Бағыттар мен ориентация: денеге қатысты бағыттар (сол, оң, алға, артқа, жоғары, төмен) түсіндіріледі. Геометриялық анықтамалар мен мәдени контекст қарастырылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Салыстырмалы геометриялық бағыттар
Relative geometrical orientations
салыстырмалы бағыттарды сипаттау үшін қолданылатын ең көп таралған терминдердің басқа мағыналары
other meanings of the most common terms for relative directions
Денеге қатысты бағыттар (эгоцентрикалық координаттар деп те аталады) – бұл адам денесі немесе жол белгісі сияқты денеге шаққандағы геометриялық бағыттар. Ең көп қолданылатындары: сол және оң; алға және артқа; жоғары және төмен. Олар үш жұп өзара перпендикуляр осьтерді құрайды.
Body relative directions (also known as egocentric coordinates) are geometrical orientations relative to a body such as a human person's body or a road sign. The most common ones are: left and right; forward and backward; up and down. They form three pairs of orthogonal axes.
Дәстүрлер мен конвенциялар
Табиғи ортаның геометриясына негізделген сол және оң жақтардың анықтамалары қиындық тудыратындықтан, практикада салыстырмалы бағытты білдіретін сөздердің мағынасы дәстүр, мәдени сіңіру, білім беру және тікелей сілтеме арқылы жеткізіледі. Жоғары және төмен деген ұғымдардың бірнеше жалпы анықтамалары бар, олардың бірі Жердің гравитациясын өлшем ретінде пайдаланады. Жер мен кез келген жақын объектінің арасында күшті гравитациялық тартылыс болғандықтан, төмен – нысан еркін түскенде Жерге қатысты қозғалатын бағыт ретінде анықталады. Ал жоғары – төменге қарама-қарсы бағыт ретінде анықталады. Тағы бір кең таралған анықтамада тік тұрған адам денесі өлшем ретінде қолданылады. Бұл жағдайда жоғары – жер бетіне перпендикуляр, аяқтан басқа дейінгі бағыт ретінде анықталады. Көп жағдайда жоғары – гравитация күшіне қарама-қарсы бағытталған жағдай. Егер ортақ өлшем қажет болса, көбінесе эгоцентрлік көзқарас қолданылады. Мысалы, жол көрсеткіштері. Тағы бір мысал – сахналық қою, онда «сахнаның сол жағы» және «сахнаның оң жағы» актерлердің көрерменге қарап тұрған тұрғысынан анықталады. «Сахнаның алды» және «сахнаның арты» гравитацияға байланысты емес, бірақ конвенция бойынша көрерменнен алшақтау және көрерменге жақындау дегенді білдіреді. Эгоцентрлік емес көзқарасқа мысал – беттік макет, онда «жоғарғы жартысы», «сол жақ жиегі» сияқты салыстырмалы терминдер бақылаушы тұрғысынан анықталады, бірақ типограф үшін керісінше қолданылады, эгоцентрлік көзқарасқа оралады. Медицина мен ғылымда, мұқият анықтамалар маңызды болғандықтан, салыстырмалы бағыттар (сол және оң) – бақылаушының емес, организмнің жақтарын көрсетеді. Осыған ұқсас, геральдикада да сол және оң жақтар, елтаңбаны ұстаған адамның тұрғысынан қарастырылады. Сандарды шатастырмау үшін латын терминологиясы қолданылады: оң жақ үшін «декстер» және сол жақ үшін «синістр». «Дұрыс оң» және «дұрыс сол» терминдері көбінесе көркем бейнелерді сипаттау үшін қолданылады және суреттегі адамның «өз» оң қолы көрерменге сол жақта көрінетін шатасуды болдырмауға көмектеседі. Алға және артқа деген ұғымдар объектінің немесе организмнің қозғалысына қатысты анықталады. Алға – объектінің қозғалыс бағыты. Артқа – алға бағытқа қарама-қарсы бағыт ретінде анықталады. Балама ретінде, «алға» – бақылаушының мұрны көрсеткен бағыт болуы мүмкін, ал «артқа» – бақылаушының мұрнынан бас сүйегінің сагитталь шекарасына дейінгі бағыт ретінде анықталады. Кемеге қатысты «алға» – кеменің бағытында жатқан кез келген объектінің салыстырмалы орнын білдіреді. Симметриялық объектілер үшін алға және артқа бағыттарын күтілетін бағытқа қатысты анықтау қажет. Көптеген қалалық пойыздар жұптасқан басқару кабиналарымен симметриялы түрде салынған, ал алға, артқа, сол және оң жақтардың анықтамалары уақытша болып табылады. Магниттік полюстерден қашық болған жағдайда, магниттік компас пен күннің көмегімен қай қолыңызды қай жаққа бағыттау керектігін анықтауға болады. Күнге қарап тұрғанда, түске дейін компастың солтүстік көрсеткіші «сол» қолға қарай бағыттайды. Түстен кейін ол «оң» жаққа бағыттайды.
