Кіріспе

Флоренциядағы Бранкаччи шіркеуі (итальян тілінде "Cappella dei Brancacci") – Италияның орталық бөлігіндегі Флоренциядағы Санта-Мария-дель-Кармин шіркеуіндегі шіркеу. Оның кезеңнің ең танымал және ықпалды суреттерінің бірі саналатын сурет салу циклы үшін, кейде оны "Тұрғылықты Ренессанстың алғашқы кезеңіндегі Сикстин шіркеуі" деп атайды. Шіркеудің құрылысын Феличе Бранкаччи тапсырды және ол 1422 жылы басталды. Суреттер 1425-1427 жылдар аралығында орындалды. Қазіргі уақытта бұл шіркеуге Брунеллески жобалаған көршілес монастырь арқылы кіруге болады. Шіркеу мен шіркеуше жеке қарастырылады, сондықтан олардың ашылу уақыты әртүрлі және шіркеудің қалған бөлігін шіркеушеден көру қиын. Суреттік безендірудің тапсырыс берушісі – Феличе Бранкаччи, Пьетроның ұрпағы, ол 1423 жылға дейін Каирдегі Флоренция елшісі қызметін атқарған. Флоренцияға оралғаннан кейін ол Мазолино да Паникалені шіркеуін бояу үшін жалдады. Мазолиноның серігі, Мазолинодан 18 жас кіші 21 жасар Мазаччо көмектесті, бірақ сурет салу кезінде Мазолино Венгрияға кетіп, онда патшаның суретшісі болды, ал тапсырыс Мазаччоға берілді. Мазолино оралған кезде ол бұрынғы талантты шәкіртінен үйреніп жатты. Дегенмен, Мазаччо шіркеуді аяқтамай Римге шақырылды және 27 жасында Римде қайтыс болды. Шіркеудің кейбір бөліктерін Филиппино Липпи кейінірек аяқтады. Барокко дәуірінде кейбір суреттер көне деп есептелді және олардың алдына мазар орнатылды.

Суреттер

Фрескаларында Масаччо ортағасырлық сурет салтынан радикалды түрде бас тартып, жаңа Ренессанс кескіні бойынша кеңістік тұжырымын қабылдайды. Осылайша, перспектива мен жарық көлемді бейнеленген тұлғалардың күшті жекеленген адамдық өлшемде қимылдайтын терең кеңістіктерін жасайды. Сондықтан Масаччо Джоттоның жолын жалғастырып, адамды символдық бейнелеуден ажыратып, шынайы сурет салуды дамытады. Әулие Петрдің өмірінен алынған циклді Пьетро Бранкаччи, шіркеудің алғашқы иесі, өз қамқоршысы ретінде тапсырыс берді. Суреттер оқиға бойынша төменде түсіндіріледі.

Адам мен Хауаның азғырылуы

Мазолино да Паникале салған. Мазаччоның "Қуылғандарынан" ерекшеленеді, бұл сурет тыныш және күнәсіз бейнелеу. Цикл Мазолиноның осы суретімен басталады, ол Капелланы шектеуші арканың жоғарғы тіктөртбұрышына, қабырға қалыңдығының ішінде орналасқан. Бұл көрініс және қарсы жатқан көрініс ("Қуылғандар") фрескаларда баяндалған оқиғаның бастауы болып табылады, ол адамдардың Құдаймен байланысын үзу сәтін көрсетеді, кейіннен Петірдің араласуымен Мәсіх арқылы қайта жарасып кетеді. Сурет Адам мен Хауаның жанында тұрғанын көрсетеді: олар бір-біріне салмақты қимылмен қарайды, ол жыланның ұсынған алмасұлуын шаюға дайындалып тұр, жылан оның қолына жақын, ағашқа оралған. Жыланның басында қалың сары шашы бар, ол әдемілеп бейнеленген. Көрініс ұсынылысында салтанатты, қимыл-қозғалыстары мен стилі кешкі халықаралық готиканың мәнерлерін жеткізеді. Тұлғаларды өткір бұрыштарсыз қалыптастыратын жарық жұмсақ және қамқор, ал қара фон денелерді сезімтал пластикалық түрімен ерекшелендіреді, олар кеңістікте ілінгендей.

