Кіріспе
Генри Джордждың 1879 жылғы «Прогресс және кедейлік: Өнеркәсіптік дағдарыстардың себебін және байлықтың өсуімен бірге кедейліктің ұлғаюын зерттеу: Шешім» кітабы – әлеуметтік теоретик және экономист Генри Джорджтың 1879 жылғы еңбегі. Бұл кітап экономикалық және технологиялық прогресс кезінде кедейліктің себептерін, сондай-ақ экономиканың циклдік өрлеу мен құлдырауға бейімділігін талдайтын зерттеме. Джордж тарих пен дедуктивті логиканы қолданып, табиғи ресурстар мен жер иелігінен алынатын экономикалық рентаны пайдалануға негізделген радикалды шешімді ұсынады. Генри Джорджтың тұңғыш кітабы «Прогресс және кедейлік» бірнеше миллион дана сатылып, 1800-жылдардың соңындағы ең көп таралған кітаптардың біріне айналды. Ол прогрессивтік дәуірдің бастауына және қазіргі Георгизм деп аталатын идеологияның негізінде дүниежүзілік әлеуметтік реформалар қозғалысына ықпал етті. Мысалы, Якоб Риис осы кітаптың жарық көрген жылына байланысты, прогрессивтік дәуірдің оянуының басталуын 1879 жыл деп нақты көрсетеді. Принстон тарихшысы Эрик Ф. Голдман «Прогресс және кедейлік» кітабының ықпалы туралы былай деп жазды: «1952 жылға дейін мен американдық реформалар тарихын зерттедім және зерттеуім барысында бірнеше рет осы фактіге кезіктім: көптеген ерлер мен әйелдер, өте әртүрлі адамдар, ХХ ғасырдағы Американы гуманитарлық салаларда жетектеген тұлғалар, жас кезінде «Прогресс және кедейлік» кітабын оқығаннан кейін ойлау жүйесінің толығымен өзгергенін айтты немесе жазды. Бұл тұрғыдан алғанда, басқа ешбір кітаптың мұндай күшті ықпалы болған жоқ». «Прогресс және кедейлік» кітабы Дания, Ұлыбритания, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты елдерде, Генри Джорджтың ықпалы зор болған аймақтарда одан да кең таралды. Заманауи дереккөздер мен тарихшылардың мәліметінше, Ұлыбританияда социалистік және классикалық либералдық белсенділердің көп бөлігі өздерінің идеологиялық дамуын Генри Джорджқа байланыстырады. Джорджтың танымалдығы уақытша емес еді; тіпті 1906 жылы британдық парламентарийлер арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, оның еңбектері Уолтер Скотт, Джон Стюарт Милль және Уильям Шекспирден де танымал болды. 1933 жылы Джон Дьюи «Прогресс және кедейлік» кітабының «саяси экономикаға қатысты барлық кітаптардың жиынтығынан да көп таралғанын» бағалады.
Progress and Poverty: An Inquiry into the Cause of Industrial Depressions and of Increase of Want with Increase of Wealth: The Remedy is an 1879 book by social theorist and economist Henry George. It is a treatise on the questions of why poverty accompanies economic and technological progress and why economies exhibit a tendency toward cyclical boom and bust. George uses history and deductive logic to argue for a radical solution focusing on the capture of economic rent from natural resource and land titles. Progress and Poverty, George's first book, sold several million copies, becoming one of the highest selling books of the late 1800s. It helped spark the Progressive Era and a worldwide social reform movement around an ideology now known as Georgism. Jacob Riis, for example, explicitly marks the beginning of the Progressive Era awakening as 1879 because of the date of this publication. The Princeton historian Eric F. Goldman wrote this about the influence of Progress and Poverty: For some years prior to 1952 I was working on a history of American reform and over and over again my research ran into this fact: an enormous number of men and women, strikingly different people, men and women who were to lead 20th century America in a dozen fields of humane activity, wrote or told someone that their whole thinking had been redirected by reading Progress and Poverty in their formative years. In this respect no other book came anywhere near comparable influence. Progress and Poverty had perhaps even a larger impact around the world, in places such as Denmark, the United Kingdom, Australia, and New Zealand, where George's influence was enormous. Contemporary sources and historians claim that in the United Kingdom, a vast majority of both socialist and classical liberal activists could trace their ideological development to Henry George. George's popularity was more than a passing phase; even by 1906, a survey of British parliamentarians revealed that the American author's writing was more popular than Walter Scott, John Stuart Mill, and William Shakespeare. In 1933, John Dewey estimated that Progress and Poverty "had a wider distribution than almost all other books on political economy put together."
