Кіріспе

Трансильваниялық саксон тілінің диалектісі – Трансильваниялық саксондардың туған неміс диалектісі, Румынияның орталық бөлігіндегі Трансильваниядан шыққан этникалық неміс азшылық тобы. Бұл, сонымен қатар, Балтық немістері және Зипсер немістерімен бірге Орталық және Шығыс Еуропадағы неміс диаспорасының ең көне этникалық неміс және неміс тілді топтарының бірі. Трансильваниялық саксондар Румыния немістерінің кең қауымдастығын құрайтын басқа құрамдас топтардың арасындағы ең ескі этникалық неміс тобы болып табылады. Диалект өз атауымен Siweberjesch Såksesch немесе жай ғана Såksesch; неміс тілінде Siebenbürgisch Sächsisch, Siebenbürgisch sächsischer Dialekt/Mundart немесе Die siebenbürgisch sächsische Sprache (ескі неміс жазуы: Siebenbürgisch Teutsch); Трансильвания Ландлер диалектісінде Soksisch; венгр тілінде erdélyi szász nyelv; ал румын тілінде Limba săsească, săsește немесе dialectul săsesc деп аталады. Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, Трансильваниялық саксон диалектісі люксембург тіліне өте жақын (әсіресе сөздік қоры бойынша). Бұл, қазіргі Трансильваниялық саксондардың көптеген ата-бабалары 12 ғасырда, әсіресе қазіргі Сибиу округі аумағында, Остсидлунг процесінің бір бөлігі ретінде Люксембургтен келгендігімен байланысты. Олардың жағдайында Остсидлунг отарлау процесі экономикалық даму мақсатымен, бұрынғы Венгрия Корольдігінің ең шығыс шекараларын қорғау және, әсіресе Бистрица аймағында (link=no), кен өндіру үшін Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Солтүстік-Шығыс Трансильванияда жүргізілді. Осының салдарынан, Трансильваниялық саксон диалектісі жоғары орта ғасырлардан бері Трансильванияның оңтүстігінде, оңтүстік-шығысында және солтүстік-шығысында қолданылып келеді. Сонымен қатар, Трансильваниялық саксон диалектісі Шпиш (link=no), Солтүстік-Шығыс Словакиядағы, сондай-ақ Марамуреш (яғни Марамуреш округі) және Буковина (яғни Сучава округі), Солтүстік-Шығыс Румыниядағы Зипсерлер сөйлейтін Зипсер неміс диалектісіне де ұқсас. Диалекттің екі негізгі түрі немесе нұсқасы бар: Солтүстік Трансильваниялық саксон ([[:de:Nordsiebenbürgisch), Носнерлендте (Țara Năsăudului), оның ішінде Бистрица диалектісінде, және Оңтүстік Трансильваниялық саксон (link=no), оның ішінде ең маңыздысы – Сибиу диалектісі (link=no). Даму процесінде Трансильваниялық саксон диалектісіне румын және венгр тілдері де әсер еткен. Бүгінгі таңда, әлемде ана тілінде сөйлейтіндердің саны салыстырмалы түрде аз болғандықтан, диалектке қауіп төніп тұр.

Өмірбаян

Салыстырмалы тіл білімі тұрғысынан алғанда, ол Батыс Орталық неміс диалектілерінің Мозель франкониялық тобына жатады. Осы ретте, оның лексикалық жағынан люксембург тілімен тұрақты түрде көп ұқсастығы бар екенін атап өту керек. Бұл диалект негізінен Трансильванияда (қазіргі орталық Румынияда) 12-шы ғасырдың ортасы мен соңынан бастап Венгрия Корольдігіне қоныс аударған неміс, фламанд және валлон тілдерінде сөйлейтін адамдар қолданды (әсіресе 1140-1150 жылдар шамасынан 19-шы ғасырға дейін). Уақыт өте келе, саксондардың румындармен және венгрлермен (көбінесе секлерлермен) Трансильванияның оңтүстігінде, оңтүстік-шығысында және солтүстік-шығысында ғасырлар бойы бірге өмір сүргеніне байланысты, румын және венгр тілдерінің ықпалы үнемі сезілді. Трансильванияда трансильвандық саксон тілінде сөйлейтін негізгі аймақтар оңтүстік және солтүстік Трансильвания болды. Қазіргі заманда ана тілінде сөйлейтіндердің басым көпшілігі бірнеше толқындарда, бастапқыда Германия мен Австрияға, содан кейін АҚШ, Канада және басқа да Батыс Еуропа елдеріне көшіп кетті, осы процесте өз тілдерін (кем дегенде уақытша) сақтап қалды. Соңында, трансильвандық саксон диалектісін, неміс тілінің басқа диалектілерімен салыстырғанда (негізінен басқа неміс тілдерінен географиялық оқшаулануына байланысты) консервативті сипатын ескере отырып, орта ғасырларда қолданылған неміс тілінің түрі ретінде немесе, нақтырақ айтқанда, Көне Жоғары неміс немесе Орта Жоғары неміс тілі ретінде қарастыруға болады.

