Кіріспе

Қасиетті Тақтың иеліктері мен кірістері

Қасиетті Петірдің мұрасы (Patrimonium Sancti Petri) бастапқыда апостолдық Қасиетті Таққа тиесілі әртүрлі жерлер мен кірістерді білдірді. VIII ғасырдың ортасына дейін бұл толығымен жеке меншік болып келді; кейіннен ол Папаның билігіндегі аумақтарға сәйкес келді, бірақ XIII ғасырдың басынан бастап бұл термин Шіркеу Штаттарының төрт провинциясының біріне қатысты қолданыла бастады.

Рим шіркеуінің мұралық иеліктері

321 жылы Рим императоры Ұлы Константин христиан шіркеуінің мүлікке ие болуына және оны басқаруға рұқсат берді. Бұл Рим шіркеуінің мүліктері үшін алғашқы заңдық негіз болды. Кейіннен олар қайырымдылықтармен толықтырылды. Константин өзінің Римдегі Латеран сарайын шіркеуге сыйлаған болуы мүмкін. Константиннің сыйлықтары "Константиннің сыйлығы" деп белгілі жалған құжаттың пайда болуына себеп болған аңыздың тарихи ядросын құрады. Римдік ақсүйектердің бай отбасылары Константиннің үлгісін ұстанды. Олардың есімі, отбасылардың өзі жойылғаннан кейін, Рим Папалығына бір кезде сыйлаған мүліктерінің аттарында сақталды. Оның билігі тұсында Папа Сильвестр Италия, Сицилия, Антиохия, Кіші Азия, Солтүстік Африкадағы Гиппо аймағы, Армения және Месопотамияда мүліктерге ие болды. Ірі мүліктік сыйлықтар шамамен 600 жылы тоқтады. Византия императорлары Константинополь патриархатын жоғары бағалап, сыйлықтарында одан аз болды. Ломбардтармен болған соғыстар да жағымсыз әсер етті, сондықтан аз отбасылар ғана ірі мүлікті мұраға қалдыра алды.

Папалық саясаттың рөлі

Рим папасының саяси мәселесі уақыт өте келе ерекше маңызға ие болды, себебі Рим, императорлық резиденция Шығысқа көшірілгеннен кейін, жоғары саяси лауазымды тұлғалардың ордасы болмай қалды. Империяның бөлінуінен бастап, Батыс императорлары қорғанысы жақсырақ Равеннаны өз резиденциясы етіп таңдады. Осы жерде Одоакрдың және остготтардың билігінің орталығы орналасты; сондай-ақ, остготтар құлағаннан кейін, Италиядағы Византия императорының «вице-королі» – экзарх та осы жерде тұрды. Римде папа саяси келіссөздерде көбірек көзге түсе бастады; папа Лев I хун патшасы Аттиламен және вандал патшасы Гейзерихпен, ал папа Геласий I остгот патшасы Теодорикпен келіссөздер жүргізді. Кассиодор, остготтардың үстемдігі астындағы префектус преторио ретінде, папа Иоанн II-ге дүниелік мәселелерді жүктеді. Император Юстиниан 554 жылы Прагматикалық санкцияны жариялағанда, папа мен Сенатқа салмақ және өлшемдерді бақылауға жауапкершілік берілді. Содан бері екі ғасыр бойы папалар Византия үкіметінің ломбардтардың шабуылына қарсы адал қолдаушылары болды және олардың қажеттілігі одан да артты, себебі 603 жылдан кейін Сенат жойылды. Папалар енді жалғыз сот органы болды, бұл міндет көбінесе епископтарға «халық қорғаушысы» (Defensor populi) ретінде тапсырылды. Император Юстиниан II 692 жылы папа Сергий I-ді Константинополге күштеп жеткізуге тырысқанда (папа Мартин I-ге жасалғандай), император шақырған Труллан кеңесінің канондарына оның келісімін алу үшін, Равенна және оңтүстікте орналасқан Пентаполис герцогтігінің әскерлері жиналып, Римге басып кірді және императордың толық өкілеттігі бар өкілінің кетуіне мәжбүр етті. 715 жылы соңғы рет жеті шығыс папасы билік еткен папалық таққа батыстық папа Григорий II отырды, ол иконоборлық дау кезінде Исавриялық Лев III-ке қарсы тұруға тағдырланды.