Контекст
Прогресс және кедейлік технологияның кеңінен таралуына қарамастан, тіпті қалалардағыдай үлкен байлық шоғырланған жерлерде кедейліктің неге бар екенін түсіндіруге тырысады. Джордж технологиялық және әлеуметтік жетістіктердің (білім беру, мемлекеттік қызметтер сияқты) жердің құнын қалай арттырғанын көрді (табиғи ресурстар, қалалық жерлер және т.б.), соның салдарынан жерді пайдалануға мұқтаж жандардан жер иелері талап ететін байлықтың көлемін ұлғайтты. Яғни, мемлекеттік қызметтер неғұрлым жақсы болса, жерге жалдау төлемі де соғұрлым жоғары болады (өйткені сол жерді бағалаушылардың саны артады). Спекулянттардың жер бағасын, байлық өндіріліп, төлеуге жеткізілгенге дейін жылдам арттыруы, еңбекке жалақы ретінде қалған байлықтың мөлшерін азайтады, соңында маргиналды кәсіпорындардың құлауына әкеледі, бұл үлкен бизнес дағдарысына ұласады, кең ауқымды жұмыссыздыққа, мүлікті тәркілеуге және т.б. себеп болады. "Прогресс және кедейлік" кітабында Джордж бизнес дағдарысын, жұмыссыздық пен кедейліктің алдын алу үшін ұсынылған түрлі стратегияларды қарастырады, бірақ оларды қанағаттандырмайды. Оның орнына ол жер құнына бірыңғай салық салуды ұсынады. Джордж жерді "табиғаттың тегін сыйлаған барлық табиғи материалдар, күштер және мүмкіндіктер" деп анықтайды. Джорджтың негізгі қаржылық құралы – жеке меншік ретінде сақталатын жердің жылдық құнына салынатын жер құнына салық. Бұл басқа салықтарды, әсіресе еңбек пен өндіріске салынатын салықтарды жоюға, көлік сияқты салаларға шексіз пайдалы мемлекеттік инвестициялар жасауға жеткілікті, себебі мемлекеттік инвестициялар жер құнына әсер етеді, сондай-ақ негізгі кіріс сияқты әлеуметтік қызметтерді де қамтамасыз етеді. Джордж жер құнына салық салу жер иелеріне жақсы жерді өнімді пайдалануға ынталандыру береді, осылайша еңбекке деген сұранысты арттырып, байлық жасайды деп мәлімдеді. Бұл ресурстар иелері мен еңбекшілер арасындағы келіссөздердегі тепе-теңдіктің өзгеруі жалпы жалақы деңгейін көтеріп, ешкімнің кедейлікке ұшырамайтынына кепілдік береді. Жер құнына салық салу, басқалармен қатар, қалалардың тым кеңінен жаюын, жерді жалға алуды, бассыздықты және жоғары құнды жерлерде аз өнімді монокультура өсіруді тоқтатады. Кітап жарық көргеннен кейін көп ұзамай "Прогресс және кедейлік" кітабының үш миллионнан астам данасы сатылды, бұл 1890 жылдары ағылшын тілінде жазылған барлық кітаптардан (әрине, Киелі кітаптан басқа) асып түсті. 1936 жылға қарай ол он үш тілге аударылып, кем дегенде алты миллион данасы сатылды. Қазір ол ондаған тілге аударылған.
