any favors, he commented that "I have wasted a day." During his reign he finished what would be the most enduring reminder of his family: the Flavian Amphitheater. His reign was tainted by the eruption of Mount Vesuvius, a great fire in Rome, and one of the worst plagues "that had ever been known." These catastrophes did not destroy him. Rather, as Suetonius remarks, he rose up like a father caring for his children. And although he was deified, his reign was short. He died from poison (possibly by his brother, Domitian), having only reigned for "two years, two months and twenty days." At the time of his death, he "[drew] back the curtains, gazed up at the sky, and complained bitterly that life was being undeservedly taken from him – since only a single sin lay on his conscience."

Домициан

Титтің інісі, Веспасианның екінші ұлы және Флавий әулетінің үшінші императоры. Ол бауыры қызбадан қайтыс болғанда, қасақана таққа отырғаны туралы жазылған. Тит билік құрған кезде ол наразылық тудырып, бүлік көтеріп билікке таласқан. Домициан билігінің бастапқы күндерінен бастап толық автократ ретінде билік жүргізді, бұл оның саяси шеберліксіздігінен де, жеке табиғатынан да туындады. Жеке өмір сүрген Домициан айналасындағы адамдарға күдікпен қарады, бұл қиын жағдай уақыт өте келе нашарлай түсті. Домицианның провинциялық басқаруы соншалықты мұқият бақыланды, тіпті Суетоний империяның ерекше жақсы басқарылған және қауіпсіз кезеңін бастан өткергенін мойындайды. Домицианның кейбір маңызды лауазымдарға өз құлы емес, атты әскер тобының мүшелерін тағайындауы да жаңалық болды. Титтің салдарынан шатаққа түскен империяның қаржысы, құрылыс жобаларына және шетелдік соғыстарға қарамастан, қайта жаңғыртылды. Дініне берілген Домициан храмдар салып, рәсімдер орнатып, тіпті заң арқылы қоғамдық моральды сақтауға тырысты. Домициан Германиядағы шайқастарға жеке қатысты. Оның билігінің соңғы кезеңінде Дакиялықтардан, қазіргі Румыния аумағында қоныстанған тайпадан, төменгі Дунай бойындағы қиындықтар артты. 85 жылы Дакия патшасы Децебал бастаған дакиялықтар империяға шабуыл жасады. Соғыс 88 жылы бейбіт келісіммен аяқталды, нәтижесінде Децебал патшалығын сақтап, шекараны қорғауға уәде бергені үшін римдік "сыртқы көмек" алды. Домицианның дакиялықтарды жеңе алмауының себебі Германиядағы губернатор Антониус Сатурниннің көтерілісі болды. Көтеріліс тез басылды, бірақ Суетонийдің мәлімдемесінше, содан бері Домицианның күдікті мінезі одан да күшейді. Оған ең жақын адамдар ең көп зардап шекті, императорлық сарайдағы үрейлі биліктен кейін 96 жылы Домициан өлтірілді. Суетонийге сәйкес, оны өлтіргендердің арасында оның әйелі Домиция Лонгина және мүмкін оның ізбасары Нерва болды. Оны әрқашан жек көретін Сенат оның естелігін тез айыптады және оның актілерін жойды, Домициан үлкен жетістіктерге жеткен, бірақ жаман естелік қалдырған тирандар қатарына қосылды. Ол Флавий әулетінің соңғы императоры болды, ал оның өлтірілуі «Бес жақсы император» дәуірінің басталуын білдірді.

Younger brother of Titus, second son of Vespasian, and third emperor of the Flavian dynasty. Recorded as having gained the throne through deliberately letting his brother die of a fever. During Titus' rule he had caused dissent and had sought the throne through rebellion. From the beginning of his reign Domitian ruled as a complete autocrat, partly because of his lack of political skills, but also because of his own nature. Having led a solitary early life, Domitian was suspicious of those around him, a difficult situation which gradually got worse. Domitian's provincial government was so carefully supervised that Suetonius admits that the empire enjoyed a period of unusually good government and security. Domitian's policy of employing members of the equestrian class rather than his own freedmen for some important posts was also an innovation. The empire's finances, which the recklessness of Titus had thrown into confusion, were restored despite building projects and foreign wars. Deeply religious, Domitian built temples and established ceremonies and even tried to enforce public morality by law. Domitian personally took part in battles in Germany. The latter part of his reign saw increasing trouble on the lower Danube from the Dacians, a tribe occupying roughly what is today Romania. Led by their king Decebalus, the Dacians invaded the empire in 85 AD. The war ended in 88 in a compromise peace which left Decebalus as king and gave him Roman "foreign aid" in return for his promise to help defend the frontier. One of the reasons Domitian failed to crush the Dacians was a revolt in Germany by the governor Antonius Saturninus. The revolt was quickly suppressed, but from then on, Suetonius informs us, Domitian's already suspicious temper grew steadily worse. Those closest to him suffered the most, and after a reign of terror at the imperial court Domitian was murdered in 96 AD; the group that killed him, according to Suetonius, included his wife, Domitia Longina, and possibly his successor, Nerva. The Senate, which had always hated him, quickly condemned his memory and repealed his acts, and Domitian joined the ranks of the tyrants of considerable accomplishments but evil memory. He was the last of the Flavian emperors, and his murder marked the beginning of the period of the so called Five Good Emperors.

