Кіріспе

Армян-татар қырғындары (армян-татар соғысы, армяно-татар соғысы деп те аталады) – 1905-1907 жылдары Ресей Кавказында армяндар мен кавказ татарлары (кейіннен әзербайжандар деп аталды) арасындағы қанды этникалық қақтығыс. Бұл қырғындар 1905 жылғы Революция кезінде басталды. Ең қатыгез шайқастар 1905 жылы ақпанда Бакуде, мамыр айында Нахичеванда, тамыз айында Шушада және қарашада Елизаветаполде болды, осыдан қалалар мен Баку мұнай өндіріс аймақтарына ауыр зиян келді. Тбилисиде де азды-көпті зорлық-зомбылық орын алды. Бұл зорлық-зомбылық ұзақ жылдар бойы сақталған сенімсіздік пен антагонизм сезімін тудырды. Бұл шиеленіс армян және татар халықтары арасындағы кез келген туа таралған қақтығыстан гөрі, сол кездегі ірі саяси және әлеуметтік мәселелердің салдары болды.

Бакуде

Стокгольмдегі қауіпсіздік және даму саясаты институтының, Орталық Азия-Кавказ институты және Жібек жолы зерттеу бағдарламасы (CACI) мен Америка сыртқы саясат кеңесінің швед ғалымы Сванте Корнелл, өзінің "Шағын ұлттар мен ұлы державалар: Кавказдағы этносаяси қақтығыстарды зерттеу" атты еңбегінде Баку оқиғалары туралы қайшы пікірлер беретін түрлі дереккөздерді ұсынады. Британдық тарихшы Кристофер Дж. Уокер ("Армения: Ұлттың сақталуы" кітабының авторы), итальяндық тарихшы Луиджи Виллари және ливандық армян тарихшысы Хратч Даснабедиан сияқты авторлар азербайжандар қақтығысты бастады, оған армян жағынан күшті жауап келді деп санайды. Виллари пікірінше, 1905 жылғы ақпанда татарлар көптеген қарусыз армяндарды өлтіру арқылы қақтығысқа себепкер болды, бұл армян қауымдастығында күшті резонанс тудырды. Даснабедиан жазғандай, "жазасыз қырғын жасауға еркі берілген" азербайжандар 1905 жылғы ақпанда Бакуде қарусыз армяндарды өлтіріп, содан кейін Қарабақ сияқты басқа қалаларға тарап, армян халқына қарсы соғыс ашты, мақсаты – қырғын жасау, тонау және жою. Бұл, Дашнактарға "қарқынды және құрылысшыл азербайжандық топтардың алғашқы күшіне тоқтау салуға" және тіпті "қарсы шабуыл жасауға" және кейде азербайжандарды қатаң жазалауға" мүмкіндік берді. Грузин революционері Филип Махарадзе 1905 жылғы ақпанда Бакудегі қаза тапқандардың санын 1000-нан асып, олардың көп бөлігі армян екенін айтады. Бакудегі голланд тілшісі Шарль ван дер Лиув, "оқиғаның екінші жағын" түсіну қажеттігін баса көрсеткенімен белгілі, ол бүліктер Бакуде азербайжандық оқушы мен дүкен иесінің өлтірілуінен басталғанын, содан кейін азербайжандық халықтың Бакудегі армян аудандарына шеру ұйымдастырғанын және төрт күн ішінде 126 азербайжандық пен 218 армян қаза тапқанын мәлімдеді. Баку статистика бюросының мәліметінше, қақтығыстарда 205 армян және 111 татар қаза тапты, олардың ішінде 9 әйел, 20 бала, 13 қарт кісі және 249 адам жараланды.

