Жан Элион: Француз суретшісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Француз суретшісі (1904–1987)

Жан Хелион (21 сәуір 1904 – 27 қазан 1987) – француз суретшісі. Оның 1930 жылдардағы абстрактілі туындылары оны көрнекті модернист ретінде бекітті. Мансабының ортасында абстракциядан бас тарғаннан кейін ол шамамен бес он жылдық бойы бейнелі суретші ретінде жұмыс істеді. Ол бірнеше кітаптың және көптеген сындық жазбалардың авторы болды.

Ерте өмір және тәрбие

Ол Орн департаментінің Котерне қаласында такси жүргізушісі мен тігіншінің ұлы болып дүниеге келді. Алғашқы сегіз жылын әжесінің тәрбиесінде өткізгеннен кейін, ол Амиен қаласына ата-анасына қосылды, онда мектепке барды. Мектеп оқушысы кезінде картонға сурет салумен тәжірибе жасағанмен, оның ең үлкен құмарлығы – поэзия болды. Химияға да қызығушылық танытқан Хелион 1918 жылы фармацевт көмекшісі болып жұмыс істей бастады және жатын бөлмесінде лаборатория құрды. Кейін ол былай деп жазды: "Мен заттардың шынайы нәрсесінен туындайтын, олардың өзінің мәнін білдіретін пішіндер мен түстерді армандадым және оларға тартылдым. Менің бейорганикалық химияға деген құштарлығым осы пішіндерге, кристалдарға, түстерге, ашылған шындықты талдауға деген сүйіспеншіліктен туындады". 1920 жылы ол Лилльдегі l'Institut Industriel du Nord (École centrale de Lille) химия факультетіне оқуға түсті, бірақ 1921 жылы курсты бітірмей Парижге кетіп қалды. Парижде ол поэзия жазып, сәулетшінің шәкірті болып жұмыс істеді. Луврдегі зерттеу жобасы кезінде Николя Пуссен мен Филипп де Шампаньдің туындыларын тауып, суретші болуға шешім қабылдағанда өміріндегі маңызды бұрылысқа тап болды. Оның алғашқы суреттері 1922–23 жылдарға жатады. 1925 жылы архитектуралық оқуын тастап, Адлер академиясындағы бейнелеу сабақтарына қатыса бастады.

