Кіріспе
Қазіргі Сирия мен Түркияның темір дәуіріндегі мемлекеттері – неохетт, сирохетт (ескі әдебиеттерде) немесе лувий-арамей (қазіргі ғылыми еңбектерде) деп аталатын бұл мемлекеттер, темір дәуіріндегі лувий және арамей аймақтық биліктері болып, қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысы және қазіргі Сирияның солтүстік-батысында орналасқан. Ежелде Хати және Арам жерлері деп белгілі болған. Олар б.з.д. 12 ғасырда Хетт жаңа патшалығының құлауынан кейін пайда болды және б.з.д. 8 ғасырда Ассирия империясының бағындыруына дейін өмір сүрді. Ғалымдар оларды бірнеше мәдени критерийлер негізінде топтастырды, бұл критерийлер солтүстік (лувий) және оңтүстік (арамей) қоғамдары арасында ортақ және өзара байланысты деп танылды. Бұл қоғамдар арасындағы мәдени алмасу ерекше аймақтық құбылыс ретінде қарастырылады, әсіресе екі негізгі аймақтық тілдің айқын тілдік ерекшеліктері ескерілгенде – лувий тілі үнді-еуропа тілдерінің анатолиялық тобына, ал арамей тілі семит тілдерінің солтүстік-батыс семит тобына жатады. Лувий және арамей мемлекеттерінің аймақтық топтастырылуына қатысты мәселелер ғалымдар арасында әртүрлі пікірлерге бөлінеді, соның ішінде мұндай топтастыруға сын көзбен қараушылар да бар.
The states called Neo Hittite, Syro Hittite (in older literature), or Luwian Aramean (in modern scholarly works) were Luwian and Aramean regional polities of the Iron Age, situated in southeastern parts of modern Turkey and northwestern parts of modern Syria, known in ancient times as lands of Hatti and Aram. They arose following the collapse of the Hittite New Kingdom in the 12th century BCE, and lasted until they were subdued by the Assyrian Empire in the 8th century BCE. They are grouped together by scholars, on the basis of several cultural criteria, that are recognized as similar and mutually shared between both societies, northern (Luwian) and southern (Aramaean). Cultural exchange between those societies is seen as a specific regional phenomenon, particularly in light of significant linguistic distinctions between the two main regional languages, with Luwian belonging to the Anatolian group of Indo European languages and Aramaic belonging to the Northwest Semitic group of Semitic languages. Several questions related to the regional grouping of Luwian and Aramaean states are viewed differently among scholars, including some views that are critical towards such grouping in general.
Атауы
Бұл саладағы ең көп дау тудыратын мәселелердің бірі – осы мемлекеттер тобы үшін дұрыс терминдерді таңдаумен байланысты. Осы мәселе бойынша ғалымдар бірнеше санатқа бөлінеді. Кейбіреулері лувиялықтар мен арамейлердің өздері берген (эндонимдік) аттарынан туындаған терминдерді қалайды, сондықтан лувиялық-арамей немесе арамейлік-лувия терминдерін қолданады. Басқалары түрлі шетелдік (экзонимдік) аттардан алынған терминдерді пайдалануды ұсынады, осылайша грек тіліндегі Анатолия терминіне негізделіп, Сириялық-Анатолиялық немесе Сиро-Анатолиялық сияқты атауларды ұсынады. Гректердің кейінірек берген, бірақ ежелгі арамейлер мен олардың жерін (Арам) белгілеу үшін қолданған «Сирия» атауын анахронизм ретінде қолдану осы атаулардың ішінде. Кейбір батыс ғалымдары қолдайтын шетелдік терминдерге деген осындай бейімділік мәдени тұрғысынан жаңғырықсыз және туған жердің (эндонимдік) терминологиясына немқұрайлы қарау деп есептеледі. Кейбір ғалымдар әлі де Сиро-Хетт және Нео-Хетт сияқты ескі терминдерді қолданады, бірақ бұл терминдер ғылыми әдебиетте бірнеше қосымша мағынаға ие. Анатолия тарихының б.з.д. 12-6 ғасырларды қамтитын толық кезеңін белгілеу үшін «Хеттілікке дейінгі» термині де қолданылады. Б.з.д. 8 ғасырға жататын және лувиялық және финикия тілдерінде жазылған Чинекёй екі тілді жазуының жақында табылуынан кейін қазіргі ғылыми әдебиетте «Сирия» атауының анахронизмдік қолданылуына қосымша сын айтылды. Жазуда көршілес Ассирияға сілтеме жасалған, ол «Сирия» деп аударылған, осылайша «Сирия» терминінің пайда болуы мен бастапқы мағынасы туралы басым ғылыми көзқарасқа қосымша (және ең ерте) дәлел келтірілді. Бұл термин Ассирия терминінің аферетикалық түрі ретінде пайда болды және кейінірек ежелгі гректер оны қайта анықтады, екі атау арасында аумақтық айырмашылық жасап, «Сирия» терминін батыс аймақтарын (ежелгі Арам) белгілеу үшін қолдана бастады. Ежелгі лувиялықтар үшін «Сирия» – Ассирияның өзінің атауы болған, осылайша гректердің «Сирия» терминін кейінірек қолдануы оның бастапқы мағынасынан мүлдем өзгеше екенін және Темір ғасырындағы лувиялық және арамей мемлекеттерінің тарихи шындығын ғылыми тұрғыдан сипаттағанда анахронизм екенін көрсетеді.