Қолжазба дәстүрі

"Он екі Цезарь" кітабының сақталған ең көне нұсқасы 8-шы ғасырдың соңында немесе 9-шы ғасырдың басында Тур қаласында жасалған және қазір Франция Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Барлық басқа сақталған нұсқалары сияқты, оның кіріспесі мен Юлий Цезарь өмірінің алғашқы бөлігі жоқ. 13-шы ғасырға дейін жасалған "Он екі Цезарь" кітабының он тоғыз нұсқасы бүгінге дейін жеткен. Кейбір нұсқалардағы белгілі бір қателердің болуы, ал басқаларындағы болмауы, осы он тоғыз кітапты шамамен бірдей көлемдегі екі тармаққа бөлуге мүмкіндік береді. Кітапқа сілтемелер көне еңбектерде кездеседі. 6-шы ғасырдағы "De magistratibus populi Romani" атты кітабында Иоанн Лид, бұрынғы преториандық когортаның префекті болған Септиций Кларға арналған (қазір жоғалған кіріспеден) арнауды келтіреді. Бұл кітапты Септиций преториан префекті болған 119-121 жылдар аралығында жазылған деп санауға негіз береді.

Альфа бөлімшесі

Қазіргі орналасқан жері: Ғасырлық орналасқан жері: Париж, Франция Ұлттық кітапханасы lat. 6115 б. IX 1/2 Турс Вольфенбюттель, Герцог Август кітапханасы 4573 Гуд. лат. 268 б. XI 3/4 Айхштадт Ватикан, Ватикан Апостольдық кітапханасы lat. 1904 ж. XI 1/2 Флавиньи? Флоренция, Медичи Лауренциана кітапханасы, Plut. 68.7 ж. XII 2/2 Франция? Париж, Франция Ұлттық кітапханасы lat. 5801 ж. XI/XII Шартр немесе Ле-Ман? Флоренция, Медичи Лауренциана кітапханасы, Plut. 66.39 ж. XII ортасы Франция Ватикан, Ватикан Апостольдық кітапханасы Reg. lat. 833 ж. XII 2/2 Франция Монпелье, Медицина факультеті 117 ж. XII ортасы Клерво?

Бета тармағы

Қазіргі орналасқан жері 12-шы ғасырдағы орны Лондон, Британдық кітапханасы Royal 15 C. iii 12-шы ғасыр Лондон, Сент-Полс Оксфорд, Бодлеан кітапханасы Lat. class. d. 39 12-шы ғасырдың 3/4 бөлігі Англия Лондон, Британдық кітапханасы Royal 15 C. iv 13-шы ғасыр Англия Суассон, қалалық кітапхана 19 13-шы ғасыр Француздық шығу тегі болжануда Кембридж, Университет кітапханасы Kk.5.24 12-шы ғасырдың 2/2 бөлігі Англия? Париж, Франция Ұлттық кітапханасы lat. 5802 12-шы ғасырдың ортасы Шартр? Дарем, Кафедральдық кітапханасы C. III.18 11-шы ғасырдың соңы Англия? Франция? Флоренция, Медичи Лауренциана кітапханасы Plut. 64.8 12-шы ғасырдың 2/2 бөлігі Франция? Париж, Франция Ұлттық кітапханасы lat. 6116 12-шы ғасырдың ортасы Нормандия? Сан-Марино, Хантингтон кітапханасы HM 45717 12-шы ғасырдың соңы Бьюри Сент-Эдмундс

Кастерде анықталған және тағайындалған. "Ішінде" деген белгі, қолжазба сол ғасырдың басында жазылған деп есептеледі. "Ортасы" деген белгі ғасырдың ортасын, ал "Соңы" деген белгі ғасырдың соңына қатысты екенін көрсетеді. Әйтпесе, сан ғасырдың бірінші (1/2) немесе екінші жартысын (2/2) немесе ғасырдың төрттен бірін (1/4) көрсетеді.

