Кіріспе

Америка философы Кент Бах (1943 жылы туған) – американдық философ және Сан-Франциско мемлекеттік университетінің философия профессоры. Оның зерттеудің басты салалары тіл философиясы, лингвистика және білімтануды қамтиды. Ол үш кітаптың авторы: «Экзистенциализмнен шығу: өзіне-өзі әділеттік философиясы», «Тілдік қарым-қатынас және сөйлеу амалдары», және «Ой және сілтеме» кітаптары, сәйкесінше Wadsworth, MIT Press және Оксфорд университетінің баспаларынан жарық көрген.

Тіл философиясы

Бахтың тіл философиясындағы жазбалары көбінесе, атап айтқанда сенім атрибуцияларынан туындайтын проблемалар мен жұмбақтарға қатысты. Мұндай атрибуциялар (немесе хабарламалар) А-ның p деп санайтынын көрсетеді, мұнда А – сенім тағайындалған субъект, ал p – А-ның сенетін сөйлемді, ұйғарымды (немесе одан да беймәлім, мазмұнды) білдіреді. «Аңғал туралы есептер және Сенім туралы есептер сенімді хабарлай ма?» атты еңбектерінде Бах сенім туралы есептердің табиғатын түсіндірудің барлық дәстүрлі формаларының негізінде жалған болжам бар екенін айтады: олардың барлығы оны ерекшелік болжамы деп атаған нәрсені жасырын түрде қолдайды. Бұл, негізінен, «ол» сөйлемдері («Вильям ертең пойызға мінеді», «күн ертең таңертең шығады») сенушінің сенетін ұйғарымдарды (немесе сөйлемдерді) нақтылайды деген идея. Бах «ол» сөйлемдері нақтыламайды, тек «сипаттайды» немесе «мінездемелейді» деп санайды. Ол өзінің тезисін Фреге заманынан бері тіл философтарын шатастырған бірнеше классикалық жұмбақтарды келтіру арқылы дәлелдейді. Бірінші типтегі жұмбақ – мінез-құлық атрибуциялары контекстінде кореференциялық терминдерді ауыстырудың классикалық мәселесінің өзгеруі. Мысал ретінде мына сөйлемдер жұбын қарастырайық: Лоис Лейн Кларк Кентті әлсіз деп санайды. Лоис Лейн Супермен әлсіз деп санайды. Бір сілтемелі терминді екіншісіне ауыстыру сөйлемнің шындық мәнін (демек, мазмұнын) шындықтан жалғанға айналдырады. Бірақ бұл мүмкін емес, егер біз философтар арасында кеңінен қабылданған бірнеше қарапайым және ақылға қонымды болжамдарға адал болсақ: тікелей сілтеме, семантикалық композиция және семантикалық кінәсіздік. Тікелей сілтеме – жеке сөздердің өздерінің сілтемелерін оларды қамтитын сөйлемдер арқылы білдірілген ұйғарымдарға қосу қағидасы. Композициялық – күрделі сөздің мағынасы оны құрайтын бөліктерден алынады деген идея. Семантикалық кінәсіздік – терминді немесе есімді «ол» сөйлемге «қосу» оның семантикалық мәнін өзгертпеуі керек деген қағида. Осы негізгі болжамдарды ескере отырып, сөйлемнің атрибуция контекстінде шындық мәні қалай өзгеруі мүмкін, яғни семантикалық тұйықтық қалай мүмкін болады? Бах мәселені шешудің төрт тарихи тәсілін сипаттайды және олардың әрқайсысының кемшіліктерін көрсетеді. Біріншісі – Фреге өзі. Фреге сенім туралы есепте (немесе кез келген басқа атрибуцияда) терминнің сілтемесі енді «әдеттегі» сілтеме емес, оның мәні (мағына және сілтеме қараңыз) деп мәлімдеді. Бұл ұсыныс композициялық тұрғыда сақталса да, жоғарыда аталған семантикалық кінәсіздік қағидасын бұзады. Терминдер атрибуция контекстінде әдеттегі сөйлемдер контекстінде бірдей сілтемеге ие емес. Бах бұл неге проблема екенін анафораны қамтитын және Фрегеандық көзқарас үшін қиындықтар тудыратын мысал сөйлеммен түсіндіреді: (Ан) Лоис Лейн Кларк Кент әлсіз деп санайды, бірақ ол олай емес. Бұл жерде «ол» сөйлігі лингвистер айтқандай, анафоралық түрде қолданылады: оның мағынасы ол тұрған жеке есімнен алынған (бұл жағдайда Кларк Кент). Демек, бұл сөйлемде қолданылған «ол» Кларк Кентке (тікелей) қатысты екені анық. Фреге теориясы оның Кларк Кент деген атауға қатысты екенін болжайды, бұл терминнің мәні Фреге терминологиясында. Нәтижесінде Фреге теориясы «семантикалық кінәсіздікті жоққа шығарады» және бұл оны біршама интуицияға қайшы санайды. Бах келесіде ол металингвистикалық немесе сөйлемдік көзқарас деп атаған нәрсеге назар аударады. Бұл көзқарас бойынша, «ол» сөйлемге енген сөйлем қандай да бір сөйлемді білдіреді, сөйлемнің өзі немесе ойлау тіліндегі сөйлем теорияның ерекшеліктеріне байланысты. Қандай болған күнде де, бұл көзқарас семантикалық кінәсіздік қағидасын бұзады: терминдердің сілтемелері қарапайым контексттен (олар сыртқы әлемдегі объектілер болған жерде) атрибуциялық есептік контекстке (олар тілдік элементтер болған жерде) ауысады. Сондықтан, оның Фрегедегі сияқты проблемасы бар, сонымен қатар басқа да проблемалар бар. Жасырын индекстік теория деп аталатын теория жоғарыда келтірілген 1 және 2-ші сөйлемдер арасындағы шындық мәні (және мазмұны) айырмашылығы Лоис Лейннің сенімі туралы айтқандарымен емес, оның қалай сенгені туралы білдіріліп айтқандарымен байланысты емес деп санайды. Екі сөйлем мазмұны жағынан айырмашылығы жоқ, бірегей ұйғарым Супермен / Кларк Кент – бұл құмырсқа деген мәлімдемемен білдіріледі, бірақ кейбір адамдар бұл ұйғарымды қабылдаудың ...

