Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Артур Христианович Артузов (Арту́р Христиа́нович Арту́зов (Фра́учи); 18 ақпан 1891 – 21 тамыз 1937) – 1920-1930 жылдары КСРО-ның халықаралық барлау және қарсы барлау саласындағы, сондай-ақ қауіпсіздік қызметінің және барлау жетекшісінің көрнекті тұлғасы.
Artur Khristyanovich Artuzov (name at birth: Artur Eugene Leonard Fraucci) (Арту́р Христиа́нович Арту́зов (Фра́учи); 18 February 1891 – 21 August 1937) was a leading figure in the Soviet international intelligence and counter intelligence and security officer and spymaster of the Soviet Union in the 1920s and 1930s.
Ерте өмір
Артузовтың әкесі итальяндық-швейцариялық және ірімшік жасаушы болып жұмыс істеді; анасы эстон-латыш болған. Артузов Санкт-Петербург политехникалық институтында металлургияны оқыды. Бала кезінен анасының қарындастарының күйеулері, большевик революционерлері Николай Подвойский мен Михаил Кедровпен таныс болды. Ол 1906 жылы жасөспірім кезінде заңсыз революциялық әдебиеттерді таратуға кірісті. 1909 жылы мамыр айында Новгород классикалық ерлер гимназиясын алтын медальмен бітіріп, Петроград политехникалық институтының металлургиялық бөліміне түсті. 1917 жылы ақпанда үздік дипломмен бітіріп, содан кейін профессор Владимир Грум-Гржимайлоның металлургиялық бюросында конструктор-инженер болып жұмыс істеді. 1917 жылы тамызда Нижний Тагилден іссапардан оралғаннан кейін, ол конструктор-инженер мамандығын тастап, Армия және Әскери-теңіз күштерін демобилизациялау кеңсесінде жұмыс істей бастады. 1917 жылы желтоқсанда большевик болып, Ресей революциясынан кейін Коммунистік партияға қосылды. 1917 жылдың желтоқсанынан 1918 жылдың наурызына дейін Вологда мен Архангельскте Әскери істер халық комиссариатының Тексеру комиссиясының хатшысы, ал 1918 жылдың наурызынан тамызына дейін Солтүстік майдандағы әскерге шақырылғандардың партизан отрядының басшысы болды. Содан кейін ол Мәскеу әскери округінің әскери ақпарат бюросының басшысы және Республиканың Революциялық әскери кеңесінің Әскери бақылау департаментінің белсенді бөлімінің басшысы лауазымдарын бірінен соң бірі атқарды.
Artuzov's father was Italian Swiss and employed as a cheesemaker; his mother was Estonian Latvian. Artuzov studied metallurgy at St. Petersburg Polytechnical Institute. Since childhood he was familiar with the Bolshevik revolutionaries Nikolai Podvoisky and Mikhail Kedrov, who were the husbands of his mother's sisters. He started distributing illegal revolutionary literature as a teenager in 1906. In May 1909 he graduated with a gold medal from the Novgorod classical men's gymnasium and entered the metallurgical department of the Petrograd Polytechnic Institute, from which he graduated with honors in February 1917, after which he worked as a design engineer in the Metallurgical Bureau of Professor Vladimir Grum Grzhimailo. In August 1917, after returning from a business trip to Nizhny Tagil, he decided to leave the profession of a design engineer and began working in the Office for the Demobilization of the Army and Navy. In December 1917 he became a Bolshevik and after the Russian Revolution he joined the Communist Party. From December 1917 to March 1918 he worked as secretary of the Audit Commission of the People's Commissariat for Military Affairs in Vologda and Arkhangelsk, and from March to August 1918 he was the head of the partisan detachment of conscripts on the Northern Front. Then he successively held the positions of head of the military information bureau of the Moscow Military District and head of the active part of the Military Control Department of the Revolutionary Military Council of the Republic.