Трансильваниядағы диалекттің географиялық таралуы

Дәстүрлі түрде Трансильваниялық саксон диалектісі негізінен Трансильванияның ауылдық аймақтарында уақыт өте келе, Трансильваниялық саксондардың Карпат алабына орта ғасырларда (әсіресе 12 ғасырдан бастап) қоныстанғаннан бері қолданылып келді. Қалалық елді мекендерде (мысалы, Сибиу/Германштадт немесе Брашов/Крондштадт сияқты бірнеше қалаларда) стандартты неміс тілі (яғни Хохдойч) көбірек сөйленді және жазылды. Трансильваниялық саксон диалектісінің дәстүрлі түрде қолданылған аймақтары – Оңтүстік Трансильвания және Солтүстік-Шығыс Трансильвания, бұл аймақтар Трансильваниялық саксондардың жоғары орта ғасырдан бергі негізгі қоныс аумақтарын құрайды. Бұл аймақтар негізінен Сибиу, Брашов, Муреш және Бистрица-Насауд округтеріне, сондай-ақ шамалы дәрежеде Алба және Хунедоара округтеріне сәйкес келеді. Бұдан әрі, Трансильваниялық саксон диалектісі қолданылған ауылдар арасында да өзгерістерге ұшырады (яғни, бір ауылдың Трансильваниялық саксон диалектісі екіншісінен сәл өзгеше болуы мүмкін, бірақ олардың арасында белгілі бір деңгейде өзара түсіністік сақталды; мысалы, Англия/Ұлыбританиядағы 5 миль (8 км) радиуста ағылшын тілінің акценттерінің өзгеруіне ұқсас).

Диалекттің соңғы тарихы (1989 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1989 жылғы Румыния революциясына дейін Трансильвания сакстарының көпшілігі әлі де Трансильванияда тұрды. Николае Чаушескудың коммунистік диктатурасы кезінде мыңдаған сакстар Батыс Германияның коммунистік Румынияға төлеген шамамен 6 миллион долларға сатылды. 1990 жылға қарай Трансильванияда тұратын сакстардың саны күрт азайды. Коммунизм құлағаннан кейін, 1991 жылдан 1994 жылға дейін, Трансильванияда қалған көптеген Трансильвания сакстары біріккен Германияға көшіп кетуді шешті, нәтижесінде 21-ші ғасырдың басында Румынияда шамамен 20 000 Трансильвания саксы қалды (немесе Трансильвания халқының 1 пайызынан да аз). Бүгінде трансильвандық саксон тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен 200 000 адам деп есептеледі. Трансильваниялық саксон тілі – Румынияның қазіргі президенті Клаус Иоганнис үшін туған тіл, себебі ол Трансильвания саксы. Бұл сонымен қатар танымал неміс рок-жұлдызы Питер Маффайдың да ана тілі. 2011 жылғы Румыния халық санағына сәйкес, сол кезде Трансильванияда бар болғаны 11 400 Трансильвания саксы тұрды. 2021 жылғы Румыния халық санағы (Румыниядағы COVID-19 пандемиясы салдарынан 2022 жылға бір жылға кейінге шегерілді) Румыниядағы неміс азшылығының жалпы санының азайғанын және, ықтимал, Трансильванияда әлі де тұратын трансильвандық саксон тілінде сөйлейтіндердің санының одан да азайғанын көрсетті.