Кіріспе

1918 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданындағы шайқас

Сент-Квентин каналы шайқасы – 1918 жылдың 29 қыркүйегінде басталған және генерал сэр Генри Роулинсонның басқаруымен Британдық Төртінші армия құрамындағы британдық, австралиялық және американдық күштерге қатысқан Бірінші дүниежүзілік соғыстың шешуші шайқасы болды. Солтүстікке қарай Британдық Үшінші армияның бір бөлігі де шабуылға көмектесті. Төртінші армия майданының оңтүстігінде француздық Бірінші армия да майданға үйлесімді шабуыл жасады. Мақсаты – Германияның ең қорғанысқа ие учаскелерінің бірі – Гинденбург желісін (Siegfriedstellung) бұзу болды, бұл секторде Сент-Квентин каналы қорғаныс жүйесінің бір бөлігі ретінде қолданылды. Шабуыл өзінің мақсаттарына қол жеткізді (дегенмен жоспарланған кестеге сәйкес болмады), нәтижесінде Гинденбург желісінің толық бұзылуына қол жеткізілді, бұл ауыр неміс қарсылығына қарамастан мүмкін болды. Жеңіс, Ұлы шабуылдың басқа шабуылдарымен бірге, неміс жоғарғы басшылығына неміс жеңісіне үміт аз екенін көрсетті.

Өмірбаян

Роулинсон шабуылға австралиялық корпусты, генерал-лейтенант сэр Джон Монаш басшылығымен, өзінің жақсы қалыптасқан беделімен бастауға ниеттенді. Монаш наразы болды, өйткені оның австралиялық күштерінің әскер саны жетіспеді және көптеген сарбаздар бірнеше ай бойы қатысқан шайқастардың салдарынан шаршағандықтарын көрсетіп жатты. Көтеріліс жағдайлары да болды, әскерлер өздерін әділсіздікке ұшыратқандай сезінді. Бірақ Монаш Раулинсонның американдық II корпусын (АҚШ-тың 27-ші және 30-шы дивизиялары) ұсынғанына қуанды, ол әлі де британдық қолбасшылықтың қарамағында болды, себебі американдық дивизиялар британдық дивизиялардан екі есе көп санды болды. АҚШ корпусының қолбасшысы генерал-майор Джордж Уиндл Рид, американдық күштеріне қолбасшылықты операцияның барысында Монашқа тапсырды. Дегенмен, американдық сарбаздардың шайқаста тәжірибесі болмады. АҚШ әскерлеріне кеңес беру және байланыс үшін 217 австралиялық офицер мен сержанттардан тұратын шағын топ тағайындалды. Британдық жоғары қолбасшылығы немістердің моральдық жағдайы нашарлап, қарсы тұру қабілеттері әлсірегенін есептеді. Монаш операцияның «көбінесе жауынгерлік емес, инженерлік және ұйымдастыру мәселесі» болады деп сенді. Бұрынғы операциялардан немістердің нашар моральдық жағдайына қатысты деректер болғанымен, бұл қауіпті болжам болып шықты. Монашқа шайқас жоспарын жасау тапсырылды. Ол американдықтарды Гинденбург шебін бұзу үшін, ал австралиялық 3-ші және 5-ші дивизияларды одан кейін ілгерілеу үшін пайдалануды жоспарлады. Монаш Вендүйльдің оңтүстігінде, Сент-Квентин каналының Беликорт туннелі арқылы жер астынан өтетін жерінде Гинденбург шебіне шабуыл жасауды ниеттенді (немістер бұл туннельді Гинденбург шебінің қорғаныс жүйесінің бір бөлігіне айналдырған). Туннель – танктердің каналды кесіп өте алатын жалғыз жері болды. Канал жер астынан өтетін жерде Гинденбург шебінің негізгі траншея жүйесі каналдың батыс жағында орналасқан. Екі британдық корпус – III және IX корпустары негізгі шабуылға қолдау көрсету үшін орналастырылатын еді. Монаш жасаған жоспарға Раулинсон маңызды өзгеріс енгізді: IX корпусы Беликорт туннелінен оңтүстікке қарай, терең каналды кесіп шабуыл жасауға тиіс болды. Бұл жоспарды IX корпусының қолбасшысы генерал-лейтенант сэр Уолтер Брейтуэйт ұсынған. Монаш мұндай шабуыл сәтсіздікке ұшырайды деп ойлады және оны өзі жоспарламас еді, себебі бұл тым тәуекелді деп санайтын. Бұл пікірді IX корпусының 46-шы (Солтүстік Мидленд) дивизиясының көптеген әскери қызметкерлері де бөлісті, оларға шабуылға жетекшілік ету тапсырылған. Немістер каналды кесіп өту мүмкін емес деп есептеді.