19191929 жылдар
1918 жылы ол Қызыл Армияға қосылып, Ресей азамат соғысы кезінде Ақ Армияға қарсы күресті. Келесі жылы ол қарсы революция және саботажға қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссияға (Чека) қосылды. Оның ағасы, доктор Михаил Кедров, Владимир Лениннің жақын серігі және Қызыл Армияны бақылайтын Чеканың "Арнайы бөлімінің" басшысы болды. 1921 жылдың 18 шілдесінде Артузовқа Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің Президиумы Қызыл Ту ордені табысталды. 1920 жылдары Артузов Чеканың қарсы барлау бөлімі, КРО-ның басшысы болды. 1925 жылы ол "Қарсы барлау ABC" атты операциялық нұсқаулық жазды, онда идеологиялық негіздегі операцияларды пайдалану ұсынылды. Бұл стратегияның мысалы – 1922 жылдан 1927 жылға дейін жалғасқан "Траст" операциясы, ол нақты белсенділердің қызметін бақылаған жалған монархистік/контрреволюциялық ұйымдардың желісі болды. Сол сияқты, оның "Синдикат-2" операциясы "Отан және бостандық үшін халық одағы" атты кеңеске қарсы эмигрант ұйымының басшысы Борис Савинковты тұтқындауға әкелді. Артузовтың тағы бір жетістігі – 1925 жылы Сидни Рейллиді тұтқындауы болды. Артузов "Тарантелла" операциясының бастамашысы және тікелей әзірлеушісі еді. "Траст" операциясы 1927 жылы жабылды, бұл бұрынғы "Траст" агенты Александр Кутеповқа оның нағыз шығу тегін анықтауға мүмкіндік берді. Кутепов Совет Одағының ішінде бірнеше террористік операцияларды ұйымдастырды, нәтижесінде Артузов қараша айында қызметтен босатылды. Ол Иосиф Сталиннің қолдауындағы Генрих Ягода басқарған ОГПУ-ның (Чеканың ізбасары) Құпия операциялар дирекциясының орынбасары болып тағайындалды. Артузов – кәсіби шпион, көбінесе Ягодамен, оның жетілмеген дайындығына байланысты, қақтығыстарға түсті.
In 1918 he joined the Red Army and fought against the White Army during the Russian Civil War. The following year he joined the All Russian Extraordinary Commission for Combating Counter Revolution and Sabotage (Cheka). His uncle, Dr. Mikhail Kedrov, was an associate of Vladimir Lenin and was the head of the Cheka's "Special Department," which monitored the Red Army. On July 18, 1921, Artuzov was awarded the Order of the Red Banner by the Presidium of the All Russian Central Executive Committee. In the 1920s, Artuzov headed the Cheka's counterintelligence arm, KRO. In 1925 he wrote an operational manual called ABC of Counterintelligence, which recommended using ideologically based operations. An example of this strategy was Operation Trust, which lasted from 1922 to 1927, a series of phony monarchist/counter revolutionary front organizations that monitored the activities of genuine activists. Similarly, his Operation Syndicate 2 resulted in the arrest of Boris Savinkov, the head of the anti Soviet emigrant organization "People's Union for the Defense of Motherland and Freedom". Another success of Artuzov was the arrest in 1925 of Sidney Reilly. Artuzov was the initiator and direct developer of Operation Tarantella. Operation Trust was shut down in 1927, leading former Trust agent Alexander Kutepov to discover its true origins. Kutepov organized several terrorist operations inside the Soviet Union in retaliation, leading to Artuzov's dismissal in November. He was placed as second deputy assistant of the Secret Operations Directorate of OGPU, the Cheka's replacement, which was headed by Genrikh Yagoda, a protege of Joseph Stalin. Artuzov, a consummate professional spy, often clashed with the less extensively trained Yagoda.
