Кіріспе

Ерте Шығыс славяндардың ортағасырлық княздігі Полоцк княздігі (; Polocensis Ducatus), сондай-ақ Полоцк герцогтігі немесе Полоцкий Рус деп те аталады, ерте Шығыс славяндардың ортағасырлық княздігі болды. Мемлекеттің пайда болуы мен құрылған күні белгісіз. Киев Русінің жылнамаларында Полоцк қаласы Ұлы Владимирмен басып алынғаны айтылады, одан кейін ол Киев Русімен және оның билеуші Рурик әулетімен байланысты болды. Княздік Кривичтер тайпалық одағының күшімен Полоцк қаласының (қазіргі Беларусь) төңірегінде құрылған деп есептеледі. 10 ғасырдың екінші жартысында Полоцк өз әулетімен басқарылды; жылнамалардағы алғашқы билеушісі – жартылай аңызға айналған Рогволод (?–978), Рогнеданың әкесі ретінде танымал. Княздік 11-12 ғасырлардағы бірнеше мұрагерлік дағдарыстарға және Новгород жерімен соғысқа белсенді түрде қатысты. 13 ғасырда ол Ұлы Литва княздігінің құрамына енді. Ең ірі кезеңінде княздік қазіргі Солтүстік және Орталық Беларусьтың көп бөлігін, сондай-ақ бүгінгі Оңтүстік-Шығыс Латвияның шағын бөлігін қамтыды, оның ішінде (Полоцктан басқа) Витебск, Друцк, Минск, Ижаслав (қазіргі Заславье), Лагойск, Барысов, Брачислав (қазіргі Браслав), Кукейнос (қазіргі Кокнесе) және тағы да басқа қалалар кірді.

Шығу тегі

Князьдік қашан құрылғаны туралы нақты мәлімет жоқ; бұл, көбінесе, эволюциялық процесс болған. 862 жылы Полоцк алғаш рет «Бірінші жылнамада» Новгород Русінің құрамындағы Муром және Белоозеро қалаларымен бірге есімдері тіркелген. Бастапқыда Полоцк князьдігін Киевтен тағайындалған билеуші емес, жергілікті династия басқарған. Жергілікті мемлекеттілік – ерте шығыс славян тайпаларының бірігуі – Кривичтер одағындағы жергілікті саяси эволюцияның нәтижесі болды. Полоцк есімдері екінші рет толық бір ғасырдан кейін, 980 жылы айтылды, ол кезде оның билеушісі варяг әскербасы Рагнвальд немесе Рогволод болған. Жылнамада ол Полоцкке «теңізден келген» деп сипатталған, бұл варягтарды көрсету үшін қолданылатын әдеттегі тіркес. Рогволод Ресьдегі билік күресіне белсенді қатысқан. 972 жылы Киев князі Святослав I қайтыс болғаннан кейін, оның екі ұлы – Новгород князі Владимир мен Киев князі Ярополк арасында билік үшін тартыс болды. Екеуі де Полоцктан саяси және әскери қолдау күткен. Осы мақсатқа жету үшін Владимир Рогволодтың қызы Рогнедаға үйлену ұсынысын жасады. Ол бас тартты, осылайша Полоцк Ярополкпен одақтас болды. Содан кейін Владимир Полоцкке қарсы соғыс ашты. «Бірінші жылнамада» сақталған әдемі әңгімелерге сәйкес, ол қаланы басып алып, Рогнеданы оның ата-анасының алдында зорлап, содан кейін оның бүкіл отбасын өлтіріп, қаланы өртеп жіберді. Рогнеда Владимирдің әйелі болу үшін Киевке әкелінді. Осылайша жергілікті династия құрылымы жойылды. 988 жылы Владимир христиан дінін қабылдап, Анна Порфирогенетаны әйел еткеннен кейін, ол барлық бұрынғы әйелдерінен, соның ішінде Рогнедадан ажырасуға мәжбүр болды. Ол монастырьға кіріп, Анастасия есімін алды, содан кейін ұлы Изяславпен бірге Полоцк жеріне жер аударылды. Осылайша князьдік қайта құрылды, бірақ жергілікті таққа Рурик әулетінің ең үлкен тармағы отырды. Осы уақыттан бастап князьдіктің жерлері христиан дініне (Шығыс православиесіне) енді.

