Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян-татар қырғындары (армян-татар соғысы, армяно-татар соғысы деп те аталады) – 1905-1907 жылдары Ресей Кавказында армяндар мен кавказ татарлары (кейіннен әзербайжандар деп аталды) арасындағы қанды этникалық қақтығыс. Бұл қырғындар 1905 жылғы Революция кезінде басталды. Ең қатыгез шайқастар 1905 жылы ақпанда Бакуде, мамыр айында Нахичеванда, тамыз айында Шушада және қарашада Елизаветаполде болды, осыдан қалалар мен Баку мұнай өндіріс аймақтарына ауыр зиян келді. Тбилисиде де азды-көпті зорлық-зомбылық орын алды. Бұл зорлық-зомбылық ұзақ жылдар бойы сақталған сенімсіздік пен антагонизм сезімін тудырды. Бұл шиеленіс армян және татар халықтары арасындағы кез келген туа таралған қақтығыстан гөрі, сол кездегі ірі саяси және әлеуметтік мәселелердің салдары болды.
The Armenian–Tatar massacres (also known as the Armenian Tartar war, the Armeno Tartar war) was the bloody inter ethnic confrontation between Armenians and Caucasian Tatars (later known as Azerbaijanis) throughout the Russian Caucasus in 1905–1907. The massacres started during the Russian Revolution of 1905. The most violent clashes occurred in 1905 in February in Baku, in May in Nakhchivan, in August in Shusha and in November in Elizabethpol, heavily damaging the cities and the Baku oilfields. Some violence, although of lesser scale, broke out also in Tiflis. The violence led to a sense of distrust and animosity that persisted for many years. This tension largely resulted from the larger political and social issues of the time, rather than any inherent conflict between the Armenian and Tatar peoples.
Бакуде
Стокгольмдегі қауіпсіздік және даму саясаты институтының, Орталық Азия-Кавказ институты және Жібек жолы зерттеу бағдарламасы (CACI) мен Америка сыртқы саясат кеңесінің швед ғалымы Сванте Корнелл, өзінің "Шағын ұлттар мен ұлы державалар: Кавказдағы этносаяси қақтығыстарды зерттеу" атты еңбегінде Баку оқиғалары туралы қайшы пікірлер беретін түрлі дереккөздерді ұсынады. Британдық тарихшы Кристофер Дж. Уокер ("Армения: Ұлттың сақталуы" кітабының авторы), итальяндық тарихшы Луиджи Виллари және ливандық армян тарихшысы Хратч Даснабедиан сияқты авторлар азербайжандар қақтығысты бастады, оған армян жағынан күшті жауап келді деп санайды. Виллари пікірінше, 1905 жылғы ақпанда татарлар көптеген қарусыз армяндарды өлтіру арқылы қақтығысқа себепкер болды, бұл армян қауымдастығында күшті резонанс тудырды. Даснабедиан жазғандай, "жазасыз қырғын жасауға еркі берілген" азербайжандар 1905 жылғы ақпанда Бакуде қарусыз армяндарды өлтіріп, содан кейін Қарабақ сияқты басқа қалаларға тарап, армян халқына қарсы соғыс ашты, мақсаты – қырғын жасау, тонау және жою. Бұл, Дашнактарға "қарқынды және құрылысшыл азербайжандық топтардың алғашқы күшіне тоқтау салуға" және тіпті "қарсы шабуыл жасауға" және кейде азербайжандарды қатаң жазалауға" мүмкіндік берді. Грузин революционері Филип Махарадзе 1905 жылғы ақпанда Бакудегі қаза тапқандардың санын 1000-нан асып, олардың көп бөлігі армян екенін айтады. Бакудегі голланд тілшісі Шарль ван дер Лиув, "оқиғаның екінші жағын" түсіну қажеттігін баса көрсеткенімен белгілі, ол бүліктер Бакуде азербайжандық оқушы мен дүкен иесінің өлтірілуінен басталғанын, содан кейін азербайжандық халықтың Бакудегі армян аудандарына шеру ұйымдастырғанын және төрт күн ішінде 126 азербайжандық пен 218 армян қаза тапқанын мәлімдеді. Баку статистика бюросының мәліметінше, қақтығыстарда 205 армян және 111 татар қаза тапты, олардың ішінде 9 әйел, 20 бала, 13 қарт кісі және 249 адам жараланды.