Қола дәуірінің аяғы мен темір дәуірінің басындағы кезең
Хетт жаңа патшалығының құлдырауы көбінесе Шығыс Жерорта теңізі сауда желілерінің біртіндеп төмендеуімен және Левант, Анатолия және Эгей теңізіндегі соңғы қола дәуірінің ірі қалаларының құлауымен байланысты. Біздің заманымыздан бұрынғы 12 ғасырдың басында Вилуза (Троя) қиратылды, ал Хетт жаңа патшалығы Қара теңіз жағалауын мекендеген каскалардың күрт шабуылына ұшырады. Олар мисяндықтармен бірігіп, Хетт жерлерінің көбін жойды, бірақ ақырында Тигр өзені маңындағы оңтүстік шекарада ассириялықтарға жеңілді. Хати, Арзава (Лидия), Алашия (Кипр), Угарит және Алалах қиратылды. Хетт астанасы Хаттуса толығымен жойылды. Ірі қалалар мен Хетт мемлекетінің құлауынан кейін, Солтүстік Месопотамияда ерте темір дәуірінде елді мекендердің таралуы және ауылға қарай көшу байқалды, көптеген кіші ауылдар, ауылдар мен шаруа қожалықтары пайда болды. Осындай кең аумақтық өзгерістер процесінде Сиро-Хетт мемлекеттері жаңа саяси құрылымдар мен мәдени байланыстарға ие өңірлік мемлекеттер түрінде пайда болды. Дэвид Хокинс Хетт императорлық әулеті мен ерте темір дәуіріндегі Мелид және Каркамиштің «Ұлы патшалары» мен «Ел иелері» арасындағы династиялық байланысты анықтады, соның нәтижесінде бұл жерлерде соңғы қола дәуірі мен ерте темір дәуірі арасындағы үзіліссіз сабақтастық дәлелденді. Мәтіндік деректерден басқа, Хетт мемлекетінен кейінгі мемлекеттердің аймақтағы мәдени сабақтастығы, соңғы қола дәуірі мен ерте темір дәуірі арасындағы кезеңде, Алеппо цитаделіндегі Дауыл құдайының ғибадатханасы және Айн Дара ғибадатханасындағы соңғы археологиялық жұмыстармен расталды, онда соңғы қола дәуірінің ғибадатхана ғимараттары темір дәуіріне үзіліссіз көшті, ерте темір дәуірінде қайта-қайта құрылыс жұмыстары жүргізілді.
Жазулар
Анадолы иероглифтеріндегі лувиялық монументальді жазулар 13-шы ғасырдағы хеттілік императорлық ескерткіштерден бастап, ерте темір дәуіріндегі Каркемиш, Мелид, Алеппо және басқа жерлердегі сиро-хеттілік жазуларға дейін дерлік үзіліссіз жалғасады. Көптеген сиро-хетт аймақтық патшалықтары өздерінің монументальді жазулары үшін лувия иероглифтерін таңдады, олар көбінесе арамей, финикиялық немесе аккад тілдеріндегі екі тілді немесе үш тілді жазуларда кездеседі. Солтүстік Месопотамияда ерте темір дәуірінде арамей және финикия тілдеріндегі әліпбилік жазу да біртіндеп тарады. Б.з.д. 10-шы – 8-ші ғасырларда Сиро-Палестина және Солтүстік Сирияның Левант жағалауындағы мәдени байланыстар кезінде гректер мен фригийліктер финикиялықтардан әліпбилік жазуды қабылдады.