Кіріспе

1922 жылы Оңтүстік Родезияда Оңтүстік Африка Одағына қосылу туралы плебисцит; қабылданбады.

1922 жылғы 27 қазанда колонияда Оңтүстік Родезияның мәртебесі туралы референдум өтті. Дауыс берушілердің басым көпшілігі ақ адамдар болды, оларға жауапты үкімет құру немесе Оңтүстік Африка Одағына қосылу мүмкіндігі ұсынылды. Дауыс берушілердің 59% жауапты үкімет құруды қолдағаннан кейін, ол 1923 жылғы 1 қазанда Оңтүстік Родезияның бірінші кабинеті құрылғанмен ресми түрде бекітілді. Бұл референдум Солтүстік Родезияның Оңтүстік Родезиямен бірігуі туралы өткен референдумнан кейін сегіз ай өткен соң өтті, онда Солтүстік Родезия бірігуге қарсы дауыс берген еді.

Өмірбаян

Референдум 1920 жылғы заң шығарушы кеңес сайлауының нәтижесінде туындады, онда көпшілік колонияда жауапты үкімет құруға қатысты дереу шаралар қолдау тапты. Сайлаудан кейін Заңнамалық кеңес британ үкіметінен жауапты үкімет құруды сұрап, қаулы қабылдады. Ұлыбританияның жауабы – бұрынғы либерал министрі және Оңтүстік Африканың бұрынғы генерал-губернаторы, 1-ші граф Бекстон басқаратын комиссия құру болды. Бекстон комиссиясы 1921 жылы колония жауапты үкіметке дайын екенін және оны растау үшін референдум өткізу қажеттігін мәлімдеді. Конституция нысаны туралы Колониялық кеңсемен келіссөздер жүргізу үшін Заңнамалық кеңестен делегация жіберілді. Делегация құрамына сэр Чарльз Коглан, В. М. Леггейт, Джон МакЧлери, Р. А. Флетчер және сэр Фрэнсис Ньютон кірді. 1920 жылғы сайлауда Оңтүстік Родезияда үш түрлі пікір болды: бірі Оңтүстік Родезия ішінде жауапты үкіметті жақтады, екіншісі Британдық Оңтүстік Африка компаниясы арқылы билікті сақтап қалуды жақтады, ал үшіншісі ең дұрыс шешім Оңтүстік Африка Одағына қосылу болады деп есептеді. Британдық Оңтүстік Африка компаниясының нұсқасы қарастырылмай қалды, бірақ Бекстон комиссиясы егер сайлаушылар қолдаса, Оңтүстік Африкаға қосылу мәселесі де қарастырылуы керек екенін айтты. Оңтүстік Родезиялықтар Колониялық кеңсеге Оңтүстік Африка Одағы оларды қандай шарттарда қабылдайтынын сұрап, өтініш жасады, себебі бұл нұсқа сайлауда (әсіресе Матабелелендте) біршама қолдау тапқан болатын. Оңтүстік Родезия әкімшілігінің өкілдері Кейптаунға барып, Ян Сматспен келіссөздер жүргізді, ол біраз уақыттан кейін өзінің ақылға қонымды деп санайтын және Ұлыбритания үкіметіне де қанағаттандыратын шарттарды ұсынуға дайын болды. Уинстон Черчилльдің (Лондондағы отарлар жөніндегі мемлекеттік хатшы) тілегіне сәйкес, Оңтүстік Родезиялықтар сайлаушыларды шешім қабылдауға шақыруға бекінді. Олар референдумға тікелей араласпаса да, Ұлыбритания үкіметі, Оңтүстік Африка үкіметі және Британдық Оңтүстік Африка компаниясы одаққа қосылу нұсқасын жақтады.

Қаулылар

Сайлауда қолданыстағы Заңнамалық кеңес сайлау тізімі пайдаланылды және дауыстар Заңнамалық кеңес сайлауларында қолданылған сайлау округтерінде саналды. Бірақ, бір шағын өзгеріс енгізілді: сайлаушылар қай жерде тіркелгеніне қарамастан, кез келген округте дауыс беруге құқылы болды.

Нәтижелер

Барлық сайлау округтерінен біреуі ғана жауапты үкіметті қолдады және Оңтүстік Африкамен бірігуді қабылдамады. Оңтүстік Африкамен бірігуді қолдаған жалғыз округ – Маранделлас, және бұл да аз айырмамен болды.

Аудан бойынша

АуданЖауапты үкіметОңтүстік Африкамен одақДауыс%Дауыс%Булавайо ауданы55165.029735.0Булавайо Солтүстік82667.939032.1Булавайо Оңтүстік95564.053836.0Шығыс71157.552642.5Гвело58257.343342.7Хартли44966.522633.5Маранделлас43349.444350.6Мидлендс55051.950948.1Солтүстік74160.348739.7Салсбери ауданы84557.362942.7Салсбери қаласы89463.850736.2Виктория62651.758548.3Батыс61159.341940.7Барлығы8,77459.45,98940.6