Кіріспе

Саяси ғылымның саласы Сыртқы саясатты талдау (FPA) – халықаралық қатынастар саласының саяси ғылым ішіндегі бір тармағы болып табылады. Ол сыртқы саясаттың процестері мен нәтижелеріне қатысты теория, даму және эмпирикалық зерттеулермен айналысады. ФПА – мемлекеттің сыртқы қатынастары мен іс-әрекеттерін басқаруды зерттейтін ғылым. Сыртқы саясатқа мақсаттар, стратегиялар, шаралар, басқару әдістері, нұсқаулар, директивалар, келісімдер және тағы басқалары кіреді. Ұлттық үкіметтер халықаралық қатынастарды басқа ұлттық мемлекеттермен ғана емес, сонымен қатар халықаралық ұйымдармен және үкіметтік емес ұйымдармен де жүргізе алады. Сыртқы қатынастарды басқару үшін үкіметтің сыртқы мүдделері мен қабілеттеріне сәйкес келетін, мұқият жоспарланған іс-қимылдар қажет. Foreignpolicyanalysis.org сайтында айтылғандай, "Ғылыми сала ретінде ФПА актерге тән ерекшеліктерімен сипатталады. Ең қарапайым түсінігінде, ол сыртқы саясат бойынша шешім қабылдау процесін, оның салдары мен себептерін, немесе нәтижелерін салыстырмалы түрде немесе нақты жағдай бойынша зерттеу болып табылады. Негізгі және көбінесе айтылмаған аргумент, адамдар топ ретінде немесе топтың ішінде әрекет ете отырып, халықаралық саясатта өзгерістерді құрастырады және оларды тудырады деген теорияны ұсынады". Басқаша айтқанда, ФПА халықаралық қатынастардағы басым структуралистік тәсілдерге сын ретінде қарастырылуы мүмкін.

Негізгі тәсілдер

(Грэм Т. Эллисонның 1969 жылы айтқан пікірі). Толыққанды сипаттама үшін оның "Шешімнің мәні" кітабына жүгініңіз (1971/1999).

Рационалды актерлік модель

Рационалды актерлік модель рационалды таңдау теориясына негізделген. Бұл модельде мемлекет негізгі талдау бірлігі ретінде, ал мемлекетаралық қатынастар (немесе халықаралық қатынастар) талдау контексі ретінде қарастырылады. Мемлекет монолитті біртұтас актор ретінде қарастырылады, ол басымдықтарды саралау және құндылықты барынша арттыру негізінде рационалды шешімдер қабылдауға қабілетті. Рационалды актерлік модель бойынша мемлекет рационалды шешім қабылдау процесін қолданады. Бұл процесс мыналарды қамтиды: мақсат қою және оларды басымдыққа бөлу, мүмкіндіктерді қарастыру, салдарларын бағалау, пайданы барынша арттыру. Басқаша айтқанда, ол сұраққа жауап беру үшін үлгілер ұсынады: қолда бар ақпаратпен мақсатқа жету үшін ең тиімді шешім қандай болады? Бұл теориядағы негізгі болжам – үкіметтер біріктірілген және ұтымды, сондықтан олар мұқият жоспарланған және нақты анықталған сыртқы саясат мақсаттарын іздейді. Осы тұрғыдан алғанда, рационалды таңдау моделі – сыртқы саясатты талдау деңгейіндегі реалистік көзқарас. Рационалды актерлік модель сынға ұшырады. Бұл модель саяси факторлардың бірқатар маңызды аспектілерін ескермейді, олардың ішінде Майкл Кларк мыналарды атады: «саяси шешімдер, саяси емес шешімдер, бюрократиялық процедуралар, бұрынғы саясаттың жалғасуы және жай ғана кездейсоқтық». Ол сондай-ақ эмоцияларды, эмоционалдық күйзелісті, таңдамалы назарды және топтық ойлауды елемеді.

Үкіметтік келіссөздер моделі

Бұл модельде мемлекет монолитті біртұтас актёр ретінде қарастырылмайды. Оның орнына, ол қаржыландыру мен көлемін арттыру үшін бәсекелесетін әртүрлі бюрократиялардың жиынтығы. Жеке шешім қабылдаушылар өздерінің нақты мақсаттарын ескере отырып, ықпал ету үшін келіссөздер жүргізуге және бәсекелесуге тырысады. Көптеген жағдайларда, бір бюрократияның «жеңісі» немесе қаржыландыру деңгейін арттыру, екінші бюрократия үшін шығынға ұласады. Осы жерде шешімдерді бір-бірімен бәсекелесетін бюрократиялар қабылдайды және мәселелерді шешу үшін өз ресурстарын пайдалануды ұсынады, осылайша өзінің маңыздылығын арттырады. Бюрократиялық саясат моделі, плюралистік мағынасына сәйкес, институционалдық актёрлерді қамтымайтын, бірақ бейресми арналар арқылы саясаттың нәтижелеріне әсер ететін ішкі мемлекеттік процестерді де білдіруі мүмкін.

Ұйымдастыру процесінің моделі

Ұйымдастыру процестерінің моделі өз мүдделерін қорғайтын және "стандартты жұмыс істеу тәртібін" сақтайтын мемлекеттік ұйымдардың топтарынан пайда болады. Осы модельде әртүрлі бюрократиялық жүйелерде әртүрлі стандартты жұмыс істеу тәртібі болады. Бұл тәртіптер күнделікті жұмыстың қалыпты жүруін қамтамасыз ету үшін жасалады. Көбінесе бұйрық немесе шешім осы стандартты тәртіптерді ескере отырып қабылдануы тиіс. Бюрократия үшін өзіне тән емес немесе олардың стандартты тәртібіне қарсы келетін нәрсені жасау өте қиын.