Кіріспе

Оке Ила Орангун (көбінесе Оке Ила деп қысқартылады) – Нигерияның оңтүстік-батысындағы ежелгі қала, ол орта ғасырдағы Игбомина йоруба қала-мемлекетінің астанасы болған. Оке Ила – Нигерияның Осун штатындағы қала. Ол Нигерияның оңтүстік-батысындағы Йорубаландтың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оке Ила Орангуның бауырлас қаласы (және бауырлас патшалығы) Ила Орангун солтүстік-шығысқа қарай орналасқан, оларды солтүстікке қарай созылатын жоталар мен Оке Ила кварциттерінің шатқалдары бөліп тұрады. Оке Ила Орангун қазіргі уақытта Осун штатының Ифедайо жергілікті басқару аймағының орталығы болып табылады. Ифедайо ЖБА (жергілікті басқару аймағы) хатшылығы қаланың солтүстік жағында орналасқан. Екі ірі қала және бірнеше кіші қалалар мен ауылдардың басқаруы Ифедайо ЖБА хатшылығынан жүзеге асырылады. Қаланың ең жоғары билеушісі – Оба (доктор) Адедокун Аболарин, Оке Иланың Орангуны (Ароинкее 1). Ол қаланың дәстүрлі билеушісі болып тағайындалғанға дейін заңгер қызметін атқарған. Ол қаладағы белгілі мектептердің бірі – Аболарин колледжінің иесі.

Орналасқан жері

Оке Ила Орангун Осун штатында, Оке Ила қырқасының шығыс беткейлерімен жатқан бірнеше таулардың бірінде, 568 метр биіктікте орналасқан. Оке Ила Орангун Нигер және Бенуе өзендерінің Локоджадағы қосылған жерінен тура батысқа қарай, ал Осун штатының астанасы Осободан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Лагостан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан, Ибадан шамамен ортасында жатыр. Бұл жер ежелгі Ойо қаласының (Ойо Иле немесе Ескі Ойо) оңтүстік-шығысында және қазіргі Ойоның (Аго д'Ойо) шығысында орналасқан. Ежелгі Иле-Ифе қаласынан солтүстік-шығысқа қарай, ежелгі йоруба қаласы Илориннен оңтүстік-шығысқа қарай және Бенин қаласынан (немесе Бени, Ибини) солтүстік-батысқа қарай орналасқан, ол Бенин Корольдігінің астанасы.

Ила-Ярадағы алғашқы біріккен қала-мемлекет

Бірнеше ғасыр бұрын дау-жанжал мен бөлінуге дейін, қазіргі Оке Ила Орангун мен Ила Орангун біртұтас патшалықты құраған, оның орталығы Ила Яра қала-мемлекеті болған. Аңыз бойынша, бұл қала Одудуваның төртінші ұлы, Фагбамила, Орангун лақап атымен белгілі болған адам құрған. Дау, бір дерек бойынша, мұрагерлік дау, ал екінші дерек бойынша, орналасу орнына қатысты дау болған. Бұл дау екі бауыр ханзада (Àpàkíìmò және Arútú Olúòkun) мен олардың қолдаушылары арасында болды, нәтижесінде Ила Яра қала-мемлекеті екіге бөлініп, екі топ та Ила Яра жерінен көшіп кетті.