Тәуелсіздікке ұмтылу

1001 жылы Изяславтың орнын ұлы, Полоцк князі Брячислав иеленді. Оның билігі тұсында Полоцк Киевтен алшақтауға тырысты. Бұл шиеленістің күшеюіне Шығыс славян әулеттік заңы себеп болды: Изяслав әкесінен бұрын қайтыс болғандықтан және Киевте билік жүргізбегендіктен, Полоцк әулетінен тараған ұрпақтары Киев тағына құқығын жоғалтты. 1020 жылы Брячислав Новгородты шабуылдады, бірақ оны інісі Ярослав Мұдрыйдан тартып алды және өзінің басқа иеліктерінен бас салуға мәжбүр болды. Келесі екі ғасыр бойы Полоцк княздығын Изяславтың ұрпақтары басқарды. Киев Русінің қалған аймақтары Ярослав Мұдрыйдың ұрпақтарының бақылауында болды. Ортағасырлық Полоцктің алтын ғасыры Брячиславтың ұлы Всеславтың (1044–1101) билігімен байланысты. Ол Киевтегі азаматтық соғыстарды пайдаланып, тәуелсіздігін нығайтып, княздықтың ішкі істерін жеке басқарды. Осы кезеңде Полоцк Киев Русі мен Скандинавия арасындағы транзиттік сауда орталығына айналды. Сонымен қатар, ол Киев, Новгород және варягтар арасындағы тепе-теңдікті сақтап, тәуелсіз статусын нығайтты. Заманауи скандинавиялық сагаларда бұл қала Киев Русіндегі ең мықты бекінілген қала ретінде сипатталған. Көбінесе Изяславтың ұрпақтары Полоцк княздығын Русь князінің билігін тек формалды түрде мойындап, тәуелсіз басқарды. 10 ғасырдың соңынан бастап Полоцк батыс көршілері – қазіргі латыштар мен литвалықтардың ата-бабаларының жерлерін жаулауда да сәттілікке жетті. 13 ғасырдың басында тевтон рыцарлары Полоцктан билікті тартып алды, бірақ соңғысымен тарихи байланыс әлдеқайда мықты болды және 700 жылға жуық сақталды, бірақ бұл "одақтастықта" жетекші рөл тез арада екінші тарапқа көшті. Еуропаның соңғы язычниктары, батыл және шебер жауынгерлер – литвалықтар бастапқыда Полоцкке тевтон рыцарларымен және басқа Шығыс славян княздықтарымен соғыста көмекші әскер ретінде қызмет етті; бірақ 1183 жылдан бастап олар метрополияға бағынудан бас тартып, өз мемлекетін құрды. Полоцктегі Әйіптегі София соборы – Всеславтың 1044 және 1066 жылдар аралығында салған – Полоцктің тәуелсіздікке ұмтылысының символы болды, Новгород пен Киевтегі сол аттас шіркеулермен бәсекелесіп, Константинопольдегі алғашқы Ая Софияға сілтеме жасады (және осылайша императорлық мәртебе, билік және егемендік туралы мәлімдеме жасады).

Құлдырау

Немига өзеніндегі шайқаста жеңіліске ұшырағаннан кейін және уақытша түрмеге қамаудан кейін, Всеслав қайтыс болды, ал князьдік оның аман қалған ұлдары арасында бөлісті. Полоцк түрлі кіші феодтарға – Минск княздігі, Витебск княздігі, Друк княздігі, Ерсік княздігі және Кокнесе княздігіне – бөлінді. Жергілікті князьдар Полоцкке билік ету үшін күресіп, бір-бірімен соғыс жүргізді. Соңында Витебск князьдары жеңіске жетті. Ұзақ емес уақыт аралығында көршілес Смоленск княздігі де княздіктің бір бөлігін бақылауға талпынды. 12 ғасырдың ортасынан бастап княздіктің батысындағы жерлерде өзгерістер орын алды. Рига бекінісі Ливон Бауырластығының негізгі әскери базасына айналды. 1209 жылы неміс крестоносшылары бүгінгі Латвияның оңтүстік-шығысында орналасқан Ерсік және Кокнесе княздықтарын жаулап алды, бұл княздықтар бұрын Полоцк бақылауында болған еді. Бұл Полоцк 1212 жылы неміс саудагерлеріне еркін саяхаттауға рұқсат беруге және ливон салықтарын тоқтатуға мәжбүр етті. 1227 жылы Смоленск келісім бойынша Полоцк қаласын Рига қаласына өткізді. Полоцк пен Литваның одақтастығын және біртұтас әскери науқандар саясатын растайтын жылнамалар бар. Мысалы, Новгород шежіресінде 1198 жылы «Изяслав Лукиде князь болып тағайындалды және Новгородты литвалықтардан қорғады» деп жазылған, ал Луки Полоцкке шығысқа қарай орналасқан. Полоцк княздігі 1237-1239 жылдардағы Руське шапқыншылығынан құтылды. Алайда, язычник литвалықтар княздіктің жерлерін біріктіре бастады, ал 1240 жылы Полоцк Ұлы Литва княздығының вассалына айналды. 1307 жылы ол Литваның құрамына ресми түрде кірді, бірақ 1390 жылдарға дейін белгілі бір дәрежеде жергілікті тәуелсіздігін сақтап қалды. Содан кейін княздік жойылды және Полоцк воеводтығының құрамына енді.