Кіріспе

1800 жылғы қылмыстық ақылсыздық туралы заң (39 & 40 Geo. 3. c. 94) – Ұлыбритания Парламентінің психикалық денсаулығы нашарлаған қылмыскерлерді белгісіз мерзімге ұстау үшін қажетті процедураны орнатуға бағытталған заңы. Ол король Георг III-ті өлтіруге талпынған Джеймс Хэдфилдтің ісіне тікелей жауап ретінде Палатада қабылданды.

Өмірбаян

1800 жылға дейін егер айыпталушы ақыл-есінің дұрыс болмауы себепті ақталса, оны жай ғана босатып жіберетін, өйткені оны ұстауға мемлекеттік органдарға рұқсат беретін заң болған жоқ. Егер сот судьясы айыпталушыны босату қауіпті деп есептесе және оны қамауда ұстағысы келсе, онда адамды түрмеге қамау алдында жеке азаматтық сот отырысын өткізу қажет болатын. Кейбір жағдайларда билік 1744 жылғы Кезбұрыс заңы арқылы қылмыскерлерді қамауға алуға мүмкіндік алды, бірақ көп жағдайда айыпталушылар үйлеріне қайтарылды немесе отбасының қамқорлығына берілді. Ақыл-есі дұрыс еместігі туралы өтініш іс жүзінде кінәлі емес деген үкіммен теңестірілгендіктен, оны алу өте қиын болды. Сол кездегі заң қызметкерлерінің пікірі бойынша, ақыл-есі дұрыс еместігі туралы өтінішті қабылдау үшін ақылсыздық "көзге түріп, айқын" болуы керек еді. Егер ақыл-есі дұрыс болған шақта адам қылмыс жасады деп сәтті дәлелдеуге мүмкіндік болса, онда айыпталушыны кінәлі деп тануға болады, бұл мемлекеттік органдарға сол адамды қоғамның қауіпсіздігі үшін ұстауға рұқсат беретін еді.

Джеймс Хэдфилдтің соты

1800 жылы мамыр айында Джеймс Хэдфилд Дрюри-Лейн театрында король Георг III-ге қастандық жасауға тырысты. Қамауға алынған кезде ол: «Бұл әлі біткен жоқ, жасалуы тиіс әлдеқайда көп және жаман нәрселер бар» деген мәлімдеме жасады. Прокуратура бұл сөзді ол оқиғаны жоспарлап, оны орындауға қабілетті екенін дәлелдеу үшін пайдаланды. Бірақ кейін Хэдфилд өз сөзін өзгертті және «корольді өлтіруге тырысқан жоқпын» деді. Ұлыбритания короліне қарсы жасалған қастандық үшін Джеймс Хэдфилдті мемлекетке опасыздық жасауда айыптады. Бұл айыптама оның ісі үшін шешуші болды, себебі ол қарапайым адамды өлтіруге тырысқан қылмыскерлерге берілмейтін бірнеше құқыққа ие болды. Біріншіден, оның кінәлі екенін дәлелдеу үшін бір емес, екі куәгердің куәлігі қажет болды, өйткені бұл қалыпты қылмыс емес еді (1800 жылғы шілдеде патшаны өлтіруге талпыну арқылы жасалған мемлекетке опасыздық туралы заң қабылданды, ол сот процесінің тәртібі мен дәлелдеу ережелерін қалыпты кісі өлтіру ісімен бірдей етті). Екіншіден, және одан да маңыздысы, ол соттан өзінің қорғауын жүргізудің орнына, оның ісін қорғайтын екі адвокатты ұсынуын талап ете алатын болды. Хэдфилд Томас Эрскинді бас адвокаты етіп таңдады. Сол кезде Эрскин Англиядағы ең білікті заңгер саналды. Прокуратураның есімі жоққа шығаруға қатысты қатаң талаптарды көрсетуге жасаған әрекеттеріне қарамастан, Эрскин судья мен қазылар алқасын Хэдфилдтің корольдің өміріне қастандық жасағандай көрінуінің себебі – өзінің өлімі басқалардың қолынан болуы керек деген жаңылыс сеніміне байланысты екеніне көндіре алды. Нәтижесінде, ол кінәсіз деп танылды. Кереметі, сот шешімінен кейін жұртшылық наразылық білдірмеді, мүмкін, корольге ешқандай зиян келмегендіктен. Алайда, 1714 және 1744 жылдарғы шалақорлық туралы заңдарға сәйкес, Хэдфилд ақыл-есіне келгенше ұсталып тұруы керек еді, және ол ақыл-есіне келгенде босатылып, кейін корольдің өміріне тағы бір қастандық жасауы мүмкін еді. Оны заңмен ұстап алу үшін 1800 жылғы «Ақыл-есі дұрыс емес қылмыскерлер» туралы заң жобасы асық күйде Парламентке жіберілді.

Заң

Джеймс Хэдфилдтің сотынан кейін төрт күннен аспай, прокурор "Айырым жағдайларда мемлекетке қарсы көтеріліс және мемлекетке қарсы көтеріліс туралы қате пікірлер бойынша сот процестерін реттеу және қылмыс жасады деген айыппен ұсталған, ақыл-есі дұрыс емес адамдарды қауіпсіз ұстау туралы заң жобасын" ұсынды. Бұл заң жобасына 1800 жылғы Қылмыстық ақылдан тайғандар туралы заң және 1800 жылғы Елбасына опасыздық жасау туралы заң кірді, бірақ екі бөлім алғашқы заң жобасы Парламентке ұсынылғаннан кейін бөлінді. Қылмыстық ақылдан тайғандар туралы заңның шарттары мемлекетке қарсы көтеріліс, кісі өлтіру немесе қылмыс жасады деп айыпталған, ақылсыздық негізінде ақталған немесе ұсталған кезде ақылсыз болып көрінген, сотқа әкелінген немесе қудалаудың болмауынан босатылуға шақырылған адамдарға қатысты. Осы адамдармен қарым-қатынас жасаудың тәртібі былайша белгіленген: "Егер [қазылар алқасы] мұндай адамның қылмыс жасаған кезде ақыл-есі дұрыс емес екенін анықтаса, онда мұндай сот жүргізілетін сот, мұндай адамды қатаң күзетпен ұстауды бұйырады, соттың қалауы белгілі болғанға дейін, соттың қалауынша, тиісті орын мен тәртіпте". Қысқасы, Қылмыстық ақылсыздар туралы заң қылмыс жасаған адамды ақыл-есі дұрыс емес кезінде ұстап тұруды талап етеді, бұл сот пен қазылар алқасының қалауына қалдырылмайды.

Жою

Заң 1981 жылғы «Статуттық құқық (күшін жоюлар) туралы» заңмен жойылды. Қазіргі таңда психикалық денсаулығы нашар қылмыскерлерді ұстау 1983 жылғы «Психикалық денсаулық туралы» заңның 35–41 және 47–49-тармақтарымен реттеледі.

1-бөлім

Бұл бөлім Англия және Ирландия үшін 1883 жылғы "Ақымақтарды соттау туралы" заңның 4-тарауымен (46 және 47 Vict c 38) күштен жойылды, ал Шотландия үшін – 1948 жылғы "Заң кодексін қайта қарау туралы" заңның 1-тарауымен және 1-қосымшасымен.