Кіріспе

Артур Христианович Артузов (Арту́р Христиа́нович Арту́зов (Фра́учи); 18 ақпан 1891 – 21 тамыз 1937) – 1920-1930 жылдары КСРО-ның халықаралық барлау және қарсы барлау саласындағы, сондай-ақ қауіпсіздік қызметінің және барлау жетекшісінің көрнекті тұлғасы.

Ерте өмір

Артузовтың әкесі итальяндық-швейцариялық және ірімшік жасаушы болып жұмыс істеді; анасы эстон-латыш болған. Артузов Санкт-Петербург политехникалық институтында металлургияны оқыды. Бала кезінен анасының қарындастарының күйеулері, большевик революционерлері Николай Подвойский мен Михаил Кедровпен таныс болды. Ол 1906 жылы жасөспірім кезінде заңсыз революциялық әдебиеттерді таратуға кірісті. 1909 жылы мамыр айында Новгород классикалық ерлер гимназиясын алтын медальмен бітіріп, Петроград политехникалық институтының металлургиялық бөліміне түсті. 1917 жылы ақпанда үздік дипломмен бітіріп, содан кейін профессор Владимир Грум-Гржимайлоның металлургиялық бюросында конструктор-инженер болып жұмыс істеді. 1917 жылы тамызда Нижний Тагилден іссапардан оралғаннан кейін, ол конструктор-инженер мамандығын тастап, Армия және Әскери-теңіз күштерін демобилизациялау кеңсесінде жұмыс істей бастады. 1917 жылы желтоқсанда большевик болып, Ресей революциясынан кейін Коммунистік партияға қосылды. 1917 жылдың желтоқсанынан 1918 жылдың наурызына дейін Вологда мен Архангельскте Әскери істер халық комиссариатының Тексеру комиссиясының хатшысы, ал 1918 жылдың наурызынан тамызына дейін Солтүстік майдандағы әскерге шақырылғандардың партизан отрядының басшысы болды. Содан кейін ол Мәскеу әскери округінің әскери ақпарат бюросының басшысы және Республиканың Революциялық әскери кеңесінің Әскери бақылау департаментінің белсенді бөлімінің басшысы лауазымдарын бірінен соң бірі атқарды.

19191929 жылдар

1918 жылы ол Қызыл Армияға қосылып, Ресей азамат соғысы кезінде Ақ Армияға қарсы күресті. Келесі жылы ол қарсы революция және саботажға қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссияға (Чека) қосылды. Оның ағасы, доктор Михаил Кедров, Владимир Лениннің жақын серігі және Қызыл Армияны бақылайтын Чеканың "Арнайы бөлімінің" басшысы болды. 1921 жылдың 18 шілдесінде Артузовқа Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің Президиумы Қызыл Ту ордені табысталды. 1920 жылдары Артузов Чеканың қарсы барлау бөлімі, КРО-ның басшысы болды. 1925 жылы ол "Қарсы барлау ABC" атты операциялық нұсқаулық жазды, онда идеологиялық негіздегі операцияларды пайдалану ұсынылды. Бұл стратегияның мысалы – 1922 жылдан 1927 жылға дейін жалғасқан "Траст" операциясы, ол нақты белсенділердің қызметін бақылаған жалған монархистік/контрреволюциялық ұйымдардың желісі болды. Сол сияқты, оның "Синдикат-2" операциясы "Отан және бостандық үшін халық одағы" атты кеңеске қарсы эмигрант ұйымының басшысы Борис Савинковты тұтқындауға әкелді. Артузовтың тағы бір жетістігі – 1925 жылы Сидни Рейллиді тұтқындауы болды. Артузов "Тарантелла" операциясының бастамашысы және тікелей әзірлеушісі еді. "Траст" операциясы 1927 жылы жабылды, бұл бұрынғы "Траст" агенты Александр Кутеповқа оның нағыз шығу тегін анықтауға мүмкіндік берді. Кутепов Совет Одағының ішінде бірнеше террористік операцияларды ұйымдастырды, нәтижесінде Артузов қараша айында қызметтен босатылды. Ол Иосиф Сталиннің қолдауындағы Генрих Ягода басқарған ОГПУ-ның (Чеканың ізбасары) Құпия операциялар дирекциясының орынбасары болып тағайындалды. Артузов – кәсіби шпион, көбінесе Ягодамен, оның жетілмеген дайындығына байланысты, қақтығыстарға түсті.