Мансап

Хелионның алғашқы туындылары Саутиннің туындыларымен сабақтас. Ол 1925 жылы Отто Фрёндлихпен танысып, кейін оны ол кездеген алғашқы абстракт суретші деп сипаттады: «Ол кезде абстракт өнер деген нәрсе бар екенін білмедім». Келесі жылы уругвайлық суретші Хоакин Торрес Гарсия оны кубизммен таныстырды, ал 1928 жылы ол алғаш рет көрмеге қатысып, Салон де Индепенданста екі картинасын көрсетті. Осы кезеңдегі жұмыстары, көбінесе натюрморттар, Торрес Гарсияның стиліне жақын, қарапайым түстермен және айқын контурлармен ерекшеленеді. 1930 жылы ол «Art Concret» тобына қосылып, неопластиктер Пит Мондриан мен Тео ван Досбургтан алынған абстрактты тік сызықты стильді қабылдады. Келесі жылдары Хелионның өнері қисық сызықтар мен көлемді формаларды қамтыды. Ол жетекші абстракт суретші ретінде танылды, сонымен қатар 1930 жылдары «Cahiers d'Art» және басқа да басылымдарда жиі жарияланған көркем сыншы және теоретик болды. 1936 жылдың шілдесінде Хелион АҚШ-қа көшіп, Нью-Йоркте, кейін Вирджиния штатындағы Рокбридж Батста студия салды. Абстрактты сурет салуын жалғастырғанмен, ол өзінің туындылары бейнелеуге қарай бет бұрып бара жатқанын сезінді және өмірден сурет салуды бастады. Бодлерді оқығаннан кейін ол қазіргі өмірдің ең құнды ерекшеліктері мен мәңгілік және геометриялық арасында үйлесім табуды көздейтін заманауилық тұжырымын қабылдады. Ол «соңғы ұлы шебер, ал Леже одан кейінгі ең ұлы» деп атаған Серат осы бодлерлік модернизмді ең жақсы бейнелейтініне сенді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына жауап ретінде Хелион 1940 жылы Францияға оралып, қарулы күштерге қосылды. 1940 жылдың 19 маусымында тұтқынға алынып, 1942 жылдың 13 ақпанына дейін Стеттин-ан-дер-Одерде (қазіргі Штецин, Польша) түрме кемесінде ұсталды, содан кейін қашып кетті. Төрт күннен кейін ол Парижге жетті, ал қазан айында Америкаға келді, онда ол радиода және лекция залдарында Бос Францияны қолдап сөз сөйледі. Оның тәжірибесі туралы «Олар мені алмайды» атты кітабы АҚШ-та бестселлер болды. 1943 жылы Хелион шапан киген адамдардың бейнесіз суреттерін салумен жұмысын қайта бастады. Әдеттегідей ойланып, ол сүйікті тақырыптарына, соның ішінде ашық терезедегі әйелдер мен газет оқыған еркектерге көптеген ұқсас нұсқалар жасады. Келесі жылдары ол қалыптасқан стиліне мультфильмдік элементтерді қосты. 1947 жылғы маңызды туындысы «À rebours» (Wrong Way Up) әйелдің жалаңаш бейнесі кері бұрылып бейнеленген бірнеше композициялардың бірі. 1949 және 1950 жылдары ол жалаңаш интерьерде өте қиын, сүйекті әйелдердің суреттерін жасады. 1951 жылы Хелион натуралистік стильді қабылдап, мансабындағы тағы бір күрт өзгеріске ұшырады. Келесі бірнеше жыл бойы ол көбінесе студияда бейнеленген фигуралар мен натюрморттарға назар аударды. Оның досы Балтус, Хелионның «Лежерді ұмытады» деген үмітіне орай, жаңа туындыларын мақұлдап: «Сіздің суретіңізде бірінші рет бақыт пен таңғалуды сезіне аламын» деді. 1960 жылдары оның стилі 1940 жылдардағы стиліне жақын болды, бірақ жаңа кеңдікке ие болды. Химиялық сезімталдық оны май бояуларын акрилге алмастыруға мәжбүр етті, оны ол мансабының соңына дейін қолданды. 1983 жылдың қазан айында ми ісігі салдарынан соқыр болғаннан кейін сурет салуды тоқтатты. Диктант бойынша ол өнер туралы үш соңғы кітап жазды. Олардың бірі «Mémoire de la chambre jaune» (1994 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді), онда ол «суреттің дауысы ең қатты еңген жерді іздегенін» айтты. Әрине, толық абстракция кезінде адам үлкен соққыны сезінеді, тіпті жарылысты да, ал нақтылыққа жақындағанда денсаулық пен шындықты қалпына келтіргендей болады. Менің жұмысымның барлық кезеңдерінің маңызы екеуін біріктіру болды».

Hélion's early works are similar to manner to Soutine. He met Otto Freundlich in 1925 and later described him as the first abstract painter he had ever met, saying, "At that time I had no idea there was such a thing as abstract art." The next year he was introduced to cubism by the Uruguayan painter Joaquín Torres García, and in 1928 he exhibited for the first time, showing two paintings at the Salon des Indépendants. His work of this period, mostly still lifes, is close in style to that of Torres García, with simplified color and bold outlines. In 1930, he joined the group Art Concret and adopted a vocabulary of abstract rectilinear form that derived from the Neoplasticists Piet Mondrian and Theo van Doesburg. During the following years Hélion's art evolved to include curved lines and volumetric forms. He became recognized as a leading abstract painter, as well as an eloquent critic and theoretician whose writings were frequently published in Cahiers d'Art and elsewhere during the 1930s. Hélion moved to the United States in July 1936, staying in New York and later Rockbridge Baths, Virginia where he built a studio. While he continued painting abstractly, he increasingly felt that his work was tending toward representation, and he began drawing from life. His reading of Baudelaire directed him toward a concept of modernity in which the most ephemeral aspects of contemporary life are reconciled with the timeless and the geometric. He believed that Seurat, who he called "the last great master, and Léger, the greatest after him", especially exemplified this Baudelairian modernism.</blockquote>