Ила-Ярадан бері фракциялық тарих

Оке Ила Орангун патшалығының ауызша тарихында айтылғандай, дау патшалықты көшіруге арналған жаңа орынды таңдаудан туындады. Өкінішке орай, Ифа оракулы принц Апакимо тапсырған Іла Яра патшалығының ресми делегаттары таңдаған жердің және патшалықтың жасы, принц Аруту Олуокун бастаған жастардың тапсырысымен ресми емес делегаттар таңдаған жердің топырақ үлгілерін де қолайлы деп таныды. Патшалық кеңесі патшалықтың ресми делегаттары таңдаған орынды қатыстыруға талап етті, ал жастар өздері тағайындаған делегаттар таңдаған орынның артықшылықтарын қорлады. Жас ханзада Аруту Олуокунның тобы өз тобымен бірге Іла Ярадан көшіп, Іла Магбонды құрды. Содан кейін (Оке Ила Орангун патшалығының ауызша тарихы бойынша), ресми Іла Яра патшалығы «де-юре» Орангун Апакимо басшылығымен өздері таңдаған орынға көшіп кетті. Принц Апакимоның Іла Ярадағы тобы Igbóhùn қаласын құрды, ол қазіргі Òkè Ìlá Òràngún болып табылады. Ауызша тарихқа сәйкес, құрттар принц Аруту тобының Іла Магбондағы қонысын мазалағанда, принц Аруту Олуокун «жерге сіңіп кетуге» шешім қабылдады, себебі Ифа оракулы олар Одо Илаға көшу керектігін айтқаннан кейін ол енді саяхаттауға шамасы келмеді. Бұл қазіргі Ìла Орангунның орналасқан жері, онда «Орре» таяғы алғаш рет жерге қадалды. Оке Ила Орангун патшалығының ауызша тарихы сондай-ақ, Офинни, Апакимо Орангунның Igbóhùn қаласындағы патшалығынан қуылған Орангун, Іла Ярадан шыққаннан кейін жастардың тобымен ресми түрде тағайындалған алғашқы Орангун болды деп мәлімдейді.

Көшірулер

Ìла Ярадан көшіп келгеннен бері, Òkè Ìla Òràngún патшалығы әртүрлі жерлерде қоныстанды, ең белгілілері – Игбохун (қала-мемлекеттің бастапқы атауы және орны), Окири, Иладун, Оми Осун (Оми Осун өзенінің жағасында, Осун өзенінің бастауы), және қазіргі орны (Оке Ила). Ауызша тарих бойынша, бұл орын бұрынғы Игбохунға ішінара үстіне орналасқан және оған іргелес жатыр, сондай-ақ екі рет бұрын адамдар қоныстандырып, тастап кеткен деген аңыз бар.

Босқындар қоныстары

Оке Ила Орангун патшалығының бастапқы халқы ғасырлар бойы Йорубаландтың басқа аймақтарынан келген көші-қон толқындарымен, сондай-ақ Игбоминалэндтің жақын және алыс аймақтарындағы түрлі қақтығыстардан қашқан босқындармен толықты. Бастапқы халыққа қосылғандардың мысалы – Иседо тобының Ọba'lúmọ̀ тайпасы, олар да ерте Оба диаспорасының өкілдері болған. Ауызша тарих Оке Ила Орангун патшалығында бөлек аудандарда немесе үйлерде уақытша қоныстанған, бірақ кейіннен Роре (немесе Ироре), Арандун және Ора Игбомина патшалықтары сияқты өз отандарына оралған тарихи босқындардың мысалдарына толы. Оке Ила Орангун патшалығының өзі көрші патшалықтардың соғыс салдарынан келген босқындары ретінде уақытша қонақтар болған болуы мүмкін. Дәл осылай, олардың бауырлас патшалығы Ила Орангун 19 ғасырдағы Ибадан империясымен болған соғыстар кезінде Омупода 15 жыл бойы босқындар патшалығы ретінде болды. Оке Ила және басқа Игбомина патшалықтары Иджешамен бірлесіп "Экити Парапо" одағын құрды, Ибаданның "ажеле" жүйесі арқылы салық жинау және бөлудегі "қанаушылыққа" қарсы күресті.

Соғыстар мен құл шабуылдары

Ішкі Африка құл саудасы да, "экспортқа" бағытталған Атлант мұхиты арқылы құл саудасы да Оке Ила Орангун патшалығына кері әсер етті. Көптеген Йоруба қалалары мен патшалықтары сияқты, Оке Ила Орангун ауызша тарихшылары да патшалықтың ешқашан жеңілген немесе құлдыққа түскен емес деп мәлімдейді. Алайда, рулық және патшалық тарихтарының фрагменттері Оке Ила Орангун патшалығының тарихының маңызды бөлігінде құлдарға жасалған шабуылдар мен көршілерінен шабуылдарға ұшырағанын көрсетеді. Патшаларының бірінің тұсында Орангун өзі 40 жыл бойы Оро патшалығында (қазіргі Квара штатында) – Оке Ила Орангун патшалығынан бірнеше шақырым солтүстік-батысқа орналасқан тоғыз біріктірілген елді мекендер кешенінде "көшіп кеткен патша" және "панагер" ретінде өмір сүрді. Орангунның қираған ескі астананың жанындағы Оми Осун аймағына оралуы оған "Айунробо" деген лақап ат берді – "Ороға барып қайтқан".