Едем бағынан қуу

Мазаччоның шедеврі – Едем бағынан қуылғандар – бұл шіркеудің жоғарғы бөлігіндегі алғашқы фреска, сол қабырғада, «Салық ақшасы» фрескасының сол жағында орналасқан. Ол жанды күшімен және бұрын-соңды көрілмеген эмоционалды реализмімен танымал. Бұл Мазолиноның Адам мен Хауаның күнә жасағанға дейінгі нәзік және әсем бейнеленген суретіне, қарсы қабырғада салынып, күрт контраст жасады. Ол өте күшті драматизммен толы, Адам мен Хауаның үстінде қанат қағып, Едем бағынан шығу жолын көрсететін қарулы періште бейнеленген: жылап тұрған күнәкарлар жұмақтың қақпаларын артта қалдырып кетеді. Бұл туынды бұрынғы Халықаралық готика стилінен түбегейлі үзілісті білдіреді; Мазолиноның тыныш композициялары да еске түспейді, ал екі библиялық ата-ана қараңғы үмітсіздікке берілген күйде, періштенің қатал үңілуінен қиналған болып суреттелген. Ол, қынымен шығырылған қылышымен, оларды күшпен қуғынға салады, мұндай шиеленіс бұрынғы суреттерде кездеспеген. Ишараттары өте сөйлеуші: жұмақтың қақпасынан шығу кезінде, онда құдайлық сәулелер шашырап тұр, Адам үмітсіздік пен өкінішпен бетін жасырады; Хауа ұяттан жалаңаштығын жауып, азапты бетпен жылайды. Денелердің динамикасы, әсіресе Адамның, фигураларға бұрын-соңды болмаған құштарлық сыйлайды, олар жерге берік тұрып, оларды жарықтан түскен көлеңкелермен көрсетеді. Эмоционалдық драманы күшейтетін көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер бар: Адамның ылғалды және жабысқақ шашы (Жерде ол ауыр еңбек пен ласпен күреседі), періштенің жоғарыдан құлай түскендей көрінетін поздасы. Хауаның поздасы ежелгі бейнелеуден алынған, ол – ұялмаған Венера (Венера Пудика). 1990 жылғы реставрация кезінде жұптың жалаңаштығын жамылған жапырақтар алынып тасталды.

Петір шақырады

Мазолиноның туындысы. Сол жақтағы лунетте, 1746-48 жылдары қиратылған, Мазолино Петір мен Андрейді шақыруын, яғни олардың шақырылуын бейнелеген. Бұл туралы Вазари, Бокки және Балдинуччи сияқты бұрынғы куәгерлердің айғақтары арқасында білеміз. Роберто Лонги бұл жоғалған фресканың кейінірек салынған суретін бірінші болып анықтады. Сурет лунеттің жоғарғы қисығымен толық сәйкес келмесе де, қазіргі таңда өте сенімді болжам ретінде қарастырылады. Бұл сахнада Мазолино композицияны теңіз және аспан болып екі бөлікке бөлген.

Ла Навицелла

Қарама-қарсы лунетте Навичелла фрескасы бейнеленген, бұл Мәсіх су үстінде жүріп, Петірді дауылдың көтерілген толқындарынан құтқарып, қайыққа көтеріп алатын көріністің дәстүрлі атауы. Бұл лунет те қайсыбір тепе-теңдік сақтап, қарсы жатқан көрініспен үйлесімде теңіз ортасын ұсынады, соның арқасында Жаратылыс туралы бір түрлі мысал келтіріледі: Евангелистердің күмбездегі аспанынан бастап, жоғары тізілімдегі теңіздерге, орта және төменгі тізілімдердегі жерлер мен қалаларға дейін, дәл Құрандағыдай. Көрерменнің көзі бір жағынан жұмақтан, екінші жағынан жер бетіне қарай логикалық түрде ауысады. Бұл лунеттің авторы Мазолино деп есептелсе де, екі суретшінің мұнарадағы кезектесуін ескерсек, кейбіреулер бұл Мазаччоның фрескасы болуы мүмкін деген пікірді айтады.