Кіріспе

Германияның көктемгі шабуылынан кейін, Ұлыбритания империясы, Франция және Америка жүз күндік шабуылдарының барысында жасаған қарсы шабуылдары 1918 жылдың күзінде одақтастарды Гинденбург шебінің алғы шебіне жеткізді, Белликурт ауылына жақын, мұнда 1918 жылдың 18 қыркүйегінде Эпехи шайқасы болды.

27 қыркүйектегі алдын ала операция

Монаштың жоспары бойынша, Хинденбург форпосты соғыстың басталу күніне дейін одақтастардың бақылауына өтуі керек еді. Австралиялықтар оның оңтүстік бөлігін жаулап алғанмен (содан американдық 30-шы дивизия шабуылды бастайтын), желінің солтүстік бөлігі әлі де немістердің қолында болды. 27 қыркүйекте неміс күштерін өздерінің алдыңғы қатарларынан, соның ішінде Нолл, Гиллемонт шаруашылығы және Квеннемонт шаруашылығы сияқты бекіністерден толықтай тазалау үшін американдық 27-ші дивизияға шабуыл жасауға бұйрық берілді. Бас қолбасшы, фельдмаршал сэр Дуглас Хейг бастапқыда американдықтарды форпост желісін басып алуға қарсы болды, оларды негізгі шабуылға сақтап қалуды қалады. Бірақ Роллинсонның көндіруімен ол өз ойын өзгертті. Британдық III корпусы бұрын форпосттарды басып алуға тырысқан, бірақ Роллинсон бұл сәтсіздікті әскердің шаршағандығына байланысты деп есептеді. Роллинсон немістердің қарсы тұру қабілетін жоғалтқанына сенімді болды және Хейгті де осы пікірге көндірді. Американдық сарбаздардың тәжірибесі аз болды, және мәселені ушықтырғандай, американдық офицерлердің жетіспеушілігі де болды (12 шабуылдаушы ротада бар болғаны 18 офицер болды, ал қалғандары қосымша оқудан өтіп жатқан еді). АҚШ-тың шабуылы сәтсіз аяқталды. Монаш 29 қыркүйекте басталатын негізгі шабуылды кейінге жылдыруға Роллинсоннан рұқсат сұрады, бірақ маршал Фердинанд Фоштің немістерді майдан бойындағы үйлесімді шабуылдардың үздіксіз қысымында ұстау стратегиясының маңыздылығына байланысты бұл рұқсат берілмеді. Сәтсіз шабуыл салдарынан туған жағдай (корпус штабы американдық әскерлердің қайда екеніне нақты көз жеткізе алмады) 29 қыркүйектегі шайқасты американдық 27-ші дивизия майданында әдеттегідей (және өте тиімді) жақын артиллериялық қолдаусыз бастауға мәжбүр етті. Британдық артиллерия қолбасшысы, шабуыл кестесін осы соңғы сәтте өзгертуге тырысу қиындықтар тудыратынын алға тартты, ал американдық дивизия қолбасшысы генерал-майор Джон Ф. О'Райан да өз әскерлеріне оқ тиюі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Сондықтан барлық одақтас қолбасшылар бастапқы артиллериялық атыс жоспарын сақтауға келісті. Нәтижесінде, артиллериялық атыс жоспарланған жерден басталады, жаяу әскердің нақты бастапқы орнынан асып түседі, оларды алғашқы шабуыл кезінде өте осал қалдырады. 27-ші дивизияға жоғары тәжірибелі австралиялық әріптестерінен гөрі үлкен қашықтыққа жылжу талап етілді, бір шайқаста шамамен жылдамдықпен жылжу қажет болды. Жаяу әскердің шабуылына қолдау көрсету үшін Роллинсон қосымша танктар берді. Алайда, 27-ші дивизия секторындағы жаяу әскердің шабуылының болмауы туннельге қарсы майдандағы шайқастың бастапқы операцияларына өте теріс әсер етті.