Көшіп келушілердің бейіні

Оке-Ила Орангун қаласында қалған көші-қон толқындарының жаңа легін олардың дәстүрлі ауызша әдебиеттерінен, әдетте бастапқы отанына деген сағынышпен толған өлеңдерінен тануға болады. Оке-Иланың Иседо ауданынан басқа, Иранин ауданы да Оке-Ила Орангун мемлекетімен біріккен көшіп келгендердің тобы болып табылады. Оке-Ила Орангундағы Алапиндердің Ойодан екінші рет көшіп келгендер ме, әлде бұрынғы Ойо империясының Алапиндер руы сияқты, сол кездегі көршілес Нупе аймақтарынан тікелей көшіп келгендер ме, әлі анықталған жоқ. Ауызша тарихшылар Ауоро руының Экитиден шыққандығын айтады, ал рудың бір бөлігінің ауызша айтылулары Ойоны олардың тегі ретінде көрсетеді. Елемона руының Оке-Иланың батысындағы Илемона Йоруба мемлекетімен байланысы олардың рулық ауызша әдебиеттерінен расталғанша әлі де болжамдық болып қана тұр. Сол сияқты, Иранин руының Обаджоко атағының Оке-Иланың батысындағы Иранин Йоруба мемлекетімен байланысы болуы мүмкін.

Халық және мәдениет

Оке Ила Орангунда 2005 жылы халық саны шамамен 35 000 адамды құрады (нақты саны одан да көп болуы мүмкін). Оке Ила Орангун патшалығының халқы Игбомина (немесе Огбона) деп аталатын йоруба тілінің ерекше диалектісінде сөйлейді. Халықтың көп бөлігі егіншілікпен айналысады, сонымен қатар көптеген қолөнершілер, саудагерлер, жабайы аң аулаушылар, мектеп мұғалімдері және басқа да мамандар бар. Оке Ила Орангун аймақтың негізгі Эгунуг тобы – Елеве бишілер тобының қарқынды билеуімен және акробатикалық шеберлігімен әйгілі, олар түрлі дәстүрлі мерекелерде ата-бабаларды бейнелейді. Эгунуг Элеве игбомина йоруба тайпасына тән. Патшалықта басқа да, одан аз танымал, бірақ ерекше және есімдері бөлек Эгунуг түрлері де бар.

Табиғи физиографиялық ерекшеліктер мен туристік орындар

Оке Ила Орангун – жартасты шатқалда орналасқан, әдемі әрі көрікті Айкун нугба сарқырамасы (сонымен қатар Айкуннугба сарқырамасы деп те жазылады) және "аңызға толы" жерасты жолдары бар үңгірлерімен ерекшеленеді. Айкун нугба сарқырамасы қаланың оңтүстік-батысында, Оке Ила жотасының солтүстікке қарай созылған тізбегі мен шатқалдарының бойында орналасқан. Екінші, сондай-ақ, құлқылы әрі таңғажайып сарқырама – Оми Оган сарқырамасы, қалаға келетін солтүстік жолының арғы жағындағы аңғарда, аса тік беткейлердің төменгі бөлігінде орналасқан. Сарқырама екі төбеден құлап түсіп, төменде көлге жиналады, ол батысқа қарай ағатын Оми Оган өзенін сумен қамтамасыз етеді. Тағы бір туристік орын – Оке Ила Орангунның оңтүстік-шығысында орналасқан Оке Ланфо шыңы. Оның үстінен 50 шақырым радиустағы айналасындағы қалалардың панорамалық көрінісін тамашалауға болады. Жоталар мен шатқалдар геологиялық тұрғыдан анықталған Оке Ила кварциттерінен тұрады, бұл шамамен 550 миллион жылдық метаморфтық тау жыныстарының тізбегі.