Петірдің өкінгені

Петірдің өкініші жоғарғы тізімнің сол жарты ай тәрізді бөлігінде табылады, онда синопияның өте схемалық дайындық суреті сақталған. Бұл көрініс, Мазолиноның жұмысына қарағанда, өңдеудегі айқындылығына байланысты Мазаччоға жатқызылды.

Салым ақшасы

Шәжіредегі ең танымал сурет – жоғарғы оң жақ қабырғадағы Иса мен Петірдің бейнеленген үш бөлімді повествосі. Көп бөлігі Масаччоға жатқызылатын бұл сурет Петір мен салық жинаушының оқиғасын көрсетеді, негізінде Мәтін 17:24–27 (esv) бойынша. Сол жағында Петір балықтың аузынан монета алып жатыр, ал оң жағында – салық төлеп жатқан Петір. Сурет орындалып жатқан кезде Флоренциядағы алғашқы табыс салығы – Катастоның құрылуымен байланысты. Керемет агиографиялық тұрғыдан емес, Құдайдың шешімін көрсететін адамдық оқиға ретінде бейнеленген, яғни, нақты және күмәнсіз моральдық мағынасы бар тарихи оқиға. Повестволық жазылымда Салық үш кезеңде дамытылады: орталық бөлігінде, ғибадатхана үшін салық сұраған Мәсіх Петірге ұстаған алғашқы балықтың аузынан монета әкелуді бұйырады; сол жақта Петір жағада отырып балықтан монетаны алады; оң жақта Петір монетаны салық жинаушыға ұсынады. Үш кезең біріктірілген, ал уақыттық тізбектер кеңістіктік өлшемдермен берілген. Повестводе хронологиялық реттеме болмауының себебі – суреттегі басты мотив керемет емес, Исаның императивті қимылы арқылы білдірілген Құдайдың еркі. Оның еркі Петірдің еркіне айналады, ол Иеміздің қимылын қайталап, Мәсіхтің еркінің орындалуын бірден көрсетеді. Апостолдардың ынтымағы Исаның төңірегінде жиналып, «адамдардың аренасы» сияқты бір-біріне жақын орналасуларынан көрінеді. Дегенмен, осы міндет тек Петірге жүктелген: ол ғана әлемдік институттармен айналысуы керек. Ал, Петірдің салық жинаушыға соңғы төлем жасауы – апостолдардың бір-бірінен ажырауының символы болып табылады. Орталық топта Мәсіхтің оң қолымен жасаған қимылынан туындаған көлденең бағыттар, Петірдің және оған қарама-қарсы бұрылған салық жинаушының қимылдарымен келісіп, ең терең кеңістікте орналасқан қашу нүктелерін көрсетіп, оң топтың қимылдарымен қиылысады.

Сал адамға ем көрсетіп, Табитаны қайта тірілтеді

Оң жақ қабырғадағы жоғарғы көріністе сол жағында мүгедек сауықтырылуы, ал оң жағында Тавитаның қайта тірілтілуі бейнеленген. Фресканың авторы ретінде көбінесе Мазолино аталса да, кейбір ғалымдар Масаччоның да жұмысы бар екенін анықтады. Көріністе екі түрлі эпизод көрсетілген, екеуінде де Әулие Петр 15 ғасырғы типикалық Тоскана қаласының тұрмысын бейнелейтін орталық перспективаның қатаң ережелеріне сәйкес келіп, суреттелген. Соңғысы көбінесе Масаччоның ең маңызды үлесі деп есептеледі, ал екі орталық тұлға готикалық стильдің ықпалын көрсетеді.