29 қыркүйектегі негізгі шабуыл

Бұл шайқасқа дейін британдықтар соғыстың ең ірі артиллериялық обстрелін жүргізді. Шамамен 1,600 мың қару (1,044 далалық және 593 ауыр қару мен гаубица) салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде шамамен 1,000,000 оқ атты. Олардың арасында 30,000-нан астам горчичный газ снарядтары болды (осы қарудың британдық үлгісінің алғашқы қолданылуы). Бұл снарядтар әсіресе бас штабтар мен батареялар тобына бағытталған еді. Атылған көптеген жарылғыш снарядтарда арнайы қозғалтқыштар болды, олар неміс тікенді сымдарын жоюда өте тиімді болды. Британдықтарға қарсыластың қорғанысының егжей-тегжейлі түскен жоспарлары (әсіресе IX корпус секторы үшін пайдалы) үлкен көмек көрсетті. Монаштың 29 қыркүйектегі шайқас жоспары Хинденбург шебінің негізгі қорғанысын бұзуды, канал туннелінің үстінен өтуді, одан әрі нығайтылған Ле Кателет-Наурой шебін бұзуды және бірінші күні мақсат ретінде Боревоар шебіне (соңғы нығайтылған шепке) жетуді көздеді. Монаш бастапқыда 29 қыркүйекте Боревоар шебін басып алуды жоспарлаған, бірақ Роулинсон оны бірінші күндік мақсаттан алып тастады, оны тым жоғары мақсат деп есептеді.