Византияның орталық Италиядағы құлдырауы

Киелі үй мемлекеттерінің бастапқыда алған ерекше пішіні орталық Италия халқының Ломбардтарға қарсы соңғы деммен қорғалған аймақтары болғандығымен түсіндіріледі. 751 жылы Аистульф Равеннаны басып алды, соның арқасында экзархат пен Пентаполистің ұзақ күткен тағдыры шешілді. Аистульф Сполтоны да тікелей билігінде ұстап, бар күшін Рим герцогтығына қарсы қолданғанда, оны да ұстап тұру мүмкін емес сияқты болды. Византия әскер жібермеді, ал император Константин V жаңа папа Стефан II-нің қайталап көмек сұрауына жауап ретінде, оған Византияның ежелгі саясатын ұстандырып, Ломбардтарға қарсы тағы бір герман тайпасын қоюға кеңес берді. Тек франктар ғана Ломбардтарды бейбітшілікке мәжбүрлей алатын күшке ие болды, және олар ғана папамен тығыз байланыста болды. Карл Мартель бұрынғыда Грегорий III-нің өтініштеріне жауап бермеген еді, бірақ содан бері франк билеушілері мен папалардың арасы жақындады. Папа Захарий жақында ғана (751 жылы) Пепиннің Меровингтер тағына отырғанда, Каролингтер сарайының мэрінің пайдасына барлық күмәнді жойған сөз айтты. Сондықтан Рим Аистульфтің қатты қысымына тап болғанда, оған деген алғыстықтың белсенді түрде көрсетілуін күту орынды болды. Осыған байланысты Стефан II Аистульфке қарсы көмек сұрап, патша Пепинге зыяратшылар арқылы құпия хат жіберді және конференция өткізуді сұрады. Пепин өз кезегінде Джумиегес аббаты Дроктегангты папамен кеңесу үшін жіберді, ал кейін герцог Аухар мен Мец епископы Хродегангты папаны франк мемлекетіне алып жүру үшін жіберді. Бұрын ешбір папа Альпі тауларын аттамаған еді. Папа Стефан сапарға дайындалып жатқанда, Константинопольден хабаршы келді, ол папаға Аистульфті жеңілістерін қайтаруға көндіру үшін императорлық бұйрықты жеткізді. Стефан өзімен императорлық хабаршыны, Рим шіркеуінің бірнеше мәртебелі тұлғаларын, сондай-ақ Рим милициясына жататын аристократия өкілдерін алып, бірінші кезекте Аистульфке бет бұрды. 753 жылы папа Римді қалдырды. Аистульф папамен Павияда кездескенде, келіссөздерге түсуден немесе басып алған жерлерін қайтару туралы естіуден бас тартты. Стефан қиындықпен ғана Ломбард патшасын Франкияға сапарына кедергі келтірмеуге көндірді.