Svante Cornell, a Swedish scholar from Stockholm based Institute for Security and Development Policy, Central Asia Caucasus Institute & Silk Road Studies Program (CACI) and American Foreign Policy Council, in his "Small nations and great powers: a study of ethnopolitical conflict in the Caucasus" provides various sources that give conflicting accounts on the Baku events. Sources such as British historian Christopher J. Walker (the author of Armenia: The Survival of a Nation, Italian historian Luigi Villari and Lebanese Armenian historian Hratch Dasnabedian, have argued that the Azeris provoked the fighting, leading to a strong Armenian response. In Villari's view, Tatars had started the conflict by killing numerous unarmed Armenians in February 1905 causing a strong response in the Armenian community. Dasnabedian wrote that the Azeris, ‘free to massacre with impunity’, ‘unleashed a war against the Armenians, with a clear intention to massacre, pillage, and destroy, killing unarmed Armenians in February 1905 in Baku, and later moving to other cities including Karabakh', which resulted in a response from the Dashnaks who managed to ‘stop the original momentum of the armed and destructive Azeri mobs’ and even ‘counterattack and sometimes severely punish’ the Azeris. Georgian revolutionary Filip Makharadze, gives the number killed in Baku in February, 1905, as more than 1,000, most of whom were Armenians. Charles van der Leeuw, a Baku based Dutch correspondent known for stressing the need for insight to “the other side of the story”, claimed that the riots started with the killing of an Azeri schoolboy and a shopkeeper in Baku, followed by an Azeri mob's march on the Armenian quarters of Baku, and 126 Azeris and 218 Armenians killed within four days. According to the Baku Statistical Bureau, 205 Armenians and 111 Tatars were killed in the clashes, of which 9 were women, 20 were children, and 13 were elderly, along with 249 wounded.
Нахичеван мен Шушада
Бакудегі қақтығыстардан кейін Нахчыван ауданындағы мұсылман қауымдары Персиядан қару-жарақ жөнелтуді контрабандалық жолмен бастады. Сәуір айында аудандағы армяндарды өлтіру саны алаңдатарлық деңгейге жетті, армян қауымы Ресей билігінен қорғау сұрады. Бірақ Луиджи Виллари аудан әкімін "армяндарға қатысты өшпенді" деп, ал Ереванның вице-әкімін "армянфоб" деп сипаттайды. 25 мамырда, алдын ала жоспарланғандай, қарулы татарлар тобы Нахчыван қаласындағы базар ауданына шабуыл жасап, армян бизнесін тонап, өртеп, кездескен армяндарды өлтірді. Шамамен 50 армян қаза тапты, ал кейбір армян дүкен иелері өз дүкендерінде тірідей өртеліп өлді. Сол күні ауылдық татарлар көрші армяндарға шабуыл жасады. Виллари ресми есептерге сілтеме жасайды, онда "армян немесе аралас армян-татар халқы тұратын 52 ауылдың 47-сі шабуылға ұшырады, ал олардың 47-сінің 19-ы тұрғындарымен бірге толығымен қиратылып, тастап кетілді. Нахчыван қаласындағыларды қоса алғанда, қаза болғандардың жалпы саны 239 адамды құрады. Кейін армяндар татарлардың бір ауылына қарсы шабуыл жасап, 36 адамды өлтірді". Шушадағы жағдай Нахчываннан ерекше болды. Журналист Томас де Ваалдың сөзіне қарағанда, 300 адам қаза тапқан немесе жарақат алғандардың шамамен үштен екісі татарлар болды, себебі армяндар жақсы оқ атып, жағдайына қарай артықшылыққа ие болды.
After the Baku clashes, Muslim communities in the Nakhchivan district began smuggling consignments of weapons from Persia. By April, murders of Armenians in the district began to assume alarming proportions and the Armenian community applied to the Russian authorities for protection. However, Luigi Villari describes the district's governor as "bitterly anti Armenian" and the vice governor in Yerevan as an "Armenophobe". On 25 May, acting on a previously arranged plan, bands of armed Tatars attacked the market area in the town of Nakhchivan, looting and burning Armenian businesses and killing any Armenians they could find. Approximately 50 Armenians were murdered and some of the Armenian shopkeepers were burnt alive in their shops. On the same day, Tatar villagers from the countryside began attacking their Armenian neighbours. Villari cites official reports mentioning that "out of a total of 52 villages with Armenian or mixed Armenian Tartar populations, 47 were attacked, and of that 47, 19 were completely destroyed and abandoned by their inhabitants. The total number of dead, including those in Nakchivan town, was 239. Later, in a revenge attack, Armenians attacked a Tartar village, killing 36 people". The situation in Shusha was different than in Nakhchivan. According to the journalist Thomas de Waal, out of the 300 killed and wounded, about two thirds were Tatars as the Armenians were better shooters and enjoyed the advantage of position.