1930 жылдар
"Траст" операциясының табысына үлделген Артузов 1930 жылы "Тарантелла" операциясын бастады. Бұл алдамшылық операциясы британдық сыртқы барлау қызметіне қарсы бағытталған еді, және операцияның басты мақсаты – Лондонды Кеңес Одағының индустрияландыруы үлкен жетістікке жеткеніне сендіру болатын. Артузов 1931 жылы ИНО басшысы болып тағайындалды. Оның басымдықтарының бірі – оперативтік қызметкерлерді даярлау курстарын әзірлеу болды; бұл әсіресе маңызды болды, себебі ұйым дипломатиялық жамылғы астында жүргізілетін операциялардан "жасырын" операцияларға көшуде еді. Артузовтың басшылығымен ИНО ОГПУ ондаған операция жүргізді, оларға ондаған қызметкер мен жүздеген агенттер қатысты. Кеңес барлау қызметінің маңызды бір саласы – неміс жұмысы болды. Артузовтың қызметкерлері кеңес басшылығына Германияның Ұлттық-социалистік партиясындағы оқиғалар, сондай-ақ бірқатар мемлекеттік органдар мен арнайы қызметтердің қызметі туралы құнды ақпарат беретін агенттер желісін құрды. Артузовтың ОГПУ Сыртқы істер департаментінде жұмыс істеген кезінде, әйгілі жасырын барлау қызметкерлері – Федор Карин, Арнольд Дойч, Теодор Малли, Дмитрий Быстролетов және тағы басқалар кеңес барлау қызметіне жұмыс істеді. 1934 жылдың сәуір және мамыр айларында Артузов Сталинмен бірге Төртінші барлау дирекциясын (әскери барлау) ИНО құрамына қосу үшін жұмыс істеді, себебі Төртінші дирекцияның ақпарат жинау жұмысының күйреуіне сілтеме жасады. Осы ауысу процесінде – Артузовқа Төртінші дирекцияның мүмкіндіктерін қайта жандандыру міндеті жүктелді – ол Төртінші дирекция директорының орынбасары болып тағайындалды, сонымен бірге ИНО басшысы лауазымында қалды. Кейіннен осы жылы екі ұйым да Ішкі істер халық комиссариатының (НКВД) құрамындағы Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасына (ГУГБ) қосылды. Сол кезде кеңес әскери барлау қызметіне жұмыс істеген Уолтер Кривицкийдің сөзіне сәйкес, Артузов 1934 жылдың маусымында Политбюро отырысында Польшамен одақ құру мүмкіндігін талқылаған кезде, нацистік Германияның күшейіп келе жатқан қатеріне қарсы Иосиф Сталинді ренжітіп алды. Артузов Польша үкіметі бұл ұсынысты қарастырмайды деп дұрыс болжады. Артузов 1935 жылдың 21 мамырында ИНО басшысы лауазымынан босатылып, ГРУ әскери барлау қызметінің бастығының орынбасары болып тағайындалды. Бұл, ГРУ-дың ұзақ жылдар бойы басшылық еткен Ян Карлович Берзин жұмыстан босатылуынан кейін болған бірнеше кадрлық өзгерістердің бірі болды, және бұл Сталиннің нацистік Германия мен Жапонның экспансиясы туралы алаңдаушылығын көрсететін болды. 1936 жылы Артузов Испания азаматтық соғысында республикашылдарды қаруландыру бағдарламасы – "X" операциясын қадағалауға көмектесті.
Encouraged by the success of Operation Trust, Artuzov spearheaded Operation Tarantella in 1930. A deception campaign aimed against British foreign intelligence, "the operation's broad aim was to convince London that industralisation of the Soviet Union was a huge success." Artuzov was promoted to head the INO in 1931. Among his priorities was development of training courses for operatives; this was especially important because the organization was moving away from operations conducted under diplomatic cover, in favor of "illegal" operations. During the command of Artuzov, the INO OGPU carried out dozens of operations, during which dozens of personnel and hundreds of agents were involved. An important aspect of the work of Soviet intelligence was the German work. Artuzov's employees created a network of agents that supplied the Soviet leadership with valuable information about the events that took place in the National Socialist Party of Germany, as well as about the activities of a number of state bodies and special services. During Artuzov's work in the Foreign Department of the OGPU, the famous illegal intelligence officers Fyodor Karin, Arnold Deutsch, Theodor Malli, Dmitry Bystroletov and others worked for Soviet intelligence. In April and May 1934, Artuzov worked with Stalin to subsume the Fourth intelligence directorate (military intelligence) into the INO, citing the recent collapse of the Fourth's HUMINT efforts. In the process of this transition—under which Artuzov was charged with reviving the Fourth's capabilities—he was made deputy director of the Fourth directorate while also staying on as head of the INO. Later that year, both organizations would become part of the Main Directorate of State Security (GUGB)—itself under the umbrella of NKVD, the People's Commissariat of Internal Affairs. According to Walter Krivitsky, who was working for Soviet military intelligence at the time, Artuzov accidentally angered Joseph Stalin at a meeting of the Politburo in June 1934, when they were discussing the possibility of an alliance with Poland against the rising threat from Nazi Germany. Artuzov correctly forecast that the Polish government would not consider the proposition. Artuzov stepped down as head of INO on May 21, 1935, and was appointed deputy head of military intelligence, the GRU. This was one of several personnel changes following dismissal of the long serving head of the GRU, Yan Karlovich Berzin, which may have reflected Stalin's anxiety about Nazi Germany and Japanese expansion. In 1936, Artuzov helped supervise Operation X, a program to arm the Republicans in the Spanish Civil War.
