Кіріспе
Маинза Матиас Чона (21 қаңтар 1930 жыл - 11 желтоқсан 2001 жыл) – Замбия саясаткері және дипломаты, UNIP партиясын құрған адам. Ол 1970 жылдан 1973 жылға дейін Замбияның үшінші вице-президенті, ал премьер-министр қызметін екі рет атқарды: 1973 жылдың 25 тамызынан 1975 жылдың 27 мамырына дейін және 1977 жылдың 20 шілдесінен 1978 жылдың 15 маусымына дейін. 1978 жылдан 1981 жылға дейін ол Біріккен Ұлттық Тәуелсіздік Партиясының (UNIP) бас хатшысы болды, бұл партия билікте болған кезеңде Замбия саясатының иерархиясында іс жүзінде екінші тұлға болып саналды (1973–1991 жылдар). Ол Әділет министрі (1964–1968), Ішкі істер министрі (1968–1969) және Заң істері министрі мен Бас прокурор (1975–1978) сияқты түрлі мемлекеттік лауазымдарды да атқарды. 1978-1981 жылдары UNIP Бас хатшысы, ал 1984-1989 жылдары Қытай Халық Республикасындағы елші болды. Кейін Францияда елші қызметін атқарды.
Mainza Mathias Chona (21 January 1930 – 11 December 2001) was a Zambian politician and founder of UNIP who served as the third vice president of Zambia from 1970 to 1973 and Prime Minister on two occasions: from 25 August 1973 to 27 May 1975 and from 20 July 1977 to 15 June 1978. He was Secretary General of the United National Independence Party (UNIP), the ruling party, from 1978 to 1981. This position was the de facto second in command in the hierarchy of Zambian politics during the period of the One Party Participatory State (1973–1991). He also held various government positions, including Justice Minister (1964–1968), Home Affairs Minister (1968–1969) and Minister of Legal Affairs and Attorney General (1975–1978). He was Secretary General of UNIP from 1978 to 1981 and Ambassador to the People's Republic of China from 1984 to 1989. He later served as Ambassador to France until
Балалық шағы мен білімі
Чона Сикайе Чингула Намукамба 1930 жылғы 21 қаңтарда Британ колониясы Солтүстік Родезияның (кейіннен Замбияның Оңтүстік провинциясы болған) Батока провинциясындағы Монзе қаласына жақын Нампейода дүниеге келді. Оның әкесі Хамеджа Чилала (сонымен қатар, бас Чона деп те аталады). Оның анасы Нханду (Чинияма) – әкесінің бес әйелінің бірі болған. Чона бастауыш білімін Нампейодағы Чона ауылдық мектебінде (әкесінің өтініші бойынша иезуит миссиясы құрған) және Чикуниде (иезуиттердің бас штабы) алды. Чикуниде Чона католицизм дініне көшті. 1951 жылы Лусакадағы Мунали орта мектебінде орта білімін аяқтағаннан кейін Ливингстондағы жоғары сотта аудармашы болып жұмыс істеді. Бірақ, оның басты арманы – заңгер болу еді. Осы мақсатына жету үшін Чона 1955 жылы Лондонға стипендия алып барып, Грейс-Инн оқу орнында оқыды. 1958 жылы адвокаттық құқық алды. Англияда жүргенде ол Гарри Нкумбула және Кеннет Каунда сияқты басқа да африкалық ұлтшылдармен танысты. Сондай-ақ, Лондон негізделген ұлтшылдарды қолдаған ақ түсті адамдармен, мысалы Саймон Зукас және Дорис Лессингпен байланыс жасады. Осы кезде ол Матиас Майнза Чона есімін заңды түрде өзгертіп алды.