Орангун Самуэль Адейеми, Арожожойе III

Нигерияның британдық отаршылдық дәуірі аяқталғаннан кейін тәуелсіздік алғаннан бастап, Оба Самуэль Адейеми, Ароджожойе 1969 жылдан Оке Иланың ең жоғары патшасы – Орангун ретінде билік етті және 2005 жылдың қарашасында "бабаларына қосылды". Бұл ежелгі және тарихи Йоруба патшалығы Орангун Адейеминің билігі кезінде бірнеше "алғашқы" жетістіктерге қол жеткізді, олардың ішінде Асанлу қиылысында қаланы облысаралық жолға жалғайтын жолдың асфальтталуы, қоғамдық бастамамен ашылған Оке Ила гимназиясы (оның түлектерінің бірі 2007 жылы толық профессор атанды), құбырлы су жүйесінің құрылысы, қаланың электрленуі, қаланың жаңа жергілікті басқарудың орталығы болып белгіленуі және қаладағы жергілікті басқару кеңсесінің салынуы бар. Орангун Самуэль Адейеми Оке Ила Орангун патшалығын үшінші мыңжылдыққа бастап, содан кейін бабаларына қосылды.

Орангун Адедокун Аболарин, Ароинкее І

Мыңжылдықтың басынан көп өтпей, Осун штатының Ифедайо жергілікті басқару ауданындағы Оке Ила Орангуның қазіргі Орангуы, Оба Адедокун Аболарин 2006 жылдың 8 желтоқсанында тағайындалды. Оба Адедокун Аболарин Обасоло билеуші үйінен шыққан, Оке Ила Орангундағы лауазымның кезекпен жүзеге асырылатын үш билеуші үйдің бірі. Оке Иланың жаңа Òрàngún-ы, Оба Адедокун Аболарин – жоғары білімді маман, ол заңгерлік дипломға ие, одан кейін Халықаралық қатынастар бойынша магистр, ал одан бұрын Саяси ғылымдар бакалавры дәрежесін алған, барлығы Обафеми Аволово университетінен (бұрынғы Ифе университеті). Тағайындалуына дейін, Òkè Ìlá-ның жаңа Òràngún-ы, Оба Адедокун Аболарин, Нигерия Жоғарғы сотында заңгерлік тәжірибе жүргізуге лицензиясы бар кәсіби заңгер, Докун Аболарин & Co. фирмасының бас серіктесі болды. Бұл фирма әртүрлі корпорациялардың компания хатшысы қызметін атқарды, олардың ішінде Tell Publications (Tell Magazine журналын шығарушы), Pacific Holdings, Peachtree Communications Ltd, Sportsmark International және Springtime Development Foundation компаниялары бар. Оба Адедокун Аболарин – Нигерия үкіметі мен саясаты саласындағы көрнекті ғалым, ол 1914 жылғы бірігуден бастап қазіргі уақытқа дейінгі кезеңді зерттеп, жазған. Ол федералдық, аймақтық/мемлекеттік және жергілікті басқарудың құрамдас бөліктерін бағалап, Нигерияның сыртқы саясатын, саяси партиялар мен әсерлі топтарды талдады. Йоруба халқының дәстүрі бойынша, жаңа патша немесе монарх тағайындалғанда, Оба Адедокун Аболарин өзінің "билеу атын" – "Ароинкее I" деп таңдады, ол "лауазымды күту үшін бал табатын адам" деп аударылады. Нигериядағы, әсіресе Еуропа мен Америкадағы бұл ежелгі Игбомина йоруба патшалығының азаматтары жақсы білімді патша қала мен оның айналасындағы елді мекендер үшін уәделеген дамуға үміт артып, қуаныштарын білдіреді.

Көшіп келушілер әулеттері

Оке Ила Орангунының билігі астында бірнеше тарихи кіші патшалар (немесе әулет өкілдері) болған. Бұл Оке Иланың соңғы бес ғасырында, Ила Ярадан көшіп келгеннен кейін қаласының негізі қаланған кезде, иммигранттық қауымдастықтар ретінде біріккен Оке Иланың аудандарының/кварталдарының (шағын қалалар немесе қала бөлімдерінің) патшалары. Бұл патшалық/аудандық/қалалық биліктер әртүрлі дәрежеде патшалық құқықтарын сақтайды және ежелгі патшалық дәстүрлерін сақтайды, бұл йоруба дәстүрінде олардың біріккен патшалығындағы руларының аумағында орындалуы тиіс. Дегенмен, жоғары тұрған патшалық билік Орангунға тиесілі, ол бүкіл патшалықтағы басты патша болып табылады. "Иседо Оке" тобының "Аудандық/Қалалық патшасы" Ọba'lúmọ деп аталады. Іседо Оке тобы 15 ғасырдың соңында, шамамен 1490 жылы, қазіргі Оке Ила деп аталатын жаңа патшалығын құру үшін Орангун Апакиимоға қосылған ең ерте (және мүмкін ең ірі) топ болды. "Ираньин" тобының "Мемлекеттік/Аудандық/Қалалық билігі" "Обанла" деп аталады, бірақ бұл лауазым тірі адамдар естелігінде толтырылмаған. Обанланың рөлін Оке Ила Орангун патшалығының қазіргі Корольдік кеңесінде Обаджоко атқарған (немесе оған берілген) көрінеді. Ираньин тобы, Іседо тобына қарағанда Орагунның Оке Иладағы патшалығымен салыстырмалы түрде жақында біріккен.