1930 жылдар

"Траст" операциясының табысына үлделген Артузов 1930 жылы "Тарантелла" операциясын бастады. Бұл алдамшылық операциясы британдық сыртқы барлау қызметіне қарсы бағытталған еді, және операцияның басты мақсаты – Лондонды Кеңес Одағының индустрияландыруы үлкен жетістікке жеткеніне сендіру болатын. Артузов 1931 жылы ИНО басшысы болып тағайындалды. Оның басымдықтарының бірі – оперативтік қызметкерлерді даярлау курстарын әзірлеу болды; бұл әсіресе маңызды болды, себебі ұйым дипломатиялық жамылғы астында жүргізілетін операциялардан "жасырын" операцияларға көшуде еді. Артузовтың басшылығымен ИНО ОГПУ ондаған операция жүргізді, оларға ондаған қызметкер мен жүздеген агенттер қатысты. Кеңес барлау қызметінің маңызды бір саласы – неміс жұмысы болды. Артузовтың қызметкерлері кеңес басшылығына Германияның Ұлттық-социалистік партиясындағы оқиғалар, сондай-ақ бірқатар мемлекеттік органдар мен арнайы қызметтердің қызметі туралы құнды ақпарат беретін агенттер желісін құрды. Артузовтың ОГПУ Сыртқы істер департаментінде жұмыс істеген кезінде, әйгілі жасырын барлау қызметкерлері – Федор Карин, Арнольд Дойч, Теодор Малли, Дмитрий Быстролетов және тағы басқалар кеңес барлау қызметіне жұмыс істеді. 1934 жылдың сәуір және мамыр айларында Артузов Сталинмен бірге Төртінші барлау дирекциясын (әскери барлау) ИНО құрамына қосу үшін жұмыс істеді, себебі Төртінші дирекцияның ақпарат жинау жұмысының күйреуіне сілтеме жасады. Осы ауысу процесінде – Артузовқа Төртінші дирекцияның мүмкіндіктерін қайта жандандыру міндеті жүктелді – ол Төртінші дирекция директорының орынбасары болып тағайындалды, сонымен бірге ИНО басшысы лауазымында қалды. Кейіннен осы жылы екі ұйым да Ішкі істер халық комиссариатының (НКВД) құрамындағы Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасына (ГУГБ) қосылды. Сол кезде кеңес әскери барлау қызметіне жұмыс істеген Уолтер Кривицкийдің сөзіне сәйкес, Артузов 1934 жылдың маусымында Политбюро отырысында Польшамен одақ құру мүмкіндігін талқылаған кезде, нацистік Германияның күшейіп келе жатқан қатеріне қарсы Иосиф Сталинді ренжітіп алды. Артузов Польша үкіметі бұл ұсынысты қарастырмайды деп дұрыс болжады. Артузов 1935 жылдың 21 мамырында ИНО басшысы лауазымынан босатылып, ГРУ әскери барлау қызметінің бастығының орынбасары болып тағайындалды. Бұл, ГРУ-дың ұзақ жылдар бойы басшылық еткен Ян Карлович Берзин жұмыстан босатылуынан кейін болған бірнеше кадрлық өзгерістердің бірі болды, және бұл Сталиннің нацистік Германия мен Жапонның экспансиясы туралы алаңдаушылығын көрсететін болды. 1936 жылы Артузов Испания азаматтық соғысында республикашылдарды қаруландыру бағдарламасы – "X" операциясын қадағалауға көмектесті.

Тазарту, өлтіру және оңалту

Артузов 1937 жылғы 11 қаңтарда ұлтшыл көшбасшы және Қытайдың де-факто билеушісі Чан Кайшыны ұрлаған қытайлық әскери қолбасшы Чан Хсуэ Лянға жолданатын жеделхат жобасын жасағандығы үшін қызметтен босатылды. Бұл жеделхат Чан Кайшыны өлтіруге шақырып тұрған. Қытай коммунистерінің басшысы Мао Цзэдун Қытайда коммунистердің жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін Чан Кайшының өлімін қалаған, бірақ Сталиннің басты мақсаты – Жапонияның Сібірге басып кіруіне жол бермеу болды. Ол Мао Цзэдунга Чан Кайшының босатылуын қамтамасыз етуді тапсырды. Артузов НКВД-ның архив бөліміне ауыстырылып, ұйым тарихын жазуға жіберілді. 1937 жылғы наурыз айында, Уолтер Кривицкийдің сөзіне сүйенсек, ол өзін құтқаруға тырысты, себебі НКВД-ның жаңа басшысы Николай Ежов бұрынғы НКВД басшысы Генрих Ягодамен байланысы бар офицерлерді тазарта бастады. Абрам Слуцкий Артузовты жауаптап, айыптады. Артузов 1937 жылғы 13 мамырда «жасаушылық», «террор», «НКВД-ның ішіндегі контрреволюциялық ұйымға қатысу» айыптарымен тұтқындалды. 1937 жылғы 8 шілдеде ол лауазымынан алынды. Тергеуді НКВД хатшылығының басшысы Я. А. Дейч жүргізді. Оның өлім жазасын Сталин, Станислав Косьор, Вячеслав Молотов, Лазар Каганович және Климент Ворошилов 1937 жылғы 20 тамызда бекітті; ол 1937 жылғы 21 тамызда атылды. Оның күлі Донской зираттарының крематорийінің талап етілмейтін күлдерінің 1-ші қабіріне жерленді. 1956 жылғы 7 наурызда КСРО-ның Бүкілодақтық әскери комиссиясы оны өлімнен кейін ақтады.

Мұра

Артузовтың кеңестік адам ақыл-ойымен жұмыс істеудегі көптеген еңбегі 1936-1938 жылдардағы Ұлы террор кезінде Сталиннің НКВД-ны тазартуы салдарынан жойылды, соның нәтижесінде ИНО-ның жартысынан астам оперативтік қызметкерлері атылып тасталды немесе еңбек лагерлеріне жіберілді.