Қасиетті Петір уағыздады

Мазолино да Паникале жазған. Сол қабырғаның жоғарғы бөлігінде Мазолиноның сегіз күнде аяқтаған "Петірдің уағызы" суретін көруге болады. Петір көпшілік алдында сөз сөйлеп тұрған күйінде бейнеленген, қимылы өте көрнекті. Тұрған адамдардың мінез-құлқы әртүрлі: алдыңғы қатардағы жамылған монахтың мейірімді назарынан бастап, оның артындағы қыздың және сақалды қарттың ұйқылы жай-күйіне дейін, сондай-ақ артта тұрған әйелдің қорқуы, оның уайыммен толы көздері ғана көрінеді. Таулар бұрынғы суреттен жалғасқандай көрінеді, бұл Мазаччоның ерекше белгісі болған кеңістіктік үйлесімділік. Петірдің артындағы үш бас, сол кездегі адамдардың портреттері болуы мүмкін, оң жақтағы екі монах сияқты: бұрын барлығы Мазаччоның туындылары деп есептелген.

Неофиттердің шомылдыру рәсімі

Мазаччоның туындысы. Бүкіл композиция таңғажайып реализмге толы егжей-тегжейлі суреттерді ұсынады: дірілдеп тұрған жаңадан сенген адам, крещениеден кейін шашынан тамған су тамшылары, фондық жағынан алынып тасталған ақ мата. "Кангиантизм" хроматикалық әсерлері, яғни драперия контрастты түстерді пайдалану арқылы көлемі бейнеленген, бұл эффекттің нәтижесінде сәнді маталардың сияқты көрінуіне қол жеткізіледі. Мазаччо бұл эффектіге толықтырғыш түстерді қатар қоюға негізделген суреттеу техникасы арқылы жеткен, ал кейін Микеланджело да осы техниканы пайдаланған.

Қасиетті Петір өзінің көлеңкесімен ауруларды сауықтырады

Төменгі орталық қабырға, сол жағы, Масаччоның туындысы. Бұл эпизод Елшілердің істері 5:12–16 (esv) тарауын бейнелейді. Суреттің Масаччоға жатқызылуы көшелік ортаны жасау үшін қолданылған перспективалық құрылымға және қарт пен кемтардың бет-пішіндерінің табиғи реализміне негізделген. Федерико Зеридің сөзіне сәйкес, Масаччоның ағасы, суретші Джованни ди сер Джованни Гиди, Ло Шеггия деген атпен танымал, апостол Жоханның моделі болған болуы мүмкін, ал фондағы сақалды қарт адам Донателлоның портреті болуы ықтимал.

Қайыр-садақаның бөлінуі және Ананидің өлімі

Төменгі ортаңғы қабырға, оң жақта, Масаччоның суреті. Елшілердің істері 4:32; 5:1–11 (ESV) бойынша, әрбір христиан өз мүлкін сатқаннан кейін, түскен ақшаны елшілерге әкелді, олар мұқтаждарға қажеттілігіне қарай үлестірді. Бірақ Анания "сатудан түскен ақшаның бір бөлігін өзіне қалдырып, тек бір бөлігін ғана елшілердің алдына салды". Петірдің қатты сөгісінен ол жерге құлап, көз жұмды. Композиция Ананияның жерде жатқан сәтіне және жүкті әйелдің Петірден садақа алуына назар аударады, оған Иоанн да қатысады. Композициялық құрылым тығыз әрі эмоционалды, көрерменді оқиғаның ортасына тартады.