"Ақтөбелік басшылар" партиясы және оның мүшелері

Оке Иланың дәстүрлі патшалық кеңесінде "аудан/қалашық патшалары" басқа патшалық рулармен және Орангунг билеуші үйлерінің басшыларымен бірге Ориаде ("Таж кигендер/Таж бас") құрамына кіреді, бұл "Сенат" немесе жоғары патшалық кеңестің "патшалық мұрагерлік кеңесі" болып табылады.

"Кіші патшалар" (ежелгі иммигранттар палаталары / кварталдары)

Иседо Оке ауданының Ọba'lúmọ̀ - Олуфәми Оладапопа Бабалола. Ауызша тарихшылар Ираньин ауданының / қалашығының да "Обанла" патшалық атағы бар екенін айтады, бірақ Ираньин ауданының ең жоғары дәрежелі иесі – Ираньин ауданының / қалашығының Обажокосы. ("Обанла" атағы Ила Орангунда да кездеседі). Оке-Иладағы басқа рулардың патшалық құқықтарының маңызды қалдықтары сақталған-сақталмағаны белгісіз. Бұл рулар, егер тарихи кезеңде (британдық отарлау кезеңінен бұрын) қандай да бір себеппен алынбаса немесе тыйым салынбаса, "Арева" сенатында өкілдік еткен болуы мүмкін. Дегенмен, бірнеше ру символдық ақсүйек құқықтарын сақтап қалған.

Орангун әулеті - билік құрған үй басшылары

Орангунг билеуші ​​үйлерінің басшылары, осы "патшалық мұра коалициясының" (Арева) "он сенаторының" құрамында: Обасоло: Адеоти Адесоджи принці және Элемоогун: Адейеми Олатунде принці.

Білім беру және діни мекемелер

Окè Ìла Орангунның бірнеше бастауыш және орта мектептері бар, олардың көпшілігі жеке меншік. Ең үздік орта білім беру мекемесі – Окè Ìла Орангун гимназиясы. Алғашқы бастауыш мектептер – қаланың батыс жағындағы төбешіктің етегінде орналасқан жетінші күндік адвентистердің күндізгі мектебі және ескі қала орналасқан таудың етегінде орналасқан баптистердің күндізгі мектебі. Нигерияның жетінші күндік адвентистік шіркеуі мен баптистік шіркеу (Нигерия баптистік конвенциясы) қалада құрылған алғашқы шіркеулер болды. Қазір бұл екі конфессияның да қалада бірнеше шіркеулері бар. Басқа шіркеулерге Нигерия шіркеуі (Англикан қауымдастығы), Апостолдық шіркеу, Христиандық апостолдық шіркеу, Керубим және Серафим шіркеуі, Иеміздің Аладура шіркеуі және тағы да басқалары жатады. Қаланың орталық мешіті және мұсылмандар ғибадат ететін басқа да кіші мешіттер бар. Дәстүрлі діндерді ұстанатындардың саны азайып келеді, бірақ Санго, Огун және Эгунгун сияқты ірі йоруба дәстүрлі діндерінің жақтастары бар. Окè Ìла Орангунның қалалық үйі Орангун сарайымен іргелес орналасқан, ол патшалықтың ең басты патшасы. Ол Апакимо қалалық үйі деп аталады, ол біріккен патшалықтың соңғы патшасының құрметіне берілген, ол түпнұсқа біріккен патшалықтың астанасы Ила Ярадан соңғы көшіп кетуді жетекшілік етті, ол кейіннен Òkè Ìlá Òràngún және Ìlá Òràngún бауырлас патшалықтарына айналды.