Өлеңдер
Келесі үзінді Джорджтың саяси экономикаға деген көзқарасы мен аргументінің мәнін көрсетеді. "Прогресс және кедейлік" еңбегінен жиі сілтеме жасалатын "Шексіз саванна" атты бөлімде Джордж қауымдастық құру жердің құнын қалай арттыратынын талқылайды.
Ерекше танылу
"Өндіріс және кедейлік" кітабын аяқтағаннан кейін Джордж әкесіне дәл мынадай хат жазды: "Алдымен оны мойындамайды, мүмкін біраз уақытқа дейін мойындамайды, бірақ соңында бұл керемет кітап деп есептеледі, екі жарты шарда да жарияланады және түрлі тілдерге аударылады. Мен осыны білемін, бірақ ешқайсымыз оны мұнда көре алмаспыз". Эмма Лазарус: "Өндіріс және кедейлік кітап емес, оқиға. Оны оқығаннан кейін оны түсіне білген адамның өмірі мен ойы ешқашан бірдей болмайды", - деп жазды. Джордж Бернард Шоу, Фридрих Хайек, Г.Уэллс және Лев Толстой сияқты түрлі идеологиялардың өкілдері болған көптеген белгілі тұлғалар "Өндіріс және кедейлікпен" алғашқы кездесулерін өмірді түгелдей өзгертетін тәжірибе деп еске алады. Джон Хейнс Холмс: "Генри Джорджтың мәңгілік шедеврiн оқығаным менің өмірімдегі маңызды кезең болды. Әлеуметтік мәселелер туралы ойларым мен әлеуметтік реформаларға бағытталған барлық жұмысым осы кітапты оқығаннан басталды", - деп жазды. Ол "американдық әдебиетте осыдан артық әсерлі нәрсе жоқ" екенін білді. Холмс сондай-ақ: "Өндіріс және кедейлік – адам санасынан туған ең тығыз байланысты, қызықты және сенімді аргументтер жиынтығы" деді. 1930 жылы Ұлы депрессия кезінде Джордж У. Норрис "Өндіріс және кедейлік" кітабының қысқартылған нұсқасын Конгресс протоколына енгізіп, кейіннен кітаптан алынған үзінді "адам бостандығының құндылығы туралы оқыған ең әдемі нәрселердің бірі" екенін айтты. Кейбір оқырмандар Джорджтың логикасын соншалықты әсерлі деп санады, олар оған қастандықсыз келісуге мәжбүр болды. Том Л. Джонсон, трамвай монополисінің иесі және болашақ прогрессивті реформатор, "Өндіріс және кедейлік" кітабын қайта-қайта оқып, ақырында Джорджтың ойлауындағы қателерді табу үшін бизнес әріптестерінен көмек сұрады. Джонсон кітапты заңгеріне апарып: "Мен осы бизнестен шығуым керек, немесе бұл кітаптың бұрыс екенін дәлелдеуім керек. Міне, Рассел, бес жүз доллар [1889 жылы шамамен 500 доллар бүгінгі күніге шамамен <есептелген сома> тең]. Осы кітапты оқып, оған қатысты заңдық мәселедегідей, адал пікіріңді айтшы. Бұл төлемді жалақы ретінде қарастыр", - деді. Америкалық "ескі саясаттың" пацифистік либертариандық өкілі Фрэнк Ходоров "Өндіріс және кедейлік" кітабын көп рет оқығанын, алты ай бойы тікелей оқығанын айтты, содан кейін Джорджтың қорытындысын қабылдады. Әдеби сыншы Хорас Траубель: "Джордж шайқаста қаза болды. Бірақ оның кітабы соғыстан аман қалды. Ол барлық шайқастарда болды және барлығынан аман қалды. Енді қарсыластың оған жаңа нәрсесі жоқ", - деп жазды. Филип Уикстед "Өндіріс және кедейлік" жаңа аспан мен жаңа жерді ашты және бұл "біздің ұрпағымыздың немесе ғасырымыздың [1882] әлеуметтік салдары бойынша ең маңызды еңбегі" екенін