Белликорт туннеліне шабуыл

29 қыркүйекте екі американдық дивизия шабуылға көшті, одан кейін екі австралиялық дивизия, төрт дивизияны қолдау үшін британдық танк корпусының 4-ші және 5-ші танк бригадаларының шамамен 150 танкысы (соның ішінде жаңадан даярланған американдық 301-ші ауыр танк батальоны, ол британдық танктермен жабдықталған). Американдықтардың мақсаты – Кателет-Наурой шебі, каналдың шығысындағы қорғаныс шебі. Мұнда австралиялық 3-дивизия (АҚШ 27-ші дивизиясының артында) және 5-дивизия (АҚШ 30-шы дивизиясының артында) американдық күштерді "өткізіп жіберіп", Боурвоар шебіне қарай жылжуға тиіс болды. Австралиялық 2-дивизия резервте болды. Фронттың сол жағында, АҚШ 27-ші дивизиясы қиын жағдайда бастады, алғашқы күні ешбір мақсатқа жетілмеді және американдықтар ауыр шығынға ұшырады. 107-ші жаяу әскер полкі соғыс барысында бір күнінде АҚШ-тың кез келген полкіне тиген ең көп шығынға ұшырады. Австралияның 3-дивизиясы американдықтардың қасынан өтудің орнына, Монаштың жоспары кестеге сәйкес орындалғанда бұрын басып алынуы керек болған позициялар үшін қаһарлы күреске тартылды. Жеке ерлік көрсеткендерге қарамастан, фронттың сол жағындағы жетіспеушілік оң жақтағы жетістіктерге де кері әсер етті. Американдық 30-шы дивизия, содан кейін австралиялық 5-ші дивизия алға жылжығанда, олардың сол жағындағы бөлімдер алға жылжуға тырыспады, олар алдыңғы, артқы және бүйірден келетін неміс отына қарсы тұруға мәжбүр болды. Қиындыққа қоса, шабуылдың басындағы соғыс алаңында тұман тұрды, нәтижесінде американдық әскерлер немістердің қасынан сезбей өтіп кетті, ал немістер шабуыл толқынынан кейін американдықтарға үлкен қиындықтар туғызды. Тұман жаяу әскер мен танк арасындағы ынтымақтастықты да қиындатты. 30-шы дивизия 1918 жылғы 29 қыркүйекте тұмандықта Гинденбург шебін бұзып, Белликортқа кірді, Белликорт туннелінің оңтүстік кіреберісін басып алып, Наурой ауылына жетті, онда оларға австралиялық әскерлер қосылып шабуылды жалғастырды. Австралиялықтар көш бастағанда, көшбасшысыз, бағдарсыз американдықтардың үлкен тобына кездесті. Чарльз Бин: "Сағат 10-ға қарай Монаштың жоспары күшін жойды. Сол сағаттан бастап шабуылды австралиялық батальон немесе рота командирлері майданнан басқарды" деп жазды. 30-шы дивизия генерал Джон Дж. Першингтің мақтауына ие болды, ол былай деп жазды: "30-шы дивизия ерекше жақсы өнер көрсетті. Ол Гинденбург шебін бүкіл фронт бойынша бұзып, 29-ының түске дейін Белликортты және Науройдың бір бөлігін басып алды". Американдық күштердің қаншалықты табысқа жеткені туралы көптеген пікірталас туды. Монаш былай деп жазды: "Олар осы шайқаста соғыстағы тәжірибесіздіктерін және француз майданында қолданылатын күрестің қарапайым әдістерін білмейтіндіктерін көрсетті. Осы кемшіліктері үшін олар қымбат баға төледі. Дегенмен, олардың құрбандықтары күнің операцияларының ішінара табысына үлкен үлес қосты". АҚШ ІІ корпусының мақсаты – Кателет-Наурой шебі американдықтар тарапынан басып алынбады. Шайқас барысында Монаш американдық дивизиялардың өнертапқылылығына ашуланды. 29 қыркүйектің соңында Роулинсон былай деп жазды: "Америкалықтар үмітсіз жағдайда шатасуда болып көрінеді және олар, менің ойымша, корпус ретінде жұмыс істей алмайды, сондықтан оларды ауыстыруды қарастырып жатырмын. Олардың шығындары ауыр болды деп қорқамын, бірақ бұл олардың өзінің кінәсі". Осы арада Белликорт туннелінің оң жағында майор Блэр Уорк басқаратын 32-ші австралиялық батальон, каналдан өтіп, Гинденбург шебінің шығысында орналасқан 46-шы дивизияның Лестершир полкінің 1/4 батальонымен байланыс орнатты. Соғыстың осы кезеңінде танк корпусы ауыр шығынға ұшырады және тамыздағы Амиен шайқасында қолданылған танктерге қарағанда шайқасқа қолдануға аз танктер болды. Сегіз танк британдық ескі мина өрісіне кіргенде жойылды, бірақ 29 қыркүйектегі шабуыл танктердің неміс танкіге қарсы шараларына қаншалықты осал екенін де көрсетті. Бір жағдайда, төрт ауыр және бес орташа танк 15 минут ішінде бір жерде неміс далалық артиллериясымен жойылды. Бұл Кабаре Вуд Фермасының маңындағы Le Catelet-Наурой шебінен келген қатты пулемет отын басуға тырысқан кезде болды (танк бекінісі – картаны қараңыз) және жаяу әскердің жақын қолдауысыз жұмыс істейтін танктерге неміс далалық артиллериясының қаупін көрсетті (себебі экипаждың көру мүмкіндігі өте шектеулі және көбінесе танктың сыртындағылар көре алатын қауіпті көре алмады). Танкілер жаяу әскерді қорғай алады, бірақ олар да жақын қолдау көрсету үшін жаяу әскерге сенуі керек еді, олар жасырылған далалық артиллерияның қаупін ескерту үшін. Осы шабуылда пулемет оты соншалықты күшті болды, жаяу әскерге кері шегінуге бұйрық берілді, танктер олардан алшақ қалды және неміс далалық артиллериясының нысанына айналды.