Франктердің араласуы және шіркеу мемлекеттерінің құрылуы

Рим папасы содан кейін Ұлы Сент-Бернард асуын кесіп, франк патшалығына кірді. Пепин Понтионда қонағын күтіп алып, Равенна экзархатын және Аистульф басып алған басқа да аудандарды қайтару үшін бар күшін салуға уәде берді. Папа содан кейін Парижге жақын Сен-Дениге барды. Ол Пепинмен берік достық одақ құрып, шамамен 754 жылдың қаңтарында оны алғашқы Каролинг патшасы етіп жариялады. Папа франктарды қауымнан шығарумен қорқытып, енді олардың патшаларын Каролингтерден басқа әулеттен таңдамауға міндеттеді. Сонымен қатар, ол Пепин мен оның ұлдарына «Рим патрицийі» атағын берді, бұл атақ Италиядағы ең жоғары Византиялық лауазымды тұлғалар – экзархтарға тиесілі болған. Енді франк патшасы римдіктердің қорғаушысы және олардың епископы болуға тиіс болды. Алайда, папаның тілегін орындау үшін Пепин Италияға жорық жасауға ақсүйектерінің келісімін алуға тиіс болды. Бұл өте маңызды болды, өйткені бірнеше елшіліктер Ломбард патшасын бейбіт жолмен басып алған жерлерінен бас тартуға көндіруге тырысып, бірақ сәтсіз оралды. Франк ақсүйектері Quiercy on the Oise-де ақыры келісім берді. Пепин шіркеуге белгілі бір аумақтарды беруге жазбаша уәде берді, бұл Шіркеу мемлекеттерінің алғашқы құжатты жазбасы болды. Бұл құжат сақталмаған, бірақ оның мазмұнын келесі онжылдықтардағы көптеген сілтемелер көрсетеді және ол 778-80 жылдар аралығында жасалған Fragmentum Fantuzzianum-ның бастапқы көзі болуы мүмкін. Quiercy-дің түпнұсқа құжатында Пепин папаға Аистульф басып алған Орталық Италияның жерлерін, әсіресе экзархат пен Рим герцогтігін, сондай-ақ Ломбард патшалығындағы және Сполето мен Беневенто герцогтіктеріндегі бірқатар мүліктерді қайтаруға уәде берді. Бұл жерлерді Пепин әлі басып алмағандықтан, оның уәдесі оның жасауына байланысты болды. 754 жылдың жазында Пепин мен папа Италияға жорық бастады және өзін астанасына қамап алған король Аистульфты бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті. Ломбардтар экзархат пен Пентаполистің соңғы рет басып алынған қалаларын беруге, Рим герцогтігіне және Италияның солтүстік-батысындағы Венеция мен Истрия аудандарына енді шабуыл жасамауға немесе оларды эвакуациялауға, сондай-ақ франктердің егемендігін мойындауға уәде берді. Аистульф қайтаруға уәде берген экзархат пен Пентаполистің қалалары үшін Пепин папаға жеке құжат жасады. Бұл 754 жылғы алғашқы «Сыйлық». Бірақ Пепин Альп тауларын қайтадан кесіп өткен кезде, Аистульф тағы да Римге шабуыл жасап, оны қоршауға алды. Папа Пепинге адалдық сертін қайтадан орындауға шақырды. 756 жылы Пепин әскерімен Аистульфке қарсы аттанды және оны тағы да Павияда қоршап алды. Аистульф папаға бірінші соғыстан кейін берілген қалаларды және оған қоса По өзенінің сағасындағы Коммакионы беруге мәжбүр болды. Бірақ бұл жолы уәде жеткіліксіз болды. Пепиннің елшілері экзархат пен Пентаполистің әртүрлі қалаларына барып, олардың кілттерін талап етіп алды және осы қалалардың ең жоғары билеушілері мен ең көрнекті ақсүйектерін Римге әкелді. Пепин осылайша папаға берілген қалалар үшін жаңа сыйлық актісін жасады және оны 756 жылғы екінші сыйлықпен бірге қалалардың кілттерімен бірге Санкт-Петер қабіріне қойды. Византия үкіметі франктардың бұл әрекетіне келіспеді. Ол Ломбардтардан тартып алынған аудандарды қайтарып алуға үміттенген. Бірақ Пепин Византия императоры үшін емес, папа үшін қару қолданды. Сол кездегі патшалар монастырларды салған және оларға жер берген, сонда олар үшін дұғалар жасалсын; Пепин папаға уақытша аумақтар беруді қалады, сонда ол папаның дұғаларына сенімді болады. Сондықтан Византия елшілері 756 жылғы екінші жорықтан бұрын келіп, императордан Ломбардтардан алынған қалаларды қайтаруды сұрағанда, ол қалаларды тек Римге ғана қайтаратынын айтты. Осылайша Пепин Шіркеу мемлекеттерін құрды. Шіркеу мемлекеттері белгілі бір мағынада Батыс