Гянджада
Армян татарларының жаппай қырғынына дейін, армяндар Ганджак деп білген Ганджа қаласында армян халқы көптеп қоныстанған.
Prior to the Armenian Tatar massacres, Ganja, known to Armenians as Gandzak (]) had a sizable Armenian population.
Талдау
Қақтығыстар қалалармен ғана шектелмеді; 128 армян және 158 татар ауылы тоналып, қиратылды, қаза болғандардың саны кем дегенде 10 000-ға жетті. Сондықтан, бір-бірінің ауылдарын жою және Бакудегі қырғындар жергілікті де, әлемдік деңгейде зор қайғыға алып келді. Фируз Каземзаде 1951 жылы жазғандай: «Бұл қырғындарға екі тараптың екеуінің де кінәсін табу мүмкін емес. Кейбір жағдайларда (Баку, Елизаветполь) бірінші оқ атып, азербайжандар бастаған, ал басқа жағдайларда (Шуша, Тифлис) армяндар бастаған». Қырғын кезінде үкімет, жеткілікті күшіне қарамастан, араласпады. Вице-король Воронцов Дашковтың өзі үкіметтік күштер қырғынды тоқтату үшін ештеңе жасамағанын айтты. 1905 жылдың сәуір айында Кавказ аймағын автомобильмен кезіп өткен француз жазушысы Клод Анеттің сөзіне қарағанда, «көптеген аз ұлт өкілдері, әсіресе азербайжандар (татарлар) мен армяндар, ежелгі қақтығыстарын қайта жақайды». Анет [Ресей] үкіметі армяндарды қоздырғыштар деп айыптағанын, бірақ ол үкімет қателік жасағанын айтты. Ол, армяндар саудагерлік топты құрап, мұсылман халқы мен грузиндерге православиелік емес болғандықтан ұнамайтындығын түсіндірді (олар Эчмиадзинде, Ереванның жанында католикосы тұратын жеке шіркеу құрған). Оның пікірінше, үкімет армяндарды үкіметке қарсы шыққандықтан ұнатпайды (армяндар қорғау үшін әділ және күшті саяси билікке ие болуды қалап, автократиялық және бюрократиялық режимнің құлауын тіледі). Анет армяндарды «өздері араласып өмір сүретін халықтардың есебінен жылдам байып, еврейлер сияқты ақша ісінде шебер болған» және «қолға-қол соғысқа орнына қорғану үшін бомба қолданған» деп сипаттады. Ол «Ресей саясаты ұзақ жылдар бойы Кавказда армяндарға қарсы бағытталған» және «Ресей саясаты татарларды армяндарға қарсы қостырды, ал армяндар зиялылыққа күдік келтірген жоқ» деп жазды.
The clashes were not confined to the towns; 128 Armenian and 158 Tatar villages were sacked and ruined. to at least 10,000. The destruction of each other's villages and the pogroms in Baku therefore resulted in grave distress both on a local as well as on a global level. According to Firuz Kazemzadeh, writing in 1951: "it is impossible to pin the blame for the massacres on either side. It seems that in some cases (Baku, Elizavetpol) the Azerbaijanis fired the first shots, in other cases (Shusha, Tiflis) the Armenians." During the massacres, the government, despite its sufficient strength, did not intervene. Viceroy Vorontsov Dashkov himself said that government forces had done nothing to prevent the massacres.'' According to French writer Claude Anet, who in April 1905 crossed the Caucasus region by automobile, "the many minorities and, in particular, Azeris (Tatars) and Armenians resumed ancestral clashes". Anet wrote that the [Russian] government accused the Armenians of being the instigators but he believed the government was wrong. He explained that the Armenians, who formed the trading class, were not liked by the Muslim population or the Georgians for being non Orthodox (they formed a separate Church whose Catholicos resided in Etchmiadzin, near Yerevan). He thought the government disliked the Armenians for being anti government (the Armenians wanted a fair and strong political power for protection and therefore wanted the downfall of the autocratic and bureaucratic regime). Anet characterized the Armenians as "getting rich quickly at the expense of the populations in the midst of which they live and excelling in the money business like the Jews", and "using bombs for defence instead of hand to hand combat". He wrote that "for a long time Russian policy was made in the Caucasus against the Armenians" and that "Russian policy aroused the Tatars against the Armenians, who themselves were not suspected of intellectualism".