Қаналды кесіп өту арқылы шабуыл жасау

Каналдың қиылысы арқылы жасалған шабуыл, сондай-ақ Белленглиз шайқасы деп аталған бұл операцияда, америкалық және австралиялық дивизиялардың оң жағында орналасқан IX корпус (Бас қолбасшысы – Брейтуайт) Рикеваль мен Белленглиз аралығында шабуылға көшті. Шабуылды генерал-майор Джеральд Бойд басқарған Ұлыбританияның 46-шы дивизиясы бастады. Осы секторда Сент-Квентин каналы танкіге қарсы үлкен, дайын "қоршау" құрады, ал Гинденбургтің негізгі қорғаныс жүйесі каналдың шығыс (неміс) жағында жатқан еді. IX корпусын 3-ші танк бригадасының танктері қолдады. Олар американдық 30-шы дивизия секторындағы Беликорт туннелін кесіп өтіп, содан кейін каналдың шығыс жағалауымен оңтүстікке қарай жылжуға тиіс болды. IX корпусының міндеті – каналдың қиылысын басып өту (Риквальға жақындаған сайын тереңдеген, тік жартастары қатаң қорғалған пулемет орындарымен нығайтылған және кейбір жерлерде өте терең болған) және Гинденбург қорғаныс жүйесінің траншеялары арқылы жол ашу болатын. 46-шы дивизияның 29 қыркүйектегі соңғы мақсаты – Лехаукурт және Магни-ла-Фосс ауылдарынан тысқары биік жерлерді басып алу еді. 32-ші британдық дивизия 46-шы дивизиядан асып өтіп, олардың артынан ерді. Ауыр артиллериялық оқ жаудырылғаннан (осы секторда ең қатты болды) және қалың тұман мен түтін арасында 46-шы дивизия каналдың батысындағы неміс траншеялары арқылы шайқасып, содан кейін судан өтті. Шабуылды 137-ші (Стаффордшир) бригадасы бастады. Артиллериялық шабуылдың күші шабуылдың сәтті аяқталуына үлкен үлес қосты, немістерді олардың бекіністерінде ұстап тұрды. Әскерлер суды кесіп өту үшін Корольдік инженерлер жасаған түрлі құралдарды (импровизацияланған жүзуші платформалар мен Канал арқылы жүзуші кемелерден алынған 3000 құтқару жилеттерін) пайдаланды. Каналдың қабырғаларын басып өту үшін тік баспалдақтар қолданылды. 1/6-шы батальонның бірнеше сарбаздары, капитан А. Х. Чарлтон басқарып, немістердің жарылғыш зарядтарын орнатуға үлкермес бұрын, каналдағы Рикеваль көпірін басып алды. 46-шы дивизия Белленглиз ауылын, соның ішінде үлкен туннель-баспанасын (Гинденбург қорғаныс жүйесінің бір бөлігі ретінде салынған) басып алды. Күнінің соңына қарай 46-шы дивизия 4200 неміс әскерін тұтқынға алды (армияның барлығы 5100 тұтқынның ішінде) және 70 бірлік қару-жарақты жаулап алды. Канал арқылы жасалған шабуыл жоспарланған барлық мақсаттарға жетті, дивизия 800-ден азырақ жарақат алды. Көптеген адам күтпеген осы үлкен жетістікке қатты қуанды. 46-шы дивизияның шабуылдық әрекеті соғыстың ең көрнекті жетістіктерінің бірі деп есептелді. Бин бұл шабуылды "өте қиын міндет" және "тамаша жетістік" деп сипаттады. Монаш бұл "көрнекті жетістік болды [ол] сол күні менің жағдайыма үлкен көмек көрсетті" деп жазды. Күннің соңында 32-ші дивизияның жетекші бригадалары (Манчестер полкінің лейтенанты Уилфред Оуэн де олардың арасында болды) каналдан өтіп, 46-шы дивизия арқылы алға жылды. Түнге қарай 32-ші дивизияның барлық бөлімдері каналдың шығыс жағына жетті. IX корпусы секторындағы оң жақтағы 1-ші дивизия, каналдың батысында жұмыс істей отырып, 46-шы дивизияның оң жақ қанатын қорғау үшін Понтруеттің шығысы мен солтүстік-шығысынан немістерді тазарту міндетін алды. Олар немістердің қарсылығына тап болды және оңтүстіктен ауыр отқа түсті. 29 қыркүйек күні кешке IX корпусына Ле-Тронкуй туннелінің қорғанысын басып алып, француз XV корпусының канал туннелі арқылы өтуіне мүмкіндік беруге бұйрық берілді. Келесі күні 1-ші дивизия қарқынды артиллериялық шабуылмен алға жылды, ал түстен кейін дивизияның 3-ші бригадасы туннельдің үстінде 32-ші дивизияның 14-ші бригадасымен байланысты, ол каналдың неміс жағынан алға жылған еді.