Бах пен Фодор

Өзінің "Концепцияларды қайта қарау: танымдық ғылымның қателіктері" деген еңбегінде Бах Джерри Фодорды лексикалық семантика мен полисемияны сынға алғандығы үшін сынап жатыр. Фодор "ұстау", "алу", "жасау" және "қою" сияқты етістіктердің лексикалық құрылымы жоқ деп санайды. Оның пікірінше, "keep" сөзі жай ғана KEEP ұғымын білдіреді (Фодор ұғымдарды қасиеттерден, есімдерден немесе басқа да ұқсас ұғымдардан ажырату үшін үлкен әріптермен жазады). Егер жеке сөздер мен ұғымдар арасында тікелей байланыс болса, "киімдеріңді сақтап жүр", "квитанцияңды сақтап жүр" және "қолдарынды жууді жалғастыр" сөздері Фодордың теориясы бойынша KEEP деген бірдей ұғымды бөліседі. Бұл ұғым, болжам бойынша, ұстап тұрудың ерекше сыртқы қасиетіне байланысты. Бірақ, егер осылай болса, онда "РЕЦИПТІҢДІ САҚТА" сөйлемінде РЕЦИПТ ұғымы басқа қасиетті таңдауы керек, себебі киімді немесе қол жууды сақтап жүруге болмайды. Фодордың теориясы FAST ұғымы FAST CAR, FAST DRIVER, FAST TRACK және FAST TIME мазмұнына қалай әртүрлі үлес қосатынын түсіндіруде де қиындық тудырады. Осы сөйлемдердегі "тез" сөзінің әртүрлі түсіндірмелері ағылшын тілінің семантикасында көрсетілгенімен, әлде прагматикалық қорытындының нәтижесі ме, деген мәселе талқыланып жүр. Көптеген сыншылар үшін Фодордың ұғымдарға деген көзқарасын қабылдау қиын, себебі ол олардың көп санының, мүмкін тіпті сенімсіз, бастапқы және анықталмайтын екенін қатаң түрде айтады. Мысалы, Фодор бакалавр, эффект, арал, трапеция, түлкі және апта сияқты ұғымдарды бастапқы, туа біткен және талдауға келмейтін деп есептейді, өйткені олардың барлығы "лексикалық ұғымдар" (біздің тілімізде бір сөзбен белгіленетін) санатына жатады. Бах бұл пікірге қарсы VIXEN ұғымы FEMALE және FOX, BACHELOR SINGLE және MALE ұғымдарынан құралғанын айтады.