Тазарту, өлтіру және оңалту
Артузов 1937 жылғы 11 қаңтарда ұлтшыл көшбасшы және Қытайдың де-факто билеушісі Чан Кайшыны ұрлаған қытайлық әскери қолбасшы Чан Хсуэ Лянға жолданатын жеделхат жобасын жасағандығы үшін қызметтен босатылды. Бұл жеделхат Чан Кайшыны өлтіруге шақырып тұрған. Қытай коммунистерінің басшысы Мао Цзэдун Қытайда коммунистердің жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін Чан Кайшының өлімін қалаған, бірақ Сталиннің басты мақсаты – Жапонияның Сібірге басып кіруіне жол бермеу болды. Ол Мао Цзэдунга Чан Кайшының босатылуын қамтамасыз етуді тапсырды. Артузов НКВД-ның архив бөліміне ауыстырылып, ұйым тарихын жазуға жіберілді. 1937 жылғы наурыз айында, Уолтер Кривицкийдің сөзіне сүйенсек, ол өзін құтқаруға тырысты, себебі НКВД-ның жаңа басшысы Николай Ежов бұрынғы НКВД басшысы Генрих Ягодамен байланысы бар офицерлерді тазарта бастады. Абрам Слуцкий Артузовты жауаптап, айыптады. Артузов 1937 жылғы 13 мамырда «жасаушылық», «террор», «НКВД-ның ішіндегі контрреволюциялық ұйымға қатысу» айыптарымен тұтқындалды. 1937 жылғы 8 шілдеде ол лауазымынан алынды. Тергеуді НКВД хатшылығының басшысы Я. А. Дейч жүргізді. Оның өлім жазасын Сталин, Станислав Косьор, Вячеслав Молотов, Лазар Каганович және Климент Ворошилов 1937 жылғы 20 тамызда бекітті; ол 1937 жылғы 21 тамызда атылды. Оның күлі Донской зираттарының крематорийінің талап етілмейтін күлдерінің 1-ші қабіріне жерленді. 1956 жылғы 7 наурызда КСРО-ның Бүкілодақтық әскери комиссиясы оны өлімнен кейін ақтады.
Artuzov was sacked on 11 January 1937, as the author of a draft telegram to the Chinese warlord Chang Hsueh liang, who had kidnapped the nationalist leader and de facto ruler of China, Chiang Kai shek, which urged the warlord to kill Chiang. Mao Zedong, leader of the Chinese communists, wanted Chiang dead, to increase the chances of a communist victory in China, but Stalin's prime concern was to avoid a Japanese invasion of Siberia. He ordered Mao to secure Chiang's release. Artuzov was transferred to the archive department of the NKVD and commissioned to write a history of the organisation. In March 1937, again according to Walter Krivitsky, he tried to save himself when the new head of the NKVD, Nikolai Yezhov, began a purge of officers associated with the former NKVD boss, Genrikh Yagoda, by denouncing both Yagoda and Abram Slutsky, Artuzov's successor as head of the Foreign Department. Slutsky retaliated by denouncing Artuzov. Artuzov was arrested on May 13, 1937, charged with "espionage", "terror", "participation in a counter revolutionary conspiratorial organization within the NKVD". On July 8, 1937 he was dismissed from his position. The investigation was led by Ya. A. Deich, head of the Secretariat of the NKVD. His execution was approved by Stalin, Stanisław Kosior, Vyacheslav Molotov, Lazar Kaganovich, and Kliment Voroshilov on August 20, 1937; he was shot on August 21, 1937. His ashes were buried in the grave of unclaimed ashes No. 1 of the crematorium of the Donskoy cemetery. On March 7, 1956, he was posthumously rehabilitated by the All Union Military Commission of the USSR.
Мұра
Артузовтың кеңестік адам ақыл-ойымен жұмыс істеудегі көптеген еңбегі 1936-1938 жылдардағы Ұлы террор кезінде Сталиннің НКВД-ны тазартуы салдарынан жойылды, соның нәтижесінде ИНО-ның жартысынан астам оперативтік қызметкерлері атылып тасталды немесе еңбек лагерлеріне жіберілді.
Much of Artuzov's work developing Soviet human intelligence was undone by Stalin's purges of the NKVD during the Great Terror of 1936–1938, with more than half of the INO's operatives executed or sent to labor camps.