айтты. Алфред Рассел Уоллес кейіннен бұл пікірді қолдап, "Өндіріс және кедейлік" кітабын "күдіссіз, осы ғасырдың ең керемет және маңызды кітабы" деп атады, тіпті Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" еңбегінен де жоғары қойды. Нобель сыйлығының лауреаты Гэри Беккер "Өндіріс және кедейлік" кітабын өзі оқыған алғашқы экономикалық кітап екенін айтты, өйткені Генри Джордж "сол кезде әйгілі болған" және "экономика саласындағы біздің көптеген адамдарымызға әсер еткен". Беккер сондай-ақ кітаптың керемет болғанын және оның ойлауына ұзақ мерзімді әсер еткенін айтты. Илья Толстой бұл кітап әкесіне аян болғанын айтты. Уильям Саймон У'Рен "өлмек үшін Гонолулуға бардым" деп жазды, бірақ "Өндіріс және кедейлік" кітабымен кездейсоқ кездесу оған мақсат сезімін берді және өмір сүруге деген құштарлығын қайта жаңартты. У'Рен муниципалдық сайлаудың реформашысы және тікелей демократияның жақтасы болды. Кларенс Дарроу "әлеуметтік теңдік пен мүмкіндікке қол жеткізуді көздейтін жаңа саяси жақсы хабарды тапты" деп жазды. Сара Бард Филд "Өндіріс және кедейлік" кітабының кедейлік және байлық туралы ойлауына әсер еткендігі үшін "мен кездестірген алғашқы керемет кітап болды" деді. Альберт Эйнштейн "Өндіріс және кедейлік" кітабына қатысты мынадай пікір білдірді: "Генри Джордж сияқты адамдар, өкінішке орай, сирек кездеседі. Ақыл-ойдың, көркемдік форманың және әділдікке деген ыстық махаббаттың осындай үйлесімін көзге елестету мүмкін емес. Әр жол біздің ұрпағымызға арналып жазылғандай". Classics Club басылымының кіріспесінде Джон Ф. Киран: "Экономика саласындағы студенттерге жалпы тақырып бойынша үш жолдан артық сөйлеуге немесе үш жолдан артық жазуға рұқсат етілмеуі керек, олар "Өндіріс және кедейлік" кітабын оқып, зерделегенге дейін". Кейін Киран "Өндіріс және кедейлік" кітабын өзінің сүйікті кітаптарының бірі деп атады. Майкл Кинсли бұл "ешқашан жазылмаған ең ұлы экономикалық трактат" екенін айтты. "Өндіріс және кедейлік" кітабының үзінділерін оқығаннан кейін Хелен Келлер Генри Джорджтың философиясында "сирек кездесетін сұлулық пен шабыттандыратын күшті және адам табиғатының мәнді асылдығына деген керемет сенімді" тапқанын айтты. Әскери священник Эдвард МакГлинн, сол кездегі ең белгілі және даулы католик священнігі, "Бұл кітап – дана, көреген, философ, ақынның еңбегі. Бұл тек саяси философия ғана емес. Бұл поэзия, бұл болжам, бұл дұға" деді. Жер мәселесі бойынша Джоржты жоққа шығару мүмкін емес екенін мәлімдеген көптеген белгілі адамдардың арасында Уинстон Черчилль, Лев Толстой, Джон Дьюи және Бертран Рассел болды. Толстой мен Дьюи, әсіресе, өмірінің көп бөлігін Джорджтың идеяларын таратуға арнады. Толстой өмірінің соңында "Өндіріс және кедейлік" кітабындағы идеялар туралы уағыздады. 1946 жылы "Жаңа әлем" кітабына жазған алғы сөзінде Олдос Хаксли: "Егер мен кітапты қайта жазсам, мен Саважға саналылық мүмкіндігін ұсынсам, онда қауымдық экономика децентрализацияланған және Генри Джорджтың қағидаларына негізделген болар еді".