Рим империясының шетелдік жаулап алушылардан құтылған жалғыз қалдығы болды. Рим халқы ломбардтардың қол астынан құтылғанына ризашылықпен мойындады. Сонымен қатар, папаға белгілі бір дәрежеде тәуелсіздік берілді. Пепиннің ұлы Карл Ұлының тұсында ломбардтармен қарым-қатынас тағы да шиеленісті. Адриан I ломбард патшасы Дезидерийдің Шіркеу мемлекеттерінің аумақтарын басып алғанын айтып, Карлға Киерсиде берген уәдесін еске салды. Дезидерий Карлдың туғандарының талаптарын қолдағандықтан, франк патшалығының бірлігіне қауіп тудырды және Карлдың өзінің мүдделері оған Дезидерийге қарсы тұруға мәжбүр етті. 773 жылдың күзінде Карл Италияға кірді және Дезидерийді Павияда қоршап алды. Қоршау кезінде Карл 774 жылғы Пасхада Римге барды және папаның өтініші бойынша Киерсиде берген уәделерді жаңартты. Осыдан кейін Дезидерий капитуляциялауға мәжбүр болды және Карл өзін Ломбардтардың патшасы деп жариялады. Карлдың Шіркеу мемлекеттеріне қатысты көзқарасы енді өзгерді. Ломбардтар патшасы атағымен қатар, ол әкесі ешқашан қолданбаған «Рим патрицийі» атағын да алды және бұл атаққа Пепин тұсында болмаған құқықтарды енгізді. Сонымен қатар, Адриан мен Карл арасында Пепин мен Карлдың Киерси құжатындағы міндеттемелері туралы пікір қарама-қайшылықтар туды. Адриан оны Карлдың экзархат пен Пентаполистегі Аистульфтің жаулап алған жерлерін ғана емес, сондай-ақ Орталық Италиядағы, Сполето мен Беневентодағы Ломбардтардың ертерек жаулап алған жерлерін де беруге міндеттендіретінін түсіндірді. Бірақ Карл мұндай түсіндіруге құлақ қоймады. Екі тарап та келісімге келуге ниетті болғандықтан, 781 жылы келісімге қол жеткізілді. Карл Адрианның Рим герцогтігінде және Пепиннің 754-756 жылдардағы сыйлықтарымен құрылған Шіркеу мемлекеттеріндегі егемендігін мойындады. Ол енді барлық аудандарды тізімдеген жаңа құжат жасады, онда папа басқарушы ретінде танылды. Тізімнің басында Рим герцогтігі (бұрынғы құжаттарда айтылмаған), содан кейін экзархат пен Пентаполис, Дезидерий өзінің билігінің басында қайтаруға келіскен қалалармен (Имола, Болонья, Фаэнца, Феррара, Анкона, Озимо және Умана) толықтырылды. Содан кейін мүліктер Сабин, Сполетан және Беневентан аудандары, Калабрия, Тоскана және Корсикадағы әртүрлі топтарда көрсетілді. Алайда, Карл «Патриций» ретінде Шіркеу мемлекеттеріндегі қылмыстық істер бойынша жоғары сот ретінде қарастырылуын қалады. Ол, екінші жағынан, папа сайлауының бостандығын қорғауға уәде берді және Пепин мен Стефан II арасында жасалған достық одақты жаңартты. Карл мен Адриан арасындағы келісім бұзылмады. 787 жылы Карл Шіркеу мемлекеттерін жаңа сыйлықтармен кеңейтті: Капуа және Беневенто герцогтігінің бірнеше шекаралық қалалары, сондай-ақ Ломбардиядағы бірнеше қалалар, Тоскана, Популония, Розелле, Сована, Тосканелла, Витербо, Багнореа, Орвието, Ференто, Оркия және соңғысы Читта ди Кастелло сол кезде қосылған болуы керек. Бұл шегерімдерге негізделген, өйткені Карл немесе Пепиннің заманынан ешқандай құжат сақталмаған. Адриан өте саясаткер екенін дәлелдеді және Шіркеу мемлекеттерінің екінші негізқалаушысы ретінде Стефан II-мен бірге саналады. Оның Карлмен жасаған келісімі кейінгі папалар мен Каролингтер және Ге...

Рим папасының провинциясы

XIII ғасырдың басынан бастап, Әулие Петрдің мұрасы Рим папасы Иннокентий III құрған төрт провинцияның бірі болды, бұл шіркеулік мемлекеттерді бөлудің бір бөлігі еді. Оған ежелгі Тускияның Апостолдық Төрелікке бағынған бөлігі кірді, яғни қазіргі Витербо провинциясы және Чивитавеккья ауданы. Оны папа тағайындаған ректор басқарды. Кейіннен провинциялық ректорлардың қызметін үйлестіретін және папаның тікелей өкілі болған генерал-ректордің де бар екендігі құжатталды. Патримонио провинциясы 1357 жылы кардинал Эгидио Альборнос шығарған Constitutiones Aegidianae құжатында расталды. Ректорлардың тұрақты қалалары Монтефиасконе және Витербо болды.