Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Мексикадағы тұзды көл, АҚШ
Saltwater lake in New Mexico, US
Зуньи тұзды көлі, сондай-ақ Зуньи тұзды көлі – бұл сирек кездесетін биік шөлдегі көл және классикалық маар, АҚШ-тың Нью-Мексико штатындағы Катрон округінде, Зуньи Пуэблодан оңтүстікке қарай шамамен 60 миль (97 км) жерде орналасқан.
Zuñi Salt Lake, also Zuni Salt Lake is a rare high desert lake, and a classic maar, located in Catron County, New Mexico, United States, about 60 mile (97 km) south of the Zuni Pueblo, New Mexico.
Сипаттама
Зуньи тұзды көлі өте жайлы, жауынды маусымда тереңдігі шамамен 1 метрді құрайды. Құрғақ маусымда судың көп бөлігі буланып, тұзды далалар қалады. Көлде тұзды суда тіршілік ететін шаян тәрізділер (Artemia salina), сілтілі шыбықтар (Ephydra hians) және цианобактериялар (Anacystis) мекендейді, олар жауынды және құрғақ маусымдар арасындағы ауытқуларға төтеп бере алады. Көл – магманың (балқыған тау жынысының) жер асты суларымен жанасқан кезде пайда болатын, жер қойнауындағы жартастың бір түрі – маардың ішінде орналасқан. Жер асты сулары буға айналып, айналасындағы тау жыныстарын жарып, тау жынысы мен магманың ұсақ бөлшектерін ауаға шашады. Бұл маар Плейстоценнің соңында, шамамен 114-86 мың жыл бұрын пайда болған. Тұз көлге жер бетінен ағып келетін су арқылы да, маардың астындағы Пермь супайы формациясының тұз қабаттарынан да түседі. Жер асты сулары тұз қабаттары арқылы көтеріліп, жанартаулық каналдардың жарықтары арқылы шығады. Маардың табиғи шығуы болмағандықтан тұз жиналады. Бұл Ред Хилл жанартаулық өңірінің бір бөлігі.
Zuñi Salt Lake is extremely shallow, with a depth of only 4 feet (1 m) in the wet season. During the dry season, much of the water evaporates leaving behind salt flats. The lake contains brine shrimp (Artemia salina), alkali flies (Ephydra hians) and cyanobacteria (Anacystis) that are able to endure the extreme fluctuations in conditions between the wet and dry seasons. The lake fills a maar, a kind of shallow volcanic crater formed when magma (molten rock) comes into contact with groundwater. The groundwater explodes into steam, shattering the surrounding rock and blasting particles of rock and magma into the air. The maar erupted in the Late Pleistocene, between 114 and 86 thousand years ago. The salt comes from both surface runoff into the lake and buried salt beds of the Permian Supai Formation underneath the maar. Groundwater rises through the salt beds and emerges along fractures in the volcanic conduits beneath the maar. Salt accumulates because the maar has no natural outlet. It is part of the Red Hill volcanic field.
Тарих
Ғасырлар бойы Оңтүстік-Батыстағы Пуэбло халқы, оның ішінде Зуни, Акома, Лагуна, Хопи және Таос пуэблолары, тамаққа дайындау және рәсімдер үшін тұз жинау мақсатында Зуньи тұзды көліне жыл сайын қажылыққа барды. Көлден әр түрлі пуэблоларға және Чако сияқты ежелгі пуэбло орындарына дейін ежелгі жолдар таралады. Көлдің өзі қасиетті саналады, ол Тұз Анасының мекені, Зуни халқы оны Ма'л Окиатцик'и деп атайды. 1598 жылы Хуан де Онате капитан Маркос Фарфанды көлді зерттеуге жіберді, ал капитан: «Христиан әлемінде де, одан тыс жерлерде де мұндай ұлы нәрсе жоқ, оған теңдес ештеңе көрінбейді» деп хабарлады. Атақты апачи басшысы Джеронимо өзінің «Менің өмірім туралы әңгіме» атты кітабында көл туралы былай деп жазды: «Біз тұзды Гила тауларындағы шағын көлден алдық. Бұл көлге келгенде, біздің халқымыз тіпті аң аулауға немесе жауға шабуыл жасауға рұқсат етілмеді. Барлық тіршілік иелері кедергісіз еркін жүріп-тұруға құқылы болды». Зуньи тұзды көлі бастапқыда АҚШ үкіметі таныған Зуни резервациясының құрамына кірмеген, бірақ 1985 жылы АҚШ көлді және оны қоршаған жерлерді Зуни халқының басқаруына қайтарды. Бұл көлдің астындағы су қабатынан су алу және көл мен Зуни пуэблосы арасында құрылыс салуды қамтитын жоба болды. Бірнеше сот процесінен кейін бұл ұсыныс қабылданбады және АҚШ-тағы халықтардың құқықтарын қорғаудың маңызды мысалы ретінде қарастырылады.
For centuries, the Pueblo people of the Southwest, including the Zuni, Acoma, Laguna, Hopi and Taos pueblos, have made annual pilgrimages to Zuñi Salt Lake to harvest salt, for both culinary and ceremonial purposes. Ancient roadways radiate out from the lake to the various pueblos and ancient pueblo sites, such as Chaco. The lake itself is considered sacred, home of the Salt Mother deity, known to the Zuñi as Ma'l Okyattsik'i. Juan de Oñate sent Captain Marcos Farfán to investigate the lake in 1598, and the captain reported that he was "certain that neither in all Christendom nor outside of it, is there anything so grand, nor has the kind anything to equal it." Famous Apache chief Geronimo, in Geronimo's Story of His Life reported the following about the lake: "We obtained our salt from a little lake in the Gila Mountains When visiting this lake our people were not allowed to even kill game or attack an enemy. All creatures were free to go and come without molestation." The Zuñi Salt Lake was not part of the Zuñi reservation originally recognized by the U. S. government, but the U. S. returned the lake itself, and surrounding it, to Zuni control in 1985. It would have involved extraction of water from the aquifer below the lake as well as construction between the lake and the Pueblo of Zuñi. The proposal was withdrawn after several lawsuits, and is regarded as an important exercise of native rights in the United States.