Теофилдің ұлының қайта тірілуі және Петірдің таққа отырғызылуы

Сол жақтағы төменгі қабырға, Масаччоның туындысы, шамамен елу жылдан кейін Филиппино Липпи толықтырған. Филиппино сол жақтағы бес күәгерді, кармелиттердің киімдерін және «таққа отырған» бейнедегі Әулие Петірдің қолының орталық бөлігін жасады. Якоб де Ворагиннің «Алтын аңыз» (Legenda Aurea) бойынша, түрмеден босатылғаннан кейін, Әулие Петір, Әулие Павелдің көмегімен, он төрт жыл бұрын қайтыс болған Теофилдің ұлын қайта тірілтеді. Сондықтан, адамдар Әулие Петірге құрмет көрсетіп, оған жаңа шіркеу салып, оны барлық адам құрметтейтін және дұға ететіндей етіп орналастырды. Дегенмен, бұл фресканың нағыз мағынасы сол кездегі саяси жағдаймен байланысты: Флоренция мен Милан герцогтығы арасындағы қақтығыс. Теофилдің (сол жақта, биік тұрған орында) және Флоренцияның ашкере жауы Джан Галеаццо Висконтидің арасында нақты иконографиялық сәйкестік бар. Соңғысы – қатыгез тиран, билік құмарлығы оны Флоренциямен соғысқа түсіріп, оның тәуелсіздігін жоғалтуға шама келтірді. Осы оқиғаның естелігі Флоренция Филиппо Мария Висконтимен, Джан Галеаццоның ұлымен дауласуға мәжбүр болғанда, барлық қатігездігімен қайта жаңғырды. Теофилдің (яғни Джан Галеаццоның) оң жағында отырған адам – Флоренцияның канцлері Колюччо Салютати, Ломбардиялық билеушілерге қарсы айқын сын айтқан автор. Сондықтан, Әулие Петірдің болуы – Папа Мартин V тұлғасындағы Шіркеудің Милан мен Флоренция арасындағы қақтығысты басуға тырысқан рөлін көрсетеді. Оң жақтағы төрт адамнан тұратын топ Әулие Петірді бейнелейді (суреттен бұрылып), Мазолино (ең кішкентайы), Леон Баттиста Альберти (алдыңғы жолда) және Филиппо Брунеллески (соңғысы). Портреттерді жиі пайдалану, суреттегі қиял әлемін және көрерменнің жеке тәжірибесін жақындастырады. Масаччоның замандастары үшін бұл көріністі өздерінің және олардың әлеуметтік шындығының көрінесі ретінде түсіну оңай болған. Фрескадағы тұлғалар өз әлемінің кеңейтілген кеңістігін толтырып, табиғи мінез-құлық көрсетеді: олар жақсырақ көру үшін мойындарын созады, көршілерінің үстінен қарап, қолмен әрекет етеді, байқап тұрады және келесі күәгермен оқиға туралы әңгімелейді.

Қамауда отырған Петірдің қасына келген Пауыл

Филиппино Липпидің туындысы. Цикл сол жаққа қарай жалғасады, бағанада, төменгі тізілімде, Филиппино Липпи салған түрмедегі Әулие Петрге Әулие Пауылдың келуі көрінісі бейнеленген. Әулие Петр терезеде көрінеді, ал келуші көрерменге арқасын бұрған. Бұл көрініс Мазаччоның суретіне негіделген болуы мүмкін, себебі ол Теофил ұлының қайта тірілуі көрінісімен архитектуралық тұрғыдан байланысты. Мазаччоның 1427 жылы Римге кеткеніне байланысты Бранкаччи капелласының әрлеуі аяқталмай қалды, ол бір жылдан кейін қайтыс болды. Сонымен қатар, 1436 жылы тапсырыс берушінің жер аударылуы фрескаларды басқа суретшілермен аяқтауға кедерес келтірді; шындығында, Мазаччо салған кейбір бөліктер Бранкаччи отбасы мүшелерінің бейнеленгеніне байланысты, бір түрі damnatio memoriae ретінде алынып тасталған болуы мүмкін. Тек осы отбасының 1480 жылы Флоренцияға оралуымен фрескалар қайта жаңғыртылды, бұл ретте ұлы Мазаччо дәстүріне жақын және адал суретшіге тапсырыс берілді, яғни оның алғашқы шәкірті Филиппино Липпидің ұлы. Филиппиноның қатысуы нақты құжатталмаған, бірақ Джорджо Вазаридің көрсеткен белгілі бір деректеріне сүйене отырып, шамамен 1485 жылға жатқызылады.