Ықпал

Он екі Цезарь Мариус Максимустың 2-ші және 3-ші ғасырлардың басындағы императорлардың өмірбаяндары үшін үлгі болды. Бұл жинақ, көрінетін түрінде Caesares деп аталған, бізге жеткен жоқ, бірақ ол кейінірек Historia Augusta деп белгілі болған өмірбаяндар жинағының көзі болды, ол қазір Суетонийдің еңбегіне бір түрінде жалғасқандай келеді. Historia Augusta – екінші және үшінші ғасырлардағы Рим императорлары мен таққа таласушылардың ұжымдық, ішінара қиялдағы өмірбаяны. 9-шы ғасырда Эйнхард Шарльменнің өмірбаянын жазғанда Суетонийдің үлгісін алды, тіпті Суетонийдің Августтың дене бітімін сипаттаған сөздерін Шарльменнің мінезі мен сыртқы келбетін сипаттағанда қолданды. Роберт Грейвс, тарихи романдарымен – «Мен, Клавдий» және «Клавдий Құдай» (кейіннен BBC-де қойылымға қойылған) – танымал болды, ол «Он екі Цезарь» кітабының кеңінен танымал аудармасын жасады, ол алғаш рет 1957 жылы Penguin Classics баспасында жарық көрді. Суетонийдің еңбегі монета коллекциясына елеулі әсер етті. Ғасырлар бойы Рим монеталарын жинаушылар үшін он екі цезардың әрқайсысынан бір монетаны жинау үлкен сынақ болды. Көптеген суретшілер он екі Цезардың өміріне негізделген суреттер мен мүсіндер сериясын жасады, соның ішінде Тицианның «Он бір Цезарь» және Алдобранини Тацце – он екі 16-шы ғасырлық күміс тостағаннан тұратын жинақ.

Толық басылымдар мен аудармалар

Гай Суэтоний Транквилл, Он екі Цезарь, аударған Роберт Грейвс. Хармондсворт: Пингвин, 1957, Джеймс Б. Ривз қайта қараған, 2007. C. Suetoni Tranquilli opera, vol. I: De vita Caesarum libri VIII, басылған Максимилиан Им. Лейпциг: Тейбнер, 1908. Суэтоний, ағылшын тіліне аударған Дж. К. Ролф. Лондон: Хайнеман, 1913–1914. Суэтоний. Он екі Цезарь (Тит). (Лондон: Пингвин, 1979), 296–302 беттер.

Жеке өмір

Суетоний, Divus Iulius [Жулиус Цезардың өмірі], ред. Х. Э. Батлер, М. Кэри. Оксфорд: Кларендон баспасы, 1927. Жаңа кіріспе, библиография және қосымша жазбалармен қайта басылды Г. Б. Таунэнд. Бристоль: Бристоль классикалық баспасы, 1982. Суетоний, Divus Augustus, ред. Джон М. Картер. Бристоль: Бристоль классикалық баспасы, 1982. Суетоний, Tiberius, ред. Хью Линдсей. Лондон: Бристоль классикалық баспасы, 1995. Суетоний, Caligula, ред. Хью Линдсей. Лондон: Бристоль классикалық баспасы, 1993. Д. Уордл, Суетонийдің "Калигуланың өмірі: түсіндірме". Брюссель: Latomus, 1994. Суетоний, Claudius, ред. Дж. Мотерсхед. Бристоль: Бристоль классикалық баспасы, 1986. Суетоний, Nero, ред. Б. Х. Уормингтон. Лондон: Бристоль классикалық баспасы, 1999. Суетоний, Galba, Otho, Vitellius, ред. Чарльз Л. Мюрисон. Лондон: Бристоль классикалық баспасы, 1992. Суетоний, Divus Vespasianus, ред. А. В. Брейтуайт. Оксфорд: Кларендон баспасы, 1927. Суетоний, Domitian, ред. Брайан В. Джонс. Бристоль: Бристоль классикалық баспасы, 1996. Ханс Мартинет, C. Suetonius Tranquillus, Divus Titus: Комментарий. Кёнигштайн ам Таунус: Хайн, 1981.