Нахичеван мен Шушада

Бакудегі қақтығыстардан кейін Нахчыван ауданындағы мұсылман қауымдары Персиядан қару-жарақ жөнелтуді контрабандалық жолмен бастады. Сәуір айында аудандағы армяндарды өлтіру саны алаңдатарлық деңгейге жетті, армян қауымы Ресей билігінен қорғау сұрады. Бірақ Луиджи Виллари аудан әкімін "армяндарға қатысты өшпенді" деп, ал Ереванның вице-әкімін "армянфоб" деп сипаттайды. 25 мамырда, алдын ала жоспарланғандай, қарулы татарлар тобы Нахчыван қаласындағы базар ауданына шабуыл жасап, армян бизнесін тонап, өртеп, кездескен армяндарды өлтірді. Шамамен 50 армян қаза тапты, ал кейбір армян дүкен иелері өз дүкендерінде тірідей өртеліп өлді. Сол күні ауылдық татарлар көрші армяндарға шабуыл жасады. Виллари ресми есептерге сілтеме жасайды, онда "армян немесе аралас армян-татар халқы тұратын 52 ауылдың 47-сі шабуылға ұшырады, ал олардың 47-сінің 19-ы тұрғындарымен бірге толығымен қиратылып, тастап кетілді. Нахчыван қаласындағыларды қоса алғанда, қаза болғандардың жалпы саны 239 адамды құрады. Кейін армяндар татарлардың бір ауылына қарсы шабуыл жасап, 36 адамды өлтірді". Шушадағы жағдай Нахчываннан ерекше болды. Журналист Томас де Ваалдың сөзіне қарағанда, 300 адам қаза тапқан немесе жарақат алғандардың шамамен үштен екісі татарлар болды, себебі армяндар жақсы оқ атып, жағдайына қарай артықшылыққа ие болды.

Гянджада

Армян татарларының жаппай қырғынына дейін, армяндар Ганджак деп білген Ганджа қаласында армян халқы көптеп қоныстанған.

Талдау

Қақтығыстар қалалармен ғана шектелмеді; 128 армян және 158 татар ауылы тоналып, қиратылды, қаза болғандардың саны кем дегенде 10 000-ға жетті. Сондықтан, бір-бірінің ауылдарын жою және Бакудегі қырғындар жергілікті де, әлемдік деңгейде зор қайғыға алып келді. Фируз Каземзаде 1951 жылы жазғандай: «Бұл қырғындарға екі тараптың екеуінің де кінәсін табу мүмкін емес. Кейбір жағдайларда (Баку, Елизаветполь) бірінші оқ атып, азербайжандар бастаған, ал басқа жағдайларда (Шуша, Тифлис) армяндар бастаған». Қырғын кезінде үкімет, жеткілікті күшіне қарамастан, араласпады. Вице-король Воронцов Дашковтың өзі үкіметтік күштер қырғынды тоқтату үшін ештеңе жасамағанын айтты. 1905 жылдың сәуір айында Кавказ аймағын автомобильмен кезіп өткен француз жазушысы Клод Анеттің сөзіне қарағанда, «көптеген аз ұлт өкілдері, әсіресе азербайжандар (татарлар) мен армяндар, ежелгі қақтығыстарын қайта жақайды». Анет [Ресей] үкіметі армяндарды қоздырғыштар деп айыптағанын, бірақ ол үкімет қателік жасағанын айтты. Ол, армяндар саудагерлік топты құрап, мұсылман халқы мен грузиндерге православиелік емес болғандықтан ұнамайтындығын түсіндірді (олар Эчмиадзинде, Ереванның жанында католикосы тұратын жеке шіркеу құрған). Оның пікірінше, үкімет армяндарды үкіметке қарсы шыққандықтан ұнатпайды (армяндар қорғау үшін әділ және күшті саяси билікке ие болуды қалап, автократиялық және бюрократиялық режимнің құлауын тіледі). Анет армяндарды «өздері араласып өмір сүретін халықтардың есебінен жылдам байып, еврейлер сияқты ақша ісінде шебер болған» және «қолға-қол соғысқа орнына қорғану үшін бомба қолданған» деп сипаттады. Ол «Ресей саясаты ұзақ жылдар бойы Кавказда армяндарға қарсы бағытталған» және «Ресей саясаты татарларды армяндарға қарсы қостырды, ал армяндар зиялылыққа күдік келтірген жоқ» деп жазды.