Кейінгі шайқастар

2 қазанда британдық 46-шы және 32-ші дивизиялар, австралиялық 2-ші дивизияның қолдауымен, Боурвоар сызығын (Гинденбург сызығының үшінші қорғаныс шебі), Боурвоар ауылын және Боурвоар сызығына қарап тұрған биіктіктерді жаулап алуды жоспарлады. Шабуыл Боурвоар сызығындағы жарықты кеңейтуге жетістік әкелді, бірақ одан әрі биік жерлерді басып алу мүмкін болмады. Дегенмен, 2 қазанға дейін шабуыл Гинденбург сызығында 17 шақырымдық жарылыс жасады. 3-10 қазан аралығындағы шабуылдар (оның ішінде 5 қазанда австралиялық 2-ші дивизия Монбрехайнды, ал 5/6 қазанда британдық 25-ші дивизия Боурвоар ауылын жаулап алды) Боурвоар сызығының артындағы бекінілген ауылдарды тазартып, Боурвоар сызығына қарап тұрған биіктіктерді басып алды – нәтижесінде Гинденбург сызығы толығымен бұзылды. Австралия корпусы 5 қазандағы шайқастан кейін демалыс пен қайта ұйымдастыру үшін шептен алынды. Олар 11 қарашадағы қару тоқтату туралы келісімге дейін майданға қайта оралмады.

Зираттар мен мемориалдар

Соғыста қаза болған американдық сарбаздар Бони маңындағы Сомма американдық бейіштесіне жерленді, онда хабарсыз жоғалғандар да еске алынады. АҚШ-тың 27-ші және 30-шы дивизиялары (және британдықтармен бірге қызмет еткен басқа да бөлімшелер) тікелей канал туннелінің үстінде тұрған Белликорт монументінде мәңгі есте қалдырылған. Австралиялық және британдық қаза тапқандар аймақтағы көптеген Ұлттар Достастығы Соғыс бейіштері комиссиясының бейіштеріне жерленді, оның ішінде Белликорт британдық бейіштесі; Вендхуилдегі Бірмүңзділер бейіштесі және Белленглиздегі Ла Барак британдық бейіштесі (тек Ұлыбритания азаматтарының қазасы). Белгісіз жерленген орны бар австралиялық сарбаздар Виллер-Бретонно австралиялық ұлттық ескерткішінде, ал шайқаста қаза тапқан британдық сарбаздар Вис-ан-Артуа ескерткішінде еске алынады.