Кіріспе

Гүлді өсімдіктің түрі

Coula edulis – Кула туысына жататын ағаш, тропикалық Батыс Африкада, Сьерра-Леонеден Анголаға дейін таралған. Ол Конго Демократиялық Республикасында, Нигерияда және Сьерра-Леонеде көптеп кездеседі. Тропикалық аймақтарды жақсы көреді және жартылай көлеңкеге төзімді. Орманның жоғарғы және төменгі қабаттарында өседі, топыраққа ерекше талаптары жоқ. Бұл 25–38 м биіктікке жететін мәңгі жасыл ағаш, тығыз тәжісі терең көлеңке түсіреді. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, ұзындығы 10–30 см, ені 4 см, жиегі бүтін, ұшы сүйір. Гүлдері сәуірден маусымға дейін гүлдейді, жасыл сары түсті, төрт немесе бес жапырақшасы бар. Жемісі – тамыздан қаңтарға дейін пісетін эллипс тәрізді дәнегі, ұзындығы 3–4 см, қалыңдығы 5–6 мм, тегіс қабықпен қапталған, қызыл немесе жасыл түсті болуы мүмкін. Дәнегінің қабығы өте қатты болғандықтан, өсіру қиын. Жемістер әдетте аналық ағаштардың астында табылады. Көпте қолданылатын атаулары – Габон жаңғағы және Африка жаңғағы. Бұл жаңғақ жаңғақ тұқымдас емес, сыртқы пішінімен ғана оған ұқсас. Жергілікті атаулары:

Нигерияда: Анаммила, Апопо, Сида
Заирде: Бомбулу
Габонда және Пил Сүйетінде: Дибету
Ганада: Мпенгва
Тілілік атаулары:
Тчаманда: Акиухия
Атиеде: Атсан
Агниде: Богуе
Убиде: Хауотоу
Круменде: Уатоу
Гюреде: Сеату немесе Срату

Қолданылуы

Ағаштың әрбір бөлігі шикі және өңделген күйінде пайдаланылады. Оның ағашы мен жаңғақтары кең түрде қолданылады. Қабығы жергілікті жерлерде бел ауруы мен бүйрек проблемаларын емдеу үшін шаюға немесе клизма жасауға қолданылады. Ағаштан көмір және стандартты құрылысқа қоса, көпірлер мен теміржолдың тіреу тіректерін де жасайды.

Жаңғақтар

Жаңғақтың құрамында 50% май бар, оның 87% олеин қышқылынан тұрады. Дәмі жұмсақ, қаражаңғақ пен қаштан дәмінің арасында екені айтылады. Оны әртүрлі тәсілмен қолдануға болады: пісіруге, қуыруға және ашытуға болады, содан кейін жеуге болады. Жаңғақтарды рецепттерде пайдалануға және етпен араластыруға болады. Бұл сонымен қатар тамаққа май және ұнның да көзі. Шимпанзелер бұл жаңғақты өте жақсы көреді, бірақ қабығының тым қатты болуына байланысты ядроға жету үшін тасты соққыға пайдаланады.