Кіріспе

Тибет буддизміндегі қасиетті мәтіндер жинағы. Тибет буддизмі каноны – тибет буддизмінің әртүрлі мектептері мойындаған қасиетті мәтіндердің шамалы ғана анықталған жинағы, оған Канжур немесе Канджур («Сөздің аудармасы») және Тенгюр немесе Танджур («Талдамалардың аудармасы») кіреді.

Тибет буддистік каноны

Бұрынғы буддалық мектептердің негізін қалаушы буддалық мәтіндермен қатар, көбінесе Сарвастивада және Махаяна мәтіндері, Тибет канонына Тантрикалық мәтіндер кіреді. Соңғы категория әрқашан басқалардан айқын ажыратылмайды: Тантра бөлімінде кейде басқа дәстүрлерде Тантра деп қарастырылмайтын материал, мысалы, Жүрек сутрасы және тіпті Пали канонында кездесетін материалдың нұсқалары да бар. Тибеттіктердің Махаянаның ресми түрде ұйымдастырылған каноны болмағандықтан, олар екі кең санатпен өздерінің жеке схемасын ойлап тапты: «Будданың сөзі» және кейінірек түсініктемелер; сәйкесінше Кангюр және Тенгюр. Тенгюрдің соңғы жинағын 14 ғасырда Бустон (1290–1364) жасаған. Бустонның Цал па Кангюрды жинауға және түзетуге қатысқанына дәлел жоқ, бірақ ол 1351 жылы Tshal Gung thang [de] (Eimer 1992:178) саяхаттағанда осы Кангюрдың көшірмесін бағыштаған. Сакия Мчог-Лдан (1428–1507) айтуынша, Бустон Канжурды өңдеген, бірақ қайсысын екені белгісіз. «Кангюр әдетте жүзден жүз сегіз томға, ал Тенгюр екі жүз жиырма бес томға жетеді, ал екеуінің бірге 4,569 шығармасы бар». Кангюр немесе «Аударма сөздер» Будданың өзі айтқан деп саналатын шамамен 108 томдық шығармалардан тұрады. Барлық мәтіндердің бастапқыда санскритте болған, бірақ көп жағдайда тибет тіліне қытай немесе басқа тілдерден аударылған. Тенгюр немесе «Аударма трактаттары» 224 томдық 3,626 мәтінді қамтиды, олар түсініктемелер, трактаттар және абидхарма еңбектерінен (Махаяна және Махаяна емес) тұрады. Кангюр Виная, Даналықтың толықтығы сутралары, басқа сутралар (75% Махаяна, 25% Хинаяна) және тантралар бойынша бөлімдерге бөлінеді. Онда Виная, монахтар тәртібі, метафизика және тантралар туралы мәтіндер бар. Кейбіреулері праджняпарамита философиясын сипаттайды, ал басқалары түрлі бодхисаттвалардың артықшылықтарын мақтайды, ал үшіншілері Трикая және Алая Виджняна ілімдерін түсіндіреді. Кангюр термині алғаш рет қашан қолданылғаны белгісіз. Буддалық мәтіндердің жинақтары Тибеттің алтыншы патшасы Трисонг Детсеннің билік еткен кезінде, ол 755 жылдан 797 жылға дейін Спитада билік еткенде болған. Кангюрдегі мәтіндердің нақты саны белгісіз. Әр редактор жалған деп санайтын мәтіндерді алып тастау және жаңа аудармаларды қосу үшін жауапкершілікті алады. Қазіргі уақытта Кангюрдың шамамен 12 нұсқасы бар. Олар Дерге, Лхаса, Нартанг, Коне, Пекин, Урга, Фудрак және Сток сарайының нұсқаларын қамтиды, олардың әрқайсысы басылған орнының атымен аталады. Сонымен қатар, кейбір каноникалық мәтіндер Табо монастырында және Дунхуанда табылған, олар Кангюрдегі мәтіндердің ертерек үлгілерін ұсынады. Қазіргі барлық Кангюрлер Ескі Нартанг монастырының Кангюрінен шыққан сияқты. Кангюрдің генеалогиясы, әсіресе Хельмут Эймердің зерттеулері бойынша жақсы зерттелген.

Бон Кангюр

Тибеттік бон дінінің де канондық әдебиеті Кангюр және Тенгюр деп аталатын екі бөлімге бөлінген, олар шетел тілдерінен аударылған деген пікір бар, бірақ жинақтың саны мен мазмұны әлі толыққанды белгілі емес. Бо́н дінінің әдеби формаға енуі шамамен Буддизмнің Тибетке келген кезімен сәйкес келеді. Бон Кангюрде бон дінінің дәстүрлі негізін қалаушы Тонпа Шенрабтың (Wylie: gShen rab) аян-уахидтары қамтылған. 1993 және 1997 жылдары жарық көрген. Қытайлық трипитаканың тибет бөлігіндегі бон дәстүрлері Zhonghua da zang jing (中華大藏經) 2022 жылы жарияланды.