Тәуелсіздік үшін күрес
1958 жылдың желтоқсан айында Чона Солтүстік Родезияға оралды. Ол болмаған кезде саясат бірнеше бағытта алға жылды. Ақтар басымдығымен құрылған Орталық Африка Федерациясы (ОАФ) 1953 жылдың 1 тамызында құрылды, бірақ Нкумбула мен Каунда басқаратын Африка Ұлттық Конгресі (АҰК) арқылы қара халықтың әлсіз қарсылығына тап болды. Екі көшбасшы арасы ашықты, себебі Нкумбула ақ либералдардың ықпалына түсіп, қаралар көпшілігінің билігі мәселесінде келісімге келуге дайын болды. Соңында Каунда 1958 жылдың қазанында АҰК-тен бөлініп, Замбия Африка Ұлттық Конгресін (ЗАҰК) құрды, ал Нкумбула АҰК төрағасы болып қалды. Чона Лондонда АҰК мүшесі болған және ол екі фракцияның қайсысын таңдамайтын. ЗАҰК-тың белсенділігі мен «тәуелсіздік қазір» мәселесінде келісімге келмейтініне байланысты Каунда мен жаңа партияның басқа да көшбасшылары ОАФ билігімен ұсталды, ал ЗАҰК 1959 жылдың наурыз айында тыйым салынды. Чона әлі де заңды АҰК жұмысына белсенді қатысуға шешім қабылдады, бірақ Нкумбуланың партияны сақтықпен басқаруына қарсылығы одан әрі бөлінуге әкелді. Чона және басқа ұлтшылдар АҰК-тен бөлініп, 1959 жылдың қазанында Чона ЗАҰК-тың мұрагері – Біріккен Ұлттық Тәуелсіздік Партиясының (БҰТП) бірінші президенті болды. Алайда, ол өзін партияның негізін қалаушы деп санамады және 1960 жылдың қаңтарында Каунда түрмеден босатылғанда қызметтен кетті. Каунданың адал серігі ретінде Чона БҰТП президентінің орынбасары болып сайланды, бірақ ОАФ билігінің күшейіп бара жатқан бүлік тудыру айыбынан қашу үшін Солтүстік Родезиядан кетуге мәжбүр болды. Ол БҰТП-ның Лондондағы өкілі ретінде бір жылдан астам уақыт болды. Сондай-ақ, ол 1960 жылдың желтоқсанында Лондонда өткен Федералдық комиссия отырысына БҰТП делегаты ретінде қатысты және 1961 жылдың ақпанында елге оралды. 1961 жылдың маусымында Чона БҰТП-ның Ұлттық хатшысы болып сайланды және сегіз жыл бойы осы лауазымда қалды. Ол 1963 жылдың қаңтарында БҰТП мен АҰК арасындағы қысқа мерзімді коалицияны құруға зор үлес қосты. 1964 жылдың қаңтарында Каунда Солтүстік Родезияның алғашқы қара түсті кабинетін құрды және Чонаға тәуелсіздікке дейінгі БҰТП үкіметінде Әділет министрі лауазымын берді.
Тәуелсіздік алғаннан кейін
1964 жылғы қазанда тәуелсіздік алғаннан кейін Каунда Чонаға Ішкі істер министрі лауазымын берді. 1966-1969 жылдар аралығында Чона кемінде бес түрлі министрлік қызметтерді атқарды, соның ішінде портфелі жоқ министр де болды. 1969 жылы ол АҚШ-қа елші болып жіберілді. 1970 жылғы қарашада ол Замбияға қайтарылып, елдің Вице-президенті болып тағайындалды. Чонаның Замбияның конституциялық дамуына басты үлесі – оның төрағалығымен 1972 жылғы ақпанда құрылған, «бір партиялық қатысу демократиясы» (яғни бір партиялық мемлекет) конституциясын жасау бойынша ұсыныстар дайындау үшін шақырылған әйгілі Чона комиссиясы болды. Комиссияның мандаты Каунданың шешімінің артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылауға рұқсат бермеді. Соңғы оппозициялық партия – АНК комиссия жұмысын бойкоттап, конституциялық өзгерістерге сот арқылы қарсы шықты. Чонаның есебі төрт айлық халық тыңдауларының нәтижесінде дайындалып, 1972 жылғы қазан айында ұсынылды. Ол кеңінен «либералды» құжат ретінде танылды.
Екінші республика
Екінші республика 1972 жылдың желтоқсанында құрылғанмен, Ұлттық жиналыс жаңа конституцияны 1973 жылдың тамызына дейін бекітпеді. Бұл құжат Кеңес Одағының бір партиялық жүйесі үлгісінде жасалған. Конституция бір партияның (UNIP) басымдығын жариялады, бірақ Комиссияның көбірек либералды ұсыныстарын, мысалы, сот шешімісіз ұстау мерзімін шектеуді, президенттің өкілеттігін тек екі бес жылдық мерзіммен сақтауды және президенттің атқару билігін премьер-министрмен бөлісуді қамтымады. Либералды ұсыныстар сондай-ақ президент лауазымына сайлау арқылы бәсекелестік тудыруды және президенттің парламенттік кандидаттарды вето құқығын жойды. Есептің көптеген ұсыныстары назарға алынбаса да, оның ықпалы ұзаққа созылды: ол 1990-1991 жылдары көп партиялық демократияға қайта оралу туралы пікірсайыс кезінде, сондай-ақ 2001 жылы президент Фредерик Чилубаның үшінші мерзімге кандидат болуына қарсы науқан кезінде сілтеме жасалды. 1973 жылдан 1975 жылға дейін Чона премьер-министр қызметіне тағайындалды, бұл жаңа лауазым президентке бағынышты болды. Ол 1977-1978 жылдары екінші рет қызмет етті, бұрын ол Заң істері министрі және Бас прокурор болып жұмыс істеген. 1978 жылы Каунда Чонаны UNIP Бас хатшысы етіп тағайындады, ол 1981 жылдың ақпанына дейін президенттен кейінгі екінші лауазымда қалды. UNIP дәуірінің соңына дейін Чона мен Каунда жақын әріптестер болып қала берді.
"Қырыққа" айдалу
UNIP Орталық Комитетінен шығарылғаннан кейін Чона Қытайдағы елшілік қызметін қабылдаудан бас тартып, жеке заңгерлік практикасына қайта оралды. 1984 жылы ол, ақыры, Пекинге баруға келісіп, бес жылдық жерсінбілікте болды. Қытайдағы өкілеттігі аяқталған соң Замбияға оралуды ниеттенгенімен, Каунда оны Парижге ауыстырды, онда ол 1989 жылдан 1992 жылға дейін үш жылға жуық елші болып қызмет етті. Замбияға оралуға рұқсат алғаннан кейін, ол тағы да жеке заңгерлік практикамен айналысты. Заңгер ретінде ол Чилубаның үшінші рет президенттікке түсу әрекетіне қарсы сәтті күрескен Oasis Forum ұйымымен байланысты болды. Чона Замбияда жақсы басшы және Каунданың адал серігі ретінде кеңінен құрметтелді. Ол UNIP ұйымын құруға және Замбияның тәуелсіздік үшін күресіне зор үлес қосты. Замбияда бір партиялық жүйе құрудағы рөлі даулы болғанымен, ол осы мәселе бойынша жасаған есебінің кейбір аспектілері уақыттың сынағынан өтті. Ол жеке мүдделерді көздемеді және саяси лауазымдар арқылы байымады. Тонга мәдениеті, тілі және тарихына деген терең қызығушылығы оны Тонга әдебиетіне сәл үлес қосуға итермеледі: оның «Кабука Улета Тунджи» атты читонга тіліндегі романы 1956 жылы Маргарет Рорнг медалімен марапатталды. Оның қызы Елизавета Муёвве 2010 жылдан 2021 жылға дейін Замбия Жоғарғы Сотының судьясы болды. Оның бауыры Марк Чона да Замбияның саяси және қоғамдық өмірінде белгілі бір рөл атқарды. 2001 жылдың 11 желтоқсанында Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласындағы Милпарк ауруханасында диализ кезінде Маинза Чона қайтыс болды. Ол 16 желтоқсанда Замбияның Монзе қаласында жерленді.