Қамақтан босатылған қасиетті Петір

Оң жақ төменгі қабырға, оң жағы. Филиппино Липпидің туындысы. Бұл қарама-қарсы қабырғадағы түрмедегі қасиеттіге байланысты соңғы сахна. Шындығында, бұл періште арқылы түрмеден босатылған Әулие Петірді бейнелейді және толығымен Филиппино Липпиге жатқызылады. Мұнда да архитектура жақын малюндағы архитектурамен байланысты. Алдыңғы жолда семсерлі күзетші ұйықтап, таяққа сүйеніп тұр, ал керемет құтқару орын алып жатыр – бұл христиандық құтқарылуды, сондай-ақ Флоренцияның Миланмен болған жанжалдан кейін қайта қалпына келген тәуелсіздігін білдіреді.

Симон Магпен айтыс және Петірдің айқышқа шегеленуі

Төменгі оң жақ қабырға, ортасы. Филиппино Липпидің туындысы. Төменгі қатардағы үлкен панель, оң жақ қабырғада, Филиппино Липпиге тиесілі. Қала қабырғаларының сыртында (Римде, Цестий пирамидасы және Аврелий қабырғалары бойындағы ғимараттардың мерлондардан көрінуі арқылы көрсетілгендей) оң жақта Симон Маг пен Әулие Петрдің Нерон алдындағы пікір таласын, соңғысының аяқтарына жатқан бұтқа табынушылықты көруге болады. Сол жақта Петрдің айқышқа асылуы бейнеленген: әулие, Христианның орнындай асылудан бас тартқандықтан, басымен төмен қарап ілінген. Сурет көптеген портреттермен толы: оң жақтағы берет киген жас жігіт – Филиппиноның өзінің портреті. Әулие Петр мен Симон Магтың жанындағы қызыл бас киімді қарт кісі – Антонио дель Поллаюоло. Арканың астында тұрып, көрерменге қарай қарап тұрған жас жігіт – Филиппиноның досы және ұстазы Сандро Боттичеллидің портреті. Симон Магтың бейнесінде кейбір сыншылар Данте Алигьериді, Лоренцо иль Магнифико мен Агноло Полициано қолданған белгілі итальян тілінің авторы ретінде көруге тырысады.

Ықпал

Масаччоның ғылыми перспективаны қолдануы, біртұтас жарықтандыру, кьяроскуро тәсілін пайдалануы және суреттерді шынайы бейнелеудегі шеберлігі Ренессанс Флоренциясында жаңа дәстүрлерді орнатып, кейбір ғалымдардың пікірінше, жаңа Ренессанс стилінің қалыптасуына ықпал етті. Жас Микеланджело Мазаччоның туындыларын шіркеуде көшіру арқылы көркемдік білімін жетілдірген көптеген суретшілердің бірі болды. Сонымен қатар, осы шіркеуде бәсекелес мүсінші Пьетро Торриджано Микеланджелоға шабуыл жасады, ол Микеланджелоның оның сурет салу шеберлігіне жасаған сындық ескертулеріне наразы болды. Ол суретшіні соншалықты қатты ұрып, "оны бисквиттей қиратты" (Бенвенуто Челлинидің сөзімен), нәтижесінде Микеланджелоның беті боксшының бетіне айналды.

Қалпына келтіру

Шәжіре фрескалары алғаш рет 1481 және 1482 жылдары Филиппино Липпимен қалпына келтірілді, ол циклді аяқтауға да жауапты болды. Қараңғы шіркеуді жарықтандыру үшін қолданылатын шамдардың салдарынан фрескалар тез арада күйе мен кірге толып қалды. 16 ғасырдың соңында тағы бір реставрация жұмысы жүргізілді. 1670 жыл шамасында мүсіндер қосылды және фрескаларға секко техникасымен қосымша суреттер салынды, олар түрлі жалаңаштық көріністерін жасыру мақсатында жасалды. 20 ғасырдың соңындағы реставрация кезінде үстіне жағылған бояулар алынып тасталды және шаң-кір жиналды. Кейбір сыншылар, оның ішінде профессор және өнер тарихшысы Джеймс Х. Бек, бұл жұмысты сынады, ал басқалары, профессорлар, тарихшылар және реставраторлар шіркеуде жасалған жұмысты жоғары бағалады.