In response to the emergency of World War II, Hélion returned to France in 1940 and joined the armed forces. Taken prisoner on June 19, 1940, he was held on a prison ship at Stettin an der Oder (now Szczecin, Poland) until February 13, 1942, when he escaped. Four days later he made his way to Paris; by October he was in America, where he spoke on radio and in lecture halls in support of Free France. His book about his experiences, They Shall Not Have Me, became a best seller in the United States. Hélion resumed work in 1943 with a series of depersonalized images of men in hats. Deliberative as always, he painted many close variations on favorite themes, including women at open windows and men reading newspapers. In the following years he developed the cartoon like aspect of the style he had embraced. A major work of 1947, À rebours (Wrong Way Up), is one of several compositions in which a female nude is represented upside down. In 1949 and 1950 he painted a series of severely awkward, bony female nudes in bare interiors. In 1951 came another of the abrupt changes that mark his career, as Hélion adapted a naturalistic style. For the next several years he concentrated mostly on figures and still lifes, depicted in a studio setting. His friend Balthus, who had hoped Hélion would "forget Léger", expressed approval of the new works, saying, "For the first time in one of your paintings, one can feel happiness and wonder." In the 1960s his manner reverted to something closer to his style of the 1940s, but with a new breadth. A chemical sensitivity forced him to abandon oils for acrylics, which he used for the rest of his career. In October 1983 he stopped painting when he became blind as the result of a brain tumor. By dictation, he wrote three final books on art. In one of them, Mémoire de la chambre jaune (published posthumously in 1994), he attested to having "sought out the voice of painting wherever it sings loudest. No doubt, in complete abstraction one has the feeling of a great shock, if not an explosion, and in approaching the real, one feels health and truth restored. The whole import of the successive periods of my work was to combine the two."

Жеке

Хелион төрт рет үйленген; оның үшінші әйелі Пегги Гуггенхаймның қызы Пеген Вайл Гуггенхайм болды. Хелионның Жан Блэрмен некесінен Луи Хелион Блэр деген ұлы дүниеге келді. Ол көрнекті мемлекеттік қызметкер, профессор және Гарри С. Трумэн стипендиялық қорының көп жылғы атқарушы хатшысы болды. Хелион Жан Блэр Хелионды және оның кішкентай ұлын тастап, Францияға оралды, бұл Францияның нацистік Германияға қарсы соғыс жариялауына байланысты болған сияқты.

Мұра

1930 жылдардағы Хелионның абстракті суреттері әрқашан жоғары бағаланғанмен, оның кейінгі стильдік өзгерістері оны қазіргі заманғы бағыттан алыстатты және кейбір топтарда діннен қайту деп есептелді, бірақ соңғы жылдары қайта қарастырылуда. Рой Лихтенштейн, Нелл Блейн және Лиланд Белл Хелионның ықпалын мойындаған суретшілердің қатарында. Хелионның туындылары көптеген француз музейлерінде, сондай-ақ Нью-Йорктегі Қазіргі өнер мұражайында, Чикаго өнер институтында, Буффалодағы Олбрайт Нокс өнер галереясында (Нью-Йорк штаты), Солтүстік Каролина өнер мұражайында, Гамбург Кунстхаллесінде және Лондон Тейт галереясында сақталған. Суретшінің көптеген күнделіктері Париждегі Ұлттық кітапханада сақтаулы.