Since definitions of left and right based on the geometry of the natural environment are unwieldy, in practice, the meaning of relative direction words is conveyed through tradition, acculturation, education, and direct reference. One common definition of up and down uses the gravity of Earth as a frame of reference. Since there is a very noticeable force of gravity acting between the Earth and any other nearby object, down is defined as that direction which an object moves in reference to the Earth when the object is allowed to fall freely. Up is then defined as the opposite direction of down. Another common definition uses a human body, standing upright, as a frame of reference. In that case, up is defined as the direction from feet to head, perpendicular to the surface of the Earth. In most cases, up is a directionally oriented position generally opposite to that of the pull of gravity. In situations where a common frame of reference is needed, it is most common to use an egocentric view. A simple example is road signage. Another example is stage blocking, where "stage left" "stage right" are, by convention, defined from the point of view of actors facing the audience. "Upstage" and "downstage" do not follow gravity but by convention mean away from and towards the audience. An example of a non egocentric view is page layout, where the relative terms "upper half" "left margin," etc. are defined in terms of the observer but employed in reverse for a type compositor, returning to an egocentric view. In medicine and science, where precise definitions are crucial, relative directions (left and right) are the sides of the organism, not those of the observer. The same is true in heraldry, where left and right in a coat of arms is treated as if the shield were being held by the armiger. To avoid confusion, Latin terminology is employed: dexter and sinister for right and left. Proper right and proper left are terms mainly used to describe artistic images, and overcome the potential confusion that a figure's "own" right or "proper right" hand is on the left hand as the viewer sees it from the front. Forward and backward may be defined by referring to an object's or organism's motion. Forward is defined as the direction in which the object is moving. Backward is then defined as the opposite direction to forward. Alternatively, 'forward' may be the direction pointed by the observer's nose, defining 'backward' as the direction from the nose to the sagittal border in the observer's skull. With respect to a ship 'forward' would indicate the relative position of any object lying in the direction the ship is pointing. For symmetrical objects, it is also necessary to define forward and backward in terms of expected direction. Many mass transit trains are built symmetrically with paired control booths, and definitions of forward, backward, left, and right are temporary. Given significant distance from the magnetic poles, one can figure which hand is which using a magnetic compass and the sun. Facing the sun, before noon, the north pointer of the compass points to the "left" hand. After noon, it points to the "right".
Табиғи ортаның геометриясы
Оң қол ережесі – үш негізгі бағытты байланыстыратын жиі қолданылатын тәсіл. Физикада көп жылдар бойы маңызды мәселе сол қол ережесінің эквивалентті болатыны еді. Көптеген табиғи құрылымдар, оның ішінде адам денесі, белгілі бір "қолдылық" қасиетіне ие, бірақ табиғат екі мүмкіндіктің арасын ажыратпайды деп кеңінен есептелді. Бұл бөлшектер физикасындағы паритет бұзушылықтарының табылуымен өзгерді. Егер кобальт-60 атомдарының үлгісі магниттелсе және олар белгілі бір осьтің айналма жолымен айналса, олардың ядролық ыдырауынан туындаған бета-сәулелену басымдықпен сол оське қарама-қарсы бағытта таралады. Айналма жолы жоғары, алға және оңға қарай анықталуы мүмкін болғандықтан, бұл тәжірибе табиғи элементтерді ғана пайдалана отырып, сол жақ пен оң жақтың арасын нақты ажыратады: егер олар кері қайтарылса немесе атомдар оң айналма жолымен айналса, сәулелену айналу осімен бірге жүреді, оған қарама-қарсы болмайды.
A right hand rule is one common way to relate three principal directions. For many years a fundamental question in physics was whether a left hand rule would be equivalent. Many natural structures, including human bodies, follow a certain "handedness", but it was widely assumed that nature did not distinguish the two possibilities. This changed with the discovery of parity violations in particle physics. If a sample of cobalt 60 atoms is magnetized so that they spin counterclockwise around some axis, the beta radiation resulting from their nuclear decay will be preferentially directed opposite that axis. Since counter clockwise may be defined in terms of up, forward, and right, this experiment unambiguously differentiates left from right using only natural elements: if they were reversed, or the atoms spun clockwise, the radiation would follow the spin axis instead of being opposite to it.
Теңіз терминологиясы
Кемедегі адамдардың қозғалыс аясындағы салыстырмалы бағытты бейтарап түрде көрсететін теңіз терминдері – кеменің тұмсығы, соңы, порт, бақталай жағы, алдыңғы және артқы бөліктері. Бейтарап терминдердің қажеттілігі ең жақсы қайық спортында байқалады, онда экипаждың көп бөлігі артқа ("қарсы") қарап отырады, сондықтан олардың оң жағындағы ескектер қайықтың порт жағында болады. Қайықшылар сол, оң, порт және бақталай жақ терминдерін пайдаланбай, кернеу жағы мен тұмсық жағын қолдануға дайындалады. Бұл қолданыс, қайықтың соңына жақын отыратын жүзушінің (кернеушінің) ескегі қайықтың порт жағында болу дәстүрінен туындайды.
Bow, stern, port, starboard, fore and aft are nautical terms that convey an impersonal relative direction in the context of the moving frame of persons aboard a ship. The need for impersonal terms is most clearly seen in a rowing shell where the majority of the crew face aft ("backwards"), hence the oars to their right are actually on the port side of the boat. Rowers eschew the terms left, right, port and starboard in favor of stroke side and bow side. The usage derives from the tradition of having the stroke (the rower closest to the stern of the boat) oar on the port side of the boat.
Салыстырмалы бағыттары жоқ мәдениеттер
Адамның көптеген мәдениеттері бағыттарды салыстырмалы түрде қолданады, бірақ одан өзгешеліктері де бар. Австралияның абориген тілдерінің кейбіреулері, мысалы Гугу Йимитирр, Кайардилд және Кук Таайорре тілдерінде эгоцентрлік бағыттарды білдіретін сөздер жоқ; олардың орнына, сөйлеушілер тіпті кішкентай кеңістіктерді сипаттағанда да тек қана бағыттарды қолданады. Мысалы, егер олар біреуге көлік орындығында орын босату үшін жылғанын қаласа, "бірқатар шығысқа қарай жыл" дейді. Біреуге үйінде бір нәрсені қайда қалдырғанын айтқанда, "Мен оны батыс үстелдің оңтүстік жиегінде қалдырдым" дей алады. Немесе, "Аяғыңның солтүстігіндегі үлкен құмырсқаға сақ бол!" деп ескертеді. Полинезиядан Мексикаға дейін, Намибиядан Балиге дейін" басқа халықтардың да "географиялық тілдері" кең таралған. Америка тілі географиялық бағытты абсолюттік бағдар арқылы жиі қолданады.
Most human cultures use relative directions for reference, but there are exceptions. Some Australian Aboriginal languages like Guugu Yimithirr, Kayardild and Kuuk Thaayorre have no words denoting the egocentric directions; instead, speakers exclusively refer to cardinal directions, even when describing small scale spaces. For instance, if they wanted someone to move over on the car seat to make room, they might say "move a bit to the east". To tell someone where exactly they left something in their house, they might say, "I left it on the southern edge of the western table." Or they might warn a person to "look out for that big ant just north of your foot". Other peoples "from Polynesia to Mexico and from Namibia to Bali" similarly have predominantly "geographic languages". American Sign Language makes heavy